İslam ve İyi Yönetişim: İhsan Merkezli Bir Siyaset Felsefesi

Cebrâil hadisinde yer alan meşhur rivayete göre, Cebrâil meleği Hz. Muhammed’e (sav) “İhsan nedir?” diye sorduğunda, Hz. Peygamber şu cevabı vermiştir:

“Allah’a O’nu görüyormuşçasına kulluk etmendir. Sen O’nu görmüyor olsan da şüphesiz O seni görmektedir.”

İhsan kavramı her ne kadar bu kadar sade bir şekilde tanımlanmış olsa da, son derece derin teolojik ve tasavvufî anlamlar taşımaktadır. İhsan; kemale ermek, iyilik yapmak, güzeli gerçekleştirmek ve salih ameller işlemek anlamlarına gelir. Hz. Peygamber’in (sav) cevabı ilk bakışta basit görünmektedir; ancak İslam medeniyetinin tarih boyunca nasıl şekillendiği ve Müslümanların yaratılışın ilahî gayesini nasıl anladıkları üzerinde derin etkiler bırakmıştır.

İhsanı, Allah’ı görmeye çalışma çabası olarak anlayanlar zamanla İslam’ın tasavvuf geleneğini geliştirmişlerdir. İslamî terminolojide tasavvuf, kelime anlamı itibarıyla arınmayı ve kemale ermeyi ifade eder. Esasen o, İslam tasavvufunun ilmidir. Bu zengin gelenek, yukarıdaki hadisin bir yorumu olarak gelişmiş; aynı zamanda Hz. Muhammed’in (sav) Miraç gecesinde Allah’ı gördüğüne dair tasavvufî anlayış ile Hz. Musa’nın çölde yaptığı şu dua ışığında şekillenmiştir:

“Rabbim! Bana kendini göster ki Sana bakayım.” (A’râf, 7/143)

Allah’ı görme arzusu, tasavvufî İslam’da muhabbeti, yani Allah sevgisini, merkezî kavram hâline getirmiştir.

Buna karşılık, İslam’ın Sünnî ana akımı sayılan geleneksel ortodoksi, hadisin ikinci kısmını öne çıkarmıştır:

“Şüphesiz O seni görmektedir.”

Bu anlayışta Allah sevgisinden ziyade, sürekli gözetleyen ve hesaba çeken Allah bilinci anlamındaki takvâ merkeze yerleşmiştir. Allah bizi gördüğüne göre, O’nun beklentilerine uygun yaşamak zorundayız. Bu beklentiler de Şeriat’ta ifade edildiği için, sevginin yerine hukuk; Allah sevgisinin yerine ise hükümlere bağlılık, hem bireysel hayatın hem de toplumun temel amacı hâline gelmiştir. Bu yaklaşımın en katı biçimi günümüzde Selefî yorumda görülmektedir. Selefî anlayış daha çok sertlik ve katılığı öne çıkarırken, tasavvufî gelenek ise nezaketi, merhameti ve şefkati vurgulamaktadır.

İslam ve İyi Yönetişim adlı bu kitap, ihsan üzerine kurulu bir siyaset felsefesi geliştirmeyi amaçlamaktadır. Bu siyaset anlayışı;

hukukun yerine sevgiyi,

İslam devleti gibi yapılardan ziyade İslamî yönetişim sürecini,

kimlik ve benlik iddiası yerine ise fenâyı (benliğin aşılması) öncelemektedir.

Bugün dünyanın hemen her yerindeki birçok Müslüman, İslam’ın kamusal alanda etkin bir rol üstlenmesi gerektiğine inanmaktadır. Ben ise İslam’ın kimlikten ziyade erdemi, siyasetten ziyade ahlâkı öne çıkaran bir yorumunu geliştirmeyi ve böylece İslam’ı küresel toplum için iyiliğin kaynağı hâline getirmeyi umut ediyorum.

İslamlaştırma talebi kalıcıdır ve küresel bir olgudur. Elbette bunun yoğunluğu ve ortaya çıkış biçimleri farklılık göstermektedir; ancak Müslümanların kayda değer bir topluluk oluşturduğu hemen her yerde, o topluluğun bir kesiminin İslam’a kamusal alanda daha belirgin bir rol verilmesini istediğini söylemek yanlış olmayacaktır. Kimileri İslam’ın toplumlarının sosyo-politik yapıları içerisine dâhil edilmesini talep ederken, kimileri de İslam’ın kolektif bir kimlik işlevi görmesini arzu etmektedir.² Dahası, çağdaş ortodoks yorumların anladığı ve dile getirdiği şekliyle İslam; sekülerlik, ulus-devlet sistemi, dinî topluluklar arasında hukukî eşitlik ve kadın-erkek eşitliği gibi günümüz küresel düzeninin temel değer ve kurumlarından bazılarıyla bağdaşmayabilir.

İslam’ın küresel toplumdaki rolü, iki ihtimalden biri gerçekleşinceye kadar tartışmalı olmaya devam edecektir: Ya küresel toplum, bazı radikal Müslüman grupların arzuladığı gibi İslam’a tâbi hâle gelecektir; ya da Müslümanların ortaya koyacağı İslam tasavvuru öylesine dönüştürücü olacaktır ki, hem tarihin geri döndürülemez gerçekleriyle uyum sağlayacak hem de küresel değerler sistemini oluşturan çok paradigmalı ahlâkî geleneklerden biri hâline gelecektir.³

İslam ve İyi Yönetişim adlı bu çalışmada, İslam’ın en temel kaynaklarına ve kutsal metinlerine yeniden dönerek hem sahih hem de dönüştürücü bir İslam anlayışı ortaya koymayı öneriyorum. Kur’an ve hadis geleneğine dayanan, İslam’ın idealist yönünü öne çıkaran ve bunu Müslüman realizmine üstün tutan bir yorum geliştirmeyi amaçlıyorum.

Araştırmalarım sırasında şu kanaate ulaştım: Müslümanlar, İslam’ı siyasetin ve devletin hizmetine sokarken, güç hesaplarına dayanan realist ilkelerin, İslam’ın kutsal metinlerinde yer alan en yüksek ahlâkî, normatif ve merhamet merkezli idealleri sistemli biçimde gölgelemesine izin vermişlerdir. Bu durum, siyasal gerçekçiliğe uygun düşen kaynakların ve yorumların ön plana çıkarılması; buna karşılık başkalarını önceleyen ahlâkî ilkelerin geri plana itilmesiyle gerçekleşmiştir.⁴

Benim amacım bu süreci tersine çevirmektir. Bunun için ihsan kavramını İslam’ın kurucu ahlâkî özü hâline getirmeyi ve İslam’ın en yüce, en güzel yorumunu merkeze almayı hedefliyorum.

Benim nazarımda ihsan, kimliğin karşıtıdır. Kimlik, dış görünüşlerle ve tanınabilir işaretlerle ilgilenir; ihsan ise içsel mükemmelliktir. O, isimsiz bir güzelliktir. İhsan hem eylemdir, hem düşüncedir, hem de güzellik ile yetkinliğin birleştiği bir varoluş hâlidir. Bu durumda insan kendi çıkarını merkeze koymaktan uzaklaşır ve başkalarını önceleyen bir tutum geliştirir.

İhsan yalnızca zihnin olgunlaşması değildir; aynı zamanda kalbin de olgunlaşmasıdır. Acaba kamu politikalarını merhamet, bağışlama ve fedakârlık gibi daha ince duygular üzerine inşa edebilir miyiz? Belki her zaman değil; fakat bunu yeterince sık yapabilirsek, kamusal alanı güç mücadelelerinin yaşandığı bir savaş meydanından, iyilik arzusunun çoğu zaman güç tutkusuna üstün geldiği bir vicdan alanına dönüştürebiliriz.

Siyasal İslamcı ideolojiyi yapıbozuma uğratarak, Kur’an ayetlerinde, Hz. Peygamber’in hadislerinde ve Endülüs’teki İslam çoğulculuğunun altın çağında ya da Hindistan’daki bazı Babür hükümdarları, özellikle de Ekber Şah döneminde açıkça mevcut olmasına rağmen çoğu zaman göz ardı edilen aydınlanmış İslam anlayışını yeniden canlandırmayı amaçlıyorum.⁵

Bu çalışma, mahiyeti itibarıyla oldukça disiplinlerarası bir projedir. Sosyal bilimleri, beşerî bilimleri ve ilahiyatı bir araya getirmektedir. Esasen bu kitap iki temel yönteme dayanmaktadır: (1) mevcut ortodoksiyi yapıbozuma uğratmak ve (2) İslamî ilke ve değerleri daha tasavvufî ve daha merhamet merkezli yeni bir anlatı içerisinde yeniden inşa etmek.

Epistemolojik açıdan bu çalışma normatif teori alanına girmektedir. Bununla birlikte, teorik ve felsefî çalışmaların çoğundan farklı olarak İslam ve İyi Yönetişim, uluslararası güvenlik, çatışma çözümü, dış politika, dinler arası ilişkiler, toplumsal reform ve kalkınma politikalarıyla ve özellikle Arap Baharı sonrasında ulus inşa süreciyle doğrudan ilişki kurmayı hedeflemektedir.

Bu kitap üzerinde 2011 yılında çalışmaya başladım. Yaklaşık iki yılımı klasik Arapçamı geliştirmeye ayırdım ve bir yaz mevsimini Fas’ta geçirerek klasik Arapça gramer bilgilerimi tazeledim. Bunun yanında Fas’a üç kez, Mısır’a iki kez gittim; ayrıca Ürdün, Birleşik Krallık, Tunus ve Fransa’yı ziyaret ettim. Türkiye’ye ise ondan fazla kez seyahat ettim. Bu yolculuklarda hocalarla, aktivistlerle, siyasetçilerle ve tasavvuf büyükleriyle görüşerek hem ihsan kavramını hem de Müslüman dünyasında iyi yönetişimin önündeki engelleri anlamaya çalıştım. Bu kitap, yaptığım bu seyahatlerden edindiğim birikimi süzmekte; aynı zamanda kapsamlı bir literatür değerlendirmesi sunarak tasavvuf, ilahiyat ve siyaset teorisinin buluşabileceği ortak bir zemin aramaktadır.

Bu kitap, siyaset felsefesini tasavvufî ve manevî değerler üzerine inşa etmesi bakımından özgündür. Tasavvufu siyaset teorisiyle birleştirmeye çalışmaktadır ve bu şimdiye kadar sistematik bir şekilde yapılmış değildir. Dünyanın Selefî ve Selefî-cihadî ideolojilerin yol açtığı sorunlarla karşı karşıya bulunduğu günümüzde, tasavvufun en derin boyutlarının yeniden ihyası hem İslam’ı hem de dünyayı Selefî öfke, nefret ve hoşgörüsüzlükten kurtarabilir.

Çağdaş araştırmacı William Chittick, ihsanın İslam tasavvufundaki anlamını ve özellikle Mevlânâ ile İbn Arabî’nin bu kavramı nasıl geliştirdiklerini inceleyen birçok eser kaleme almıştır. Ancak onun çalışmaları siyaset teorisi ya da kamu politikası alanına doğrudan katkıda bulunmamaktadır. Arap Baharı sonrasında Müslümanlar hem demokrasi arzusunu hem de İslam talebini nasıl bağdaştırabileceklerini anlamaya çalışırken, bu kitabın zihinleri karışmış olanlara yol gösterici olmasını ümit ediyorum.

Kitabın Yapısı ve İçeriği

Bu kitap, giriş ve sonuç bölümleri dışında altı bölümden oluşmaktadır.

İkinci Bölüm, İslam hukuk mirasının zaman içerisinde ihsanı ve ilahî metinlerin merhamet merkezli yorumlarını dışlayacak şekilde geliştiğini ileri sürmektedir. Bu iddiayı göstermek için iki örnek olay incelenmektedir. Bunlardan biri Pakistan’daki küfür (blasphemy) suçuna verilecek ceza gibi son derece tartışmalı ve siyasallaşmış bir meseledir. Diğeri ise Ramazan orucunun bozulması hâlinde kefaretin nasıl yerine getirileceğine ilişkin gündelik bir fıkhî meseledir. Her iki örnekte de ilahî kaynakların en açık anlamının aynı zamanda en merhametli yorum olduğu görülmesine rağmen, âlimler ve fakihler mümkün olan en sert yorumları zamanla yerleşik hâle getirmişlerdir. Bu bölümün amacı, uygulamadaki İslam’da ihsanın nasıl geri plana itildiğini göstermektir. Ayrıca ilahî kaynakların anlaşılması ve hukukî yorumlanması sürecinde ihsan merkezli yaklaşımların sistematik biçimde nasıl dışlandığını ortaya koymaktadır.

Üçüncü Bölüm, modernliğin Müslümanlara yönelttiği meydan okumayı incelemekte ve Müslümanların buna verdiği dört temel cevabı tespit etmektedir: gelenekçiler, modernistler, İslamcılar ve sekülerler. Bu yaklaşımlar, hem modernliği kavrayış biçimleri hem de İslam’ı yorumlayış tarzları bakımından eleştirel bir değerlendirmeye tâbi tutulmaktadır. Ayrıca bu perspektifler, Müslüman dünyanın birçok bölgesinde yaşanmakta olan İslami uyanış hareketi ışığında incelenmektedir. Bu bölümde, küresel ölçekte yaşanan bu İslami canlanmanın İslam’ı nasıl bir kimliğe indirgediğini göstermeye çalışıyorum. İslam artık normatif değerlerin kaynağı olarak değil, siyasal seferberliğin bir aracı olarak kullanılmaktadır. Bu bölümün amacı, günümüz Müslüman siyasetinin, İslam adına hareket ettiğini iddia ettiği durumlarda bile, kendi normatif gayesinden nasıl uzaklaştığını ortaya koymaktır. Bir asrı aşan İslami uyanış hareketi ve siyasal İslam’ın yükselişi, İslam’ı medeniyetin, ahlakın, değerlerin, normların, kültürün ve siyasetin kaynağı olmaktan çıkarıp büyük ölçüde siyasî bir kimliğe dönüştürmüştür.

Dördüncü Bölümde, İslam geleneğinin ihsanı geçmişte ve yakın dönemde nasıl anladığını ele alıyorum. İbn Arabî, Gazâlî ve İbn Teymiyye gibi büyük şeyhlerin yanı sıra birçok klasik filozofun, kelâmcının ve mutasavvıfın ihsan kavramını nasıl açıkladığını inceliyorum. Ayrıca son yirmi beş yıl içerisinde Arapça yayımlanmış ve ihsan üzerine yazılmış hacimli iki önemli eseri de değerlendiriyorum. Bunlardan biri Mısırlı Selefî eğilimli bir âlime, diğeri ise Faslı bir sûfî lidere aittir. Bu bölüm ayrıca Kur’an’ın ve hadis literatürünün ihsan kavramını nasıl sunduğunu ayrıntılı biçimde incelemektedir. Buradaki amaç, ihsan kavramının İslam düşüncesi ve temel kaynaklarındaki derinliğini ve çok katmanlı yapısını ortaya koymaktır.

Beşinci Bölümde, ihsan kavramına ilişkin kendi anlayışımı ortaya koyuyorum. İhsanın temel kaynaklarına yeniden dönüyor, onları tahlil ediyor ve ihsanı yalnızca manevî bir hâl olarak gören klasik anlayışın ötesinde yeniden tanımlıyorum. İhsanı; bir epistemoloji, Allah’a şahitlik etmenin manevî eylemi, siyasî bağışlayıcılık, kimlik siyasetinin karşıtı (fenâ), mükemmelliğin peşinde koşmak, öz eleştiri ve sebat gibi unsurları içinde barındıran kapsamlı bir felsefe olarak tasavvur ediyorum. İhsan, hem kemale doğru ilerleyen bir süreç hem de zorluklar karşısında tasavvufî bir sükûnet olarak sunulmaktadır.

Bu bölümde geliştirdiğim ihsan anlayışı, daha önce tahlil edilen bütün unsurları yeniden bir araya getirerek onları iyi yönetişimin siyaset felsefesi hâline getirmeme imkân vermektedir. Burada ortaya konulan ihsanın bütün boyutları Kur’an’a ve sünnete dayanmaktadır. Ben herhangi bir tasavvuf tarikatına mensup değilim; herhangi bir sûfî şeyhe veya mürşide bağlılık yemini de etmiş değilim. Dolayısıyla eleştirel ve aklî yetilerimi sınırlandırmak gibi bir yükümlülüğüm bulunmamaktadır; herhangi bir kimsenin tasavvuruna bağlı da değilim. Bu kitapta temellendirilemeyen bilgi iddialarına veya keşf ve irfan adına ileri sürülen doğrulanamaz iddialara yer verilmemektedir. Tasavvufî bilgiden söz ettiğim yerlerde bile aklın sınırları içinde kalıyor; aklî delillerin, tarihsel incelemenin veya söylemsel çözümlemenin ötesinde herhangi bir bilgi ileri sürdüğümü iddia etmiyorum.

Sonraki iki bölüm siyaset felsefesine ayrılmıştır.

Altıncı Bölümde, İslam siyaset felsefesinin eleştirel bir soykütüğünü (genealogy) sunuyor ve İslam siyasal düşüncesinin, Hulefâ-yi Râşidîn döneminden çağdaş Arap Baharı’na kadar geçirdiği gelişimi inceliyorum. Mâverdî, Fârâbî, İbn Teymiyye ve İbn Haldûn gibi klasik düşünürlerin yanı sıra Seyyid Kutub, Mevdûdî, Humeynî ve Nebhânî gibi çağdaş isimleri de ele alıyorum. Bu bölüm, İslam siyasal düşüncesinin; kimliği ve gücü, yapıyı ve hukuku ön plana çıkarırken, süreci ve İslam’ın tasavvufî boyutlarını ihmal ettiği yönünde bir eleştiriyle sona ermektedir.

Bu bölümde ayrıca, bazı çağdaş düşünürlerin geliştirdiği İslamî demokrasi anlayışını da inceliyorum. Bunun yanında tasavvufun siyaset anlayışını ele alıyor ve Sâdî gibi sûfî düşünürlerin ortaya koyduğu ilk fikirlerin, özellikle ihsanın tasavvufî yorumuna dayanan bir siyaset felsefesi geliştirme potansiyeli taşıdığını ileri sürüyorum. Bu bölümün amacı, İslam siyasal düşüncesindeki yaklaşım çeşitliliğini ortaya koymak ve şeriat merkezli siyaset anlayışının, İslam’ın siyaset hakkında sunduğu mümkün yaklaşımlardan yalnızca biri olduğunu göstermektir.

Yedinci Bölüm, bu kitabın temel bölümüdür. Bu bölümde, mevcut siyaset anlayışından ihsan siyasetine geçişi mümkün kılacak bir vizyon çizmeye çalışıyorum. Burada, özellikle İslamcılar ve cihatçılar tarafından savunulan anlayıştan açıkça ayrılan, İslam’ın siyasetteki rolüne ilişkin alternatif bir düşünme biçimi öneriyorum.

Bu kitap, İslam siyaset düşüncesinin yapı ve hukuk üzerine yoğunlaşmasını eleştirmekte; buna karşılık sürece odaklanmanın topluma daha fazla fayda sağlayabileceğini ileri sürmektedir. Bugün İslam’ı savunan çevreler, şeriatı uygulayabilmek için siyasal iktidarı ele geçirmeye çalışmaktadırlar. Bu süreçte ya otoriterliğe yönelmekte ya da demokrasiyi kabullenebilmek için ahlâkî tavizler vermektedirler. Her iki durumda da İslam’ın normatif ilkeleri kaybolmaktadır.

Bu bölümün temel iddiası şudur: İslam’ın savunucuları siyasal iktidarı ele geçirmeye çalışmak yerine, topluma ihsanı hâkim kılmaya çalışmalıdır. Müslümanların dikkatlerini sürece yöneltmeleri; bu süreci kapsayıcı hâle getirmeleri ve İslam’ın farklı boyutlarını önceleyen bir anlayış geliştirmeleri gerektiğini savunuyorum. Ayrıca eleştiri ve toplumsal aktivizm yoluyla toplumun vicdanını sürekli canlı tutmaları gerektiğini ileri sürüyorum.

Bu bölüm, iyi yönetişimi ve iyiliği hedefleyen siyaseti teşvik eden İslamî ilkeleri ortaya koymaktadır. Aynı zamanda bir ihsan devleti ile muhsinlerden oluşan bir toplum tasavvur etmektedir.

(devam edecek-posttruıthdergi)

M. A. Muqtedar Khan

Muhammed Abdul Muqtedar Khan (doğum 1966), Hint asıllı Amerikalı bir akademisyen ve Delaware Üniversitesi Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler Bölümü’nde profesördür . Khan, üniversitedeki İslam Araştırmaları Programı’nın kurucu direktörüdür. Adrian Koleji’nde Siyaset Bilimi Bölümü Başkanlığı ve Uluslararası Çalışmalar Direktörlüğü görevlerinde bulunmuştur . 2003-2008 yılları arasında Brookings Enstitüsü’nde kıdemli misafir araştırmacı olarak görev yapmıştır. 2011-2014 yılları arasında Sosyal Politika ve Anlayış Enstitüsü’nde kıdemli araştırmacı olarak görev yapmış ve 2014 yılından beri de eski adıyla Küresel Politika Merkezi olan New Lines Strateji ve Politika Enstitüsü’nde kıdemli araştırmacı olarak görev yapmaktadır. Mayıs 2000’de Georgetown Üniversitesi’nden uluslararası ilişkiler , siyaset felsefesi ve İslam siyaset düşüncesi alanlarında doktora derecesi almıştır. Khan, geleneksel ve liberal olarak tanımladığı bazı İslami toplumlarda kadınlara yönelik muamelede değişiklik yapılmasını savunmaktadır. Khan bağımsız düşünceyi savunur ve Müslümanların zaman ve metinle diyalog kuramamalarının bazen İslami öğretilerin anakronik veya hoşgörüsüz görünmesine neden olduğunu söyler. Khan, ABD Senatosu Dış İlişkiler Komitesi  ve ABD Temsilciler Meclisi Silahlı Kuvvetler Komitesi  tarafından düzenlenen oturumlarda ifade vermiştir . Sosyal Politika ve Anlayış Enstitüsü üyesi olan Khan, Müslüman Sosyal Bilimciler Derneği’nin başkanlığını, başkan yardımcılığını ve genel sekreterliğini yapmıştır. Ekim 2008’de Khan, Aligarh Müslüman Üniversitesi’nden İslam’a hizmetlerinden dolayı Sir Syed Ahmed Khan Ödülü’nü almıştır .