“Felsefeye Neden İhtiyaç Duyarız?”: Yanlış Algıdan Türeyen Yanlış Bir Soru Üzerine

Çünkü bu soru, felsefeyi insan hayatında bulunması da bulunmaması da mümkün olan, varlığı ayrıca gerekçelendirilmesi gereken bir araç gibi ele almaktadır. Oysa Aristoteles’in düşüncesi açısından mesele tam tersidir. Felsefe, sonradan ihtiyaç duyulan bir uğraş değil, insan doğasının en temel tezahürlerinden biridir.

Nitekim Aristoteles, Metafizik adlı eserine şu meşhur cümleyle başlar: “Bütün insanlar doğal olarak bilmeyi arzularlar.” Bu ifade sıradan bir gözlem değil, Aristoteles felsefesinin çıkış noktalarından biridir. İnsan, sadece yaşamak isteyen bir canlı değildir; aynı zamanda anlamak, bilmek ve şeylerin nedenlerini kavramak isteyen bir varlıktır. Felsefe de bu doğal yönelişin en yüksek biçimidir.

Bu nedenle Aristotelesçi bir bakış açısından “Felsefeye neden ihtiyaç duyarız?” sorusu, belirli ölçüde yanlış kurulmuş bir sorudur. Çünkü burada cevaplandırılması gereken şey felsefenin faydası değil, insanın neden hakikati arayan bir varlık olduğudur. İnsan bilmek istediği için felsefe vardır; felsefe olduğu için insan bilmek istemez.

Daha da önemlisi, Aristoteles’te felsefenin amacı pratik fayda üretmek değildir. O, hikmeti (sophia) insan faaliyetlerinin en yükseği olarak görür. İnsan ancak hakikati araştırarak ve varlığın ilk nedenlerini kavramaya çalışarak kendi doğasına uygun yaşar. Bu sebeple felsefe, insanın ihtiyaç duyduğu dışsal bir araç değil, insan olmanın ayrılmaz bir boyutudur.

Bugün felsefenin çoğu zaman eleştirel düşünme tekniğine, kişisel gelişim aracına veya gündelik problemlere çözüm üreten bir yönteme indirgenmesi, onun klasik anlamının büyük ölçüde unutulduğunu göstermektedir. Aristoteles’in yaklaşımı ise bize felsefenin öncelikle bir fayda meselesi değil, bir hakikat ve hikmet arayışı olduğunu hatırlatır.

Aristoteles, Metafizik adlı eserinin başında “Bütün insanlar doğal olarak bilmeyi arzularlar” der. Bu ifadeye göre bilgi arayışı insanın sonradan edindiği bir özellik değil, doğasının bir parçasıdır. İnsan merak eden, soru soran ve şeylerin nedenlerini öğrenmek isteyen bir varlıktır. Felsefe de bu doğal bilme arzusunun en ileri ve sistemli biçimidir.

Günümüzde ise “Felsefeye niçin ihtiyaç duyarız?” sorusu genellikle felsefenin faydası üzerinden sorulmaktadır. İnsanlar felsefenin eleştirel düşünme, problem çözme, doğru karar verme veya hayatı anlamlandırma gibi işlevlerine vurgu yaparlar. Bu yaklaşımda felsefe belirli ihtiyaçları karşılayan bir araç gibi görülmektedir.

Aristoteles’in yaklaşımı ise bundan farklıdır. Ona göre felsefe öncelikle pratik yararlar sağladığı için değil, insanın hakikati bilme arzusundan doğduğu için değerlidir. İnsan sırf bilmek için de bilmek ister. Bu nedenle Aristoteles’te felsefenin temeli fayda değil, insanın doğasında bulunan bilme ve anlama isteğidir. Dolayısıyla “Felsefeye neden ihtiyaç duyarız?” sorusu daha çok felsefenin işlevine odaklanırken, Aristoteles’in ifadesi felsefenin insan doğasındaki kökenini açıklamaktadır.

