Aşkınlık, Tanrı ve İnsan: Tanrı Kavramının Evrenselliği Üzerine Felsefi Bir Değerlendirme
GİRİŞ
Tanrı ve Tanrısallık kavramları, insanlık tarihinin en köklü ve derinleşmiş felsefi meselelerinden biridir.
Bülent Sönmez’in Dinin Kökeni adlı eserinde de belirtildiği gibi Tanrı kavramı, insanlık tarihinin en tartışmalı, en kapsayıcı ve aynı zamanda en belirsiz kavramlarından biridir. Bu kavramın neye işaret ettiği, hangi deneyime ya da sezgiye dayandığı, kültürden kültüre, bireyden bireye değişir. Üstelik Tanrı’dan söz ederken, hepimiz aynı varlıktan mı bahsetmekteyiz? Tanrı’yı tanımlamaya çalışan her yaklaşım, aslında bir tür Tanrı tasarımı sunar; bu da Tanrı’nın nesnel bir varlık mı yoksa insanın anlam arayışının bir ürünü mü olduğu sorusunu gündeme getirir. Bir Tanrı’ya inanmamak, o Tanrı’nın hangi tasarımını reddetmektir? Tanrı’yı reddeden biri aslında neyi ya da kimi reddetmektedir? Bu nedenle, Tanrı’nın varlığı ya da yokluğu üzerine yapılan tartışmalar, çoğu kez bizi Tanrı kavramının özünden uzaklaştırmaktadır. Çünkü Tanrı, insanın anlayışına göre değil, insanın sınırlarını aşan bir varlık olarak kabul edilmektedir. B.Sönmez (2024). 
Sönmez, Tanrı kavramı çoğu zaman farklı tarihsel, kültürel ve bireysel bağlamlarda şekillenmiş “Tanrılar”ın toplamı olarak değil, bu tasarımların üzerinde bir aşkınlığa işaret eden varlık olarak ele alınması gerektiğini belirtir Bu bağlamda, Tanrı tartışmalarının merkezine Tanrı’nın varlığı sorusu değil, Tanrı’dan ne anlaşıldığı yerleştirilmelidir. Çünkü bir Tanrı’ya inanmamak, aslında belirli bir Tanrı tasarımını reddetmek anlamına gelir. B.Sönmez (2024).
Tanrı varlık ve anlamı, insanın evren içindeki yeri, bireysel anlam arayışları ve toplumsal düzenin temelleriyle olan ilişkisi, felsefenin temel konuları arasında yer alır. Bu çalışmada Bülent Sönmez’in Dinin Kökeni adlı eserinde ele aldığı temel temalarla harmanlanarak, Tanrı ve Tanrısallık kavramları insan doğası ekseninde incelenecektir.
Aşkın Tanrı ve İçkin Tanrı: Tanrı’nın Varlığına İki Yaklaşım
Tanrı ve Aşkınlık Tanrı, geleneksel anlamda, insanı ve dünyayı aşan, evrensel bir gerçeklik olarak anlaşılır. Ancak Tanrı’nın tanımlanabilirliği meselesi, burada temel bir sorunu beraberinde getirir. Zira Tanrı bir obje değildir; bilgi ise çoğu zaman bir subje-obje ilişkisi üzerinden tarif edilir. Bu durumda Tanrı’yı bir bilgi nesnesi olarak kavramak mümkün müdür? Eğer Tanrı bilgi ile kuşatılamayan, tanımlanamayan bir varlıksa, onu bilgi düzeyinde tartışmak ne kadar anlamlıdır? B.Sönmez (2024).
Tanrı kavramı, farklı inanç sistemlerinde aşkınlık ve içkinlik arasında farklı düzeylerde tanımlanmıştır. Aşkınlık, Tanrı’nın bu dünya ile sınırlı olmayan, onu aşan bir varlık olduğunu öne sürerken; içkinlik, Tanrı’nın varoluşun içinde, maddi ya da manevi dünyada tecelli ettiğini savunur. Ancak her din ya da her düşünsel eğilim bu iki kavramı aynı oranda benimsememiştir. Hristiyanlığın Tanrı tasavvurundaki aşkınlık ile İslam’daki aşkınlık anlayışı arasında belirgin farklar vardır. Aynı şekilde bazı antropomorfik dinlerde Tanrı’nın insan biçiminde tahayyül edilmesi, aşkınlık fikrini zayıflatmaktadır. Sönmez’e göre, Paganist yönelim Tanrı’yı insana benzeterek onu aşkın boyutundan soyutlamayı ve anlamayı denemiştir. Bu ise, eksik bir Tanrı anlayışı doğurmuştur. B.Sönmez (2024).
Aşkın Tanrı anlayışı, insan bilincinin en yüksek düzeydeki kavrayışlarından biridir. Tanrı’nın aşkınlığı, onu yalnızca bir inanç nesnesi değil, aynı zamanda varoluşsal bir referans haline getirir. Bu açıdan bakıldığında, Tanrı’nın varlığı ya da yokluğu değil, Tanrı’dan ne anlaşıldığı daha öncelikli bir tartışmadır. Tanrı’yı bilgiyle kuşatmaya çalışmak yerine, Tanrı kavramının insanın aşkınlık deneyimi içindeki yerini anlamaya çalışmak, daha derin ve anlamlı bir felsefi tutum olacaktır.
Ben ve Tanrı: Ontolojik İnsan ve Evrensellik İnsanın kendisi de tam olarak tanımlanamaz bir varlıktır. Ben derken yalnızca bir bedeni mi yoksa bilinçli bir varlığı mı kastetmekteyiz? Sezgisel olarak ben, dünyanın bir parçası olmakla birlikte, bir yönüyle onun dışında durur. Bu noktada Tanrı hakkında söylediklerimizle ben anlayışımız arasında bir ilişki kurma ihtiyacı ortaya çıkar. Çünkü Tanrı hakkında konuşmanın anlamlı olabilmesi için bu konuşmanın bireysel düzeyde bir karşılığı olmalıdır. O halde Tanrı ile ben, bizi aşan bir şeyi işaret etme noktasında benzerlik taşır. (Sönmez, 2024).
İnancı olmayan bireylerin bile hayatta yücelttiği, kutsallaştırdığı kişiler, örgütler ya da kavramlar bulunmaktadır. Bu durum, aşkınlık fikrinin yalnızca teistik inançlarla sınırlı olmadığını gösterir. Bu aşkın varlık fikrinin kaynağı ise birçok dinin temel tartışma alanlarından biridir. Aşkın bir Tanrı’ya inanan yaklaşımlar, insandaki aşkın eğilimlerin de bu aşkın varlıktan geldiğini savunur. Böylece Tanrı-insan ilişkisi yalnızca bir inanç meselesi değil, aynı zamanda ontolojik bir düzlemdir. (Sönmez, 2024).
Ontolojik olarak insan, hem iyiye hem de kötüye eğilimlidir. Dolayısıyla tek tip bir insan doğasından söz edilemeyeceği gibi, Tanrı anlayışları da tekil değildir. Bülent Sönmez’in Dinin Kökeni kitabında yer verdiği filozofların fikirleriyle Tanrı anlayışı, Batı düşüncesinde derinlemesine bir dönüşüm geçirmiştir. Platon’dan Descartes’a, Spinoza’dan Nietzsche’ye kadar pek çok düşünür, Tanrı ve Tanrısallık kavramlarını insan doğasıyla ilişkilendirerek felsefi sistemlerini oluşturmuşlardır. Bu bağlamda, Tanrı’nın varlığı, insanın anlam arayışı ve evrendeki yeri üzerine yapılan felsefi düşünceler, Batı düşüncesinin temel taşlarını oluşturur.
Platon: Aşkın Tanrı ve İdealar Dünyası
Platon, Tanrıyı aşkın bir varlık olarak tanımlar ve evrenin gerçek doğasını İdealar dünyasında arar. Bu dünyada her şey mükemmeldir ve insan yalnızca akıl yoluyla bu mükemmelliği anlayabilir. Platon’a göre Tanrı, idealar dünyasının en yüksek formunu simgeler. Bu, insanın Tanrıyı anlamak için zihinsel bir çaba harcaması gerektiğini ve Tanrı’nın aşkın bir varlık olarak dışsal bir konumda olduğunu ima eder. Platon’un düşüncelerinde Tanrı, insanın yaşadığı dünyadan öte, yalnızca akıl ve düşünceyle kavranabilecek bir varlık olarak yer alır. Bu bakış açısı, Batı felsefesinde aşkınlık anlayışını şekillendirir. Tanrı, evrenin mutlak düzenini sağlayan bir ilk neden değil, idealar dünyasında varlık bulan bir mükemmellik unsurudur. Sönmez, Dinin Kökeni kitabında Platon’un bu görüşünü, Batı düşüncesinin Tanrı’yı aşkın bir varlık olarak algılayışının başlangıcı olarak değerlendirir.
Aristoteles: İlk Hareket Ettirici ve Tanrı’nın Düzeni
Aristoteles, Platon’dan farklı olarak, Tanrı’yı bir ilk hareket ettirici olarak tanımlar. Bu varlık, evrenin hareket etmesi için gereken ilk nedendir. Tanrı, her şeyin düzenini sağlayan bir ilke, fakat aynı zamanda insan deneyiminin dışında bir varlık olarak yer alır. Aristoteles’e göre Tanrı, evrenin varlık düzeninin temel ilkesidir ve evrendeki tüm hareketlerin bir nedeni vardır. Sönmez, Aristoteles’in Tanrı anlayışının Batı felsefesinde nasıl şekillendiğini ve evrensel düzenin bir ilk nedenine dayandırılmasının, Batı’daki Tanrı anlayışını ne kadar etkilediğini ele alır. Tanrı burada evrende var olan tüm hareketleri düzenleyen bir ilke olarak kabul edilir, ancak insanla doğrudan bir ilişkisi yoktur. Bu yaklaşım, Tanrı’yı bir nevi “ilk neden” olarak, insanın varlık ve anlam arayışındaki rolünü bir kenara koyar ve onu aşkın bir düzene indirger.
Descartes: Ontolojik Delil
René Descartes, Batı felsefesinde Tanrının varlığını ontolojik bir delil ile savunur. Descartes’a göre, Tanrı mükemmel bir varlıktır ve insan zihninde mükemmellik kavramı varsa, bu mükemmellik gerçekte var olmalıdır. Descartes, Tanrının mükemmelliği üzerinden, Tanrı’nın varlığını akıl yoluyla ispatlar. Aquinas: Kozmolojik Delil Thomas Aquinas ise Tanrı’nın varlığını kozmolojik bir delil ile savunur. Her hareketin bir ilk nedeni olması gerektiğini öne sürer ve Tanrı’yı bu ilk neden olarak kabul eder. Aquinas’a göre, Tanrı, evrenin hareketini başlatan ilke ve evrende var olan düzenin sağlayıcısıdır. Sönmez, Dinin Kökeni kitabında, Tanrı’nın varlığını ispatlamaya yönelik bu delillerin, Batı düşüncesindeki Tanrı anlayışını nasıl şekillendirdiğine dair önemli noktaları ele alır. Bu akıl yürütme süreçleri, insanın Tanrı’yı sadece inançla değil, aynı zamanda mantıklı bir varlık olarak da kabul etmesine yardımcı olur.
Spinoza: Tanrı ve Doğa Ayrılmazdır
Baruch Spinoza, Tanrı’yı içkin bir varlık olarak tanımlar. Ona göre, Tanrı ve doğa birbirinden ayrılamaz. Spinoza’ya göre, Tanrı, evrende var olan her şeydir ve her şey Tanrının bir parçasıdır. Tanrı, doğa yasalarının kendisidir ve doğa yasaları, Tanrı’nın varlık biçimleridir. Bu içkin Tanrı anlayışı, Batı düşüncesinde büyük bir devrim yaratır. Spinoza’nın Tanrı anlayışı, Tanrının evrenin dışında bir varlık olarak değil, evrenin kendisi olarak anlaşılması gerektiğini savunur. Sönmez, Dinin Kökeni kitabında Spinoza’nın içkin Tanrı anlayışını vurgular. Spinoza, Tanrı’yı insanın doğa ile olan ilişkisini anlaması için bir araç olarak sunar. İnsan, doğadaki her varlıkla Tanrı’yı deneyimleyebilir. Tanrı burada bir dışsal varlık değil, doğanın ve evrenin her bir parçasında deneyimlenen bir güçtür.
Hegel: Tanrı ve Tarihsel Süreç
Hegel, Tanrıyı yalnızca aşkın bir varlık olarak değil, tarihsel bir sürecin içinde kendini gerçekleştiren bir varlık olarak tanımlar. Hegel’e göre, Tanrı bir mutlak ruhtur ve insanlık tarihi, Tanrının kendisini tanıma sürecidir. İnsanlık, Tanrı’yı tarihsel bağlamda anlamaya çalışırken, Tanrı’nın bilinçli varlık olarak kendini somutlaştırmasını izler. Sönmez’in Dinin Kökeni kitabında, Hegel’in bu tarihsel süreci ele alması, Batı felsefesinde Tanrı’yı sadece mutlak bir varlık olarak görmekle kalmaz, insanlığın evrimine ve düşünsel gelişimine paralel bir Tanrı anlayışının da ortaya çıkmasına neden olmuştur. Hegel’in Tanrı’sı, bireysel anlamda bir varlık değil, insanlık tarihinin içinde kendini sürekli olarak gerçekleştiren bir varlık olarak karşımıza çıkar.
Nietzsche: Tanrı’nın Ölümü ve İnsan Tanrılaştırması
Friedrich Nietzsche, Batı düşüncesinde büyük bir dönüm noktası yaratmış bir filozoftur. Böyle Buyurdu Zerdüşt adlı eserinde, Tanrı’nın öldüğünü ilan eder ve insanın kendisini Tanrı ile özdeşleştirerek kendi değerlerini yaratmasını savunur. Nietzsche’ye göre, Tanrının ölümünün ardından insan, yeni değerler üretmeli ve kendi yolunu çizmelidir. Bu, insanın Tanrı’yı bir otorite olarak kabul etmektense, onun -yerine kendisini yerleştirerek yaşamın anlamını oluşturması anlamına gelir.
Sönmez’in kitabında, Nietzsche’nin Tanrı’nın ölümünü ilan etmesi, Batı düşüncesinin insanı Tanrı yerine koyma arayışının bir yansımasıdır. Nietzsche, insanın Tanrı’yı öldürmesinin ardından, kendisini yaratıcı bir varlık olarak görmek ve tüm değerleri kendisi belirlemek zorunda olduğunu savunur.
Tanrı, insanın yalnızca bir yansımasıdır; Tanrı’yı öldürmek, insanın kendi yaşamını ve anlamını yaratma sürecine girmesidir.
Feuerbach: Tanrı ve İnsan Yansıması
Ludwig Feuerbach, Tanrı’nın insanın bir yansıması olduğunu savunur. Tanrı’nın Varlığı Üzerine adlı eserinde Feuerbach, insanın kendi arzularını, ideallerini ve korkularını Tanrı’ya yansıttığını iddia eder. Tanrı, insanın mükemmelleştirilmiş bir görüntüsüdür ve bu, insanın içsel gereksinimlerinin dışavurumudur. Feuerbach’a göre, Tanrı insanın yüceltilmiş halidir ve Tanrı’yı yaratmak, insanın kendi potansiyelini yüceltmesinin bir yolu olarak görülmelidir.
Sönmez, Dinin Kökeni kitabında, Feuerbach’ın Tanrı’yı bir yansıma olarak görmesini ele alarak, Batı düşüncesinde Tanrı’nın insanın içsel potansiyelini nasıl yansıttığını açıklar. Bu görüş, insanın Tanrıyı bir dışsal varlık olarak görmek yerine, onu kendi içsel arayışlarının bir figürü olarak kabul etmesinin bir sonucudur.
Feuerbach’a Eleştiriler ve Aşkın Arayış
Sönmez’in çalışmasında Feuerbach’a yönelik eleştiriler belirgindir. Daha öncede aktarıldığı üzere, Feuerbach Hristiyanlık merkezli bir yaklaşımla Tanrı’nın insan ürünü olduğunu iddia eder. Sönmez, Feuerbach’ın bu antropolojik indirgemeciliğini kabul etmekle birlikte sınırlarını işaret eder. Feuerbach’a göre İsa’nın ‘Tanrı’nın Oğlu’ ilan edilmesi, Tanrı kavramının insancıl şekillenişinin örneğidir. Sönmez ise bu yoruma, Tevhid inancının tarih içindeki sürekliliğiyle yanıt verir: “Din’in özünde aşkın bir Tanrı tasarımı bulunmaktadır… Bu din Adem ile başlamış bir dindir”isamveri.org. Yani Sönmez, tek tanrılı dinlerin ortak yönünün, insan düşüncesinde hep aşkın bir gerçekliğe işaret etmesi olduğunu savunur.
Bu bağlamda Sönmez, Feuerbach’ın tek yanlı görüşünü eleştirir. Ona göre insan deneyimindeki tamamlanmamış mükemmellik arzusu, yalnızca insan ürünü bir Tanrı ile izah edilemez. Bilakis, tarih boyunca “hep bir mükemmel Tanrı tasarımına yaslanılmıştır; bu mükemmellik tasarısını insandan başka bir varlıktan alması gereklidir”isamveri.org. Sönmez’e göre Feuerbach, Tanrı’yı tamamen insana indirgediğinde, bu insanın kutsal arayışını çarpıtmış olur. Hristiyanlık dışındaki dinleri yok sayarak “din-i vahidi” göz ardı etmesi de Sönmez’in eleştirdiği noktalar arasındadır. Nitekim Sönmez, çoktanrılı inanışlarda bile “putların bile bir tek Tanrı’dan beslendiğini” vurgular; bu da bir Tanrı ideali olmadan anlaşılmaz. Böylece Sönmez, Feuerbach’a “Tek Tanrı fikri, insanlığın temelinde yatan evrensel bir bilinçtir” diyerek karşı çıkar.
Aşkınlık ve Etik İkilik
Sönmez’e göre “Tanrı” hem aşkınlığı hem de etik düzeyi temsil eder. Aşkınlık, dünyadaki varlığın ötesindeki gerçekliğe işaret ederken, insan iyi-kötü ikiliğinde kendisinden farklı bir kaynağa ihtiyaç duyar. Sönmez, tektanrılı dinlerin özünde “aşkın bir Tanrı tasarımı” bulunduğunu vurgular. Bu bakımdan, İbrahimi dinlerdeki Tanrı kavramı insanı aşan evrensel bir ölçüt (ahlaki emirler, ölümsüz ruh gibi) olarak görülür.
İyi ve kötü eylemlerin varlığı ise Tanrı fikrini destekler. Sönmez’e göre “kötü ve iyi eylemleri ayırt edebilme noktasında başkalık, iyi ve kötü değerleri bilme noktasında bir aynılık söz konusudur”; yani insan, ahlaki değeri ancak kendi dışındaki bir mutlakla kıyaslayarak kavrar. Bu durum, Tanrı’yı “bizden başka, ama üstünde bir değeri belirleyebilen” bir varlık olarak gerektirmektedir. Tanrı’nın bu özelliği, “insan Tanrı’yı yansıtan putlar insanın narsist tutkusunun nesnesine dönüşmemiştir” anlamındadır. Sönmez’e göre sapkınlık ve kötülük karşısında insan, dürüst bir ayrıma varabilmek için Tanrı fikrine ihtiyaç duyar; aksi takdirde “insan Tanrı’yı yapay bir put olarak tanımlar ve narsisizm artar”.
Narsisizm ve Din
Sönmez, dinî inanç olgusunu komünal narsisizm üzerinden de ele alır. İnsan ben merkezli varlık olarak Tanrı’dan bir yansıma bekler; bu yansıma karşılanmazsa ideolojiler putlaştırılır. Eric Fromm’dan aktarılan alıntıyla Sönmez şöyle der: “Peygamber öğretilerinin özünü oluşturan putlarla savaş aynı zamanda narsizme karşı verilen bir savaştır… İnsan yabancılaşmış bir biçimde kendine tapar; saplandığı put, onun narsist tutkusunun nesnesi olur”. Bu anlamda din, toplumsal bir kitle narsisizmi haline gelebilir; eğer Tanrı kısa sürede yeniden putlaştırılırsa, toplum liderleri ve ideolojiler kendi reflekslerini yüceltir. Sönmez, “Tanrı fikri, tam tersine narsizmin yadsınmasıdır” derken, Tanrı fikrinin kutsallığını korumayan bireysel inanç sistemlerinin toplumu cezalandırıcı bir bakışa sürükleyebileceğini işaret eder.
Buna karşılık Tanrı kavramının özü, insanın özerk putlaştırma eğilimini frenler: Sönmez’e göre Tanrı, “her şeyi bilen ve her şeye gücü yeten varlık” olarak kavranmalıdır. Başka bir deyişle, Tanrı’nın aşkın ve bilinemez niteliği, insanın kendini merkez koyma isteğini sınırlar. Eğer Tanrı gerçekte aşkın bir varlık olarak kabul edilirse, insanın duyduğu varoluşsal saygı ve kölelik duygusu, kin ve öfkeye dönüşmek yerine merak ve teslimiyet barındırır. Böylece Sönmez, Tanrı idealinin içgüdüsel narsisizme karşı bir denge unsuru olduğunu vurgular.
Çoklu Dinler ve Evrensel Tanrı Görüşü
Sönmez’in felsefi bakışı, dinlerarası yaklaşım boyutunda da evrenseldir. Makalesinde, farklı topluluklardaki Tanrı anlayışlarının ortak kökenlerine işaret eder. “Tanrılar, Tanrı kavramından türemiştir; Tanrı olmasaydı Tanrılar da olmazdı” sözleriyle Sönmez, tüm “inanç imgelerinin” insan zihninde tek bir Tanrı fikrinden beslendiğini öne sürer. Bu nedenle, putperest geleneklerin bile altını kazıdığınızda “bir yüce Tanrı fikri” bulabilirsiniz. Pagan dinlerde bile Tanrı kavramı insanlaştırıldığında, “bu eksik Tanrı’nın insana sunacağı bir mükemmellik olamaz” kuralına dayanılır.isamveri.org. 
Sönmez bu tespitleriyle, basit din çoğulculuğu anlayışını reddeder. Ona göre farklı dinler, şematik olarak tanımlarına göre değil, insanın aşinalık kurduğu bir aşkınlığa doğru uzanan yorumlara sahiptir. “Din değil dinlerden” bahsetmek gerektiğini savunur ve şöyle der: “Tanrı tanrısal olandan çıkmadıkça, nereden çıktığı anlaşılamaz”isamveri.org. Yani her din Tanrı kavramının bir yansımasıdır. Bu bağlamda, Sönmez’e göre çoklu din anlayışı aslında evrensel bir Tanrı fikrinin farklı kültürel tezahürleri dir.
İnsan Doğası, Kusurluluk ve Tanrı Kavramı
Bülent Sönmez’e göre insanlık tarihi boyunca Tanrı tasavvurunun kaynağı, insanın kendi eksikliklerini aşma isteğidir. Ona göre insanlar hep “mükemmel bir Tanrı” düşüncesine yaslanmıştır; zira “mükemmellik ancak mükemmel bir varlıktan gelebilir” İnsan kendi zaafları ve eksiklikleriyle yüzleştiğinde, bu durumu dengeleyecek aşkın bir varlık fikrini geliştirir. Bu bağlamda Sönmez, Feuerbach’ın “insanın tanrı dediği şey aslında bizzat insanın kendisidir” görüşüne yer verir. Ancak Sönmez, insanın ahlaki bilinç (iyi ve kötü değer yargısı) taşıyan bir varlık olduğunu vurgular. İnsan kendi davranışlarındaki iyi-kötü ayrımını yapabildiği için “insan tanrı olmayı istemez; zira Tanrı benden başkadır ama benden ayrı değildir”. İyi ve kötü eylemler arasındaki farkı insan bilinci tek başına kavramaya yetmediğinden, onun “kendinden başka, mutlak değerleri belirleyecek” bir ölçüt arayışında olduğunu belirtir.
Sönmez’e göre insan dürtüsel kusurluluğu karşısında Tanrı fikrini varlık nedenine dönüştürür. İnsan, kendi yetmezliğini aşacak “benden başka, ama bana yabancı olmayan” bir varlığa ihtiyaç duyar. Bu yüzden inanç, insanın dayanma mekanizmasıdır; aksine, “inanma yönelimi insana… zarar verecek sonuçları da üretebilir” der Sönmez. Özetle, Tanrı kavramı insanın kusur bilinciyle yoğrulur ve “Tanrı’nın aşkınlığı” kavramı, insana aşkın bir düzen (ontolojik birlik) kurma arzusunu yansıtır isamveri.org
Sonuç: Tanrı, İnsan ve Aşkınlık
Tanrı’yı insan gibi düşünmek, onun sınırlı ve eksik bir varlık olarak algılanmasına yol açar. Bu noktada, Tanrı’nın evrenselliği, aşkınlığının ve mutlaklığının kabul edilmesiyle daha anlamlı hale gelir. Aşkın Tanrı anlayışı, insanın kendi eksikliklerinden arınarak, Tanrı’yı mutlak bir varlık olarak kabul etmesine olanak tanır. Tanrı, sadece aşkın olduğunda mutlak ve sınırsız olur; sınırlı bir varlık, insan benzeri bir Tanrı figürü, evrensel anlamda mutlaklık taşımaz.
Tanrı, insanın ideal bir yansıması değil, insanı aşan bir hakikatin adı olmalıdır. İnsan kusurludur; iyi ile kötü arasında salınan bir varlıktır. Tanrı bu çatışmayı aşan, kusursuz, mutlak ve aşkın olan olarak belirir. Feuerbach’ın Tanrı’yı insanın eseri olarak tanımlaması, önemli bir felsefi bakış sunar; ancak Tanrı’nın sadece insan bilincinin ürünü olduğunu söylemek, aşkın olanın varoluşsal değerini yadsımak olur. Freud’un psikolojik indirgemeciliği ve Descartes’in rasyonalist aşkınlığı, bu sorunu farklı uçlardan ele alır. Ancak tüm bu görüşler, Tanrı fikrinin insan için ne denli vazgeçilmez olduğunu da gösterir.
Bülent Sönmez’in görüşleri, Tanrı ve tanrısallaşma düşüncesini insan ekseni üzerinden değerlendirirken, aşkınlığı, etik sorumluluğu ve varoluşsal anlamı kaybetmeden anlamaya çalışır. Bu yönüyle Tanrı, sadece inanılan değil; aynı zamanda insanı insan yapan değerlerin taşıyıcısı ve anlamının kaynağıdır.
KAYNAKÇA
Sönmez, B. (2024). Modern Batı Düşüncesi: Hristiyanlık ve Dinin kökeni.
https://isamveri.org/pdfdrg/D02540/2007_9/2007_9_SONMEZB.pdf