Aristoteles açısından bakıldığında “Felsefeye neden ihtiyaç duyarız?” sorusu biraz modern bir soru gibi durur. Çünkü bu soru, felsefeyi sanki dışarıdan gerekçelendirilmesi gereken, faydası ispat edilmesi gereken bir faaliyet olarak ele alıyor. Oysa Aristoteles’in hareket noktası bambaşkadır:

“Bütün insanlar doğal olarak bilmeyi arzularlar.”
(Metafizik, I.1, 980a21)

Burada felsefe bir ihtiyaç listesindeki maddelerden biri değildir. İnsan zaten bilen, anlam arayan, nedenleri sorgulayan bir varlıktır. Felsefe de bu yönelimin en yüksek ifadesidir. Nasıl ki “İnsan neden anlam arar?” veya “İnsan neden hakikati merak eder?” soruları bir bakıma insanın doğasını sorguluyorsa, Aristoteles için felsefe de insan doğasının ayrılmaz bir tezahürüdür.

Bu nedenle Aristotelesçi bir bakış açısından şöyle denebilir:

Felsefeye niçin ihtiyaç duyduğumuz sorusu, bir anlamda insanın niçin insan olduğu sorusudur.

Çünkü Aristoteles’te insanı insan yapan şeylerden biri, yalnızca yaşamak değil, bilmek istemesidir. Bilmek ise nihayetinde nedenleri bilmeye, nedenleri bilmek de hikmete (sophia) yönelir. Felsefe tam da bu hikmet yöneliminin adıdır.

Nitekim philosophia kelimesi de zaten “bilgiyi kullanmak” değil, “hikmeti sevmek” anlamına gelir. Bu yüzden Aristoteles’in perspektifinde felsefe, ihtiyaç duyulan bir araçtan çok, insanın en yüksek yetkinliğinin gerçekleşmesidir.

Bilgelik, İlkesellik ve Hakikat Arayışı

Bugün yaygın olarak yapılan hatalardan biri, bilgeliği yalnızca düşünme faaliyetine indirgemektir. Oysa bilgelik sadece düşünmek demek değildir. İnsan son derece karmaşık akıl yürütmeler yapabilir, gelişmiş teoriler kurabilir ve yine de hikmetten uzak olabilir. Çünkü bilgeliğin özü yalnızca düşünmek değil, ilkesel düşünmek, ilkesel anlamak ve ilkesel yaşamaktır.

Bu nedenle insanlık tarihindeki temel ayrım mitos ile logos arasında değildir. Asıl ayrım, ilkeselliğini koruyan düşünce ile ilkeselliğini kaybetmiş düşünce arasındadır. Bir mitolojik anlatı hakikate işaret eden derin bir sembolizm taşıyabileceği gibi, ilkesinden koparıldığında hurafeye de dönüşebilir. Aynı şekilde bir felsefi sistem veya bilimsel teori de hakikati arama çabasının ürünü olabileceği gibi, ilkesel temellerini kaybettiğinde ideolojiye veya sofizme dönüşebilir.

Dolayısıyla sorun kullanılan dilde değildir. İnsan hakikati bazen şiirle, bazen mitolojiyle, bazen dinle, bazen de felsefeyle ifade etmiştir. Bu yolların hiçbiri tek başına hakikatin garantisi değildir. Hakikati belirleyen şey, kullanılan yöntemin veya dilin kendisi değil, onun dayandığı ilkesel temeldir.

Bugün bilim adına konuşanlar da, felsefe adına konuşanlar da, din adına konuşanlar da aynı tehlikeyle karşı karşıyadır. Eğer ilke kaybolursa, düşünce kendi amacından uzaklaşır. Bilim araçsallaşır, felsefe sofizme dönüşür, din şekilciliğe indirgenir, mitoloji ise hurafeler yığını haline gelir. Çünkü hepsinin değeri, hakikate ne ölçüde yöneldikleriyle ilgilidir.

Bu nedenle bilgelik, belirli bir bilgi türüne sahip olmak değil; varlığı ilkesel bir bakışla kavrayabilmektir. Bilge insan yalnızca düşünen değil, düşüncesini hakikat, adalet, ölçü ve anlam ilkeleriyle uyumlu hale getirebilen insandır. Hakiki bilgelik, insanın zihni ile hayatı arasındaki uyumu kurabilmesidir.

Sonuç olarak insanlık tarihinin temel meselesi mitostan logosa geçiş değil, hakikatten kopup kopmama meselesidir. Çünkü ister mitolojik, ister dinî, ister felsefî, ister bilimsel bir dil kullanılsın, bütün bu faaliyetlerin değeri ancak hakikate ve ilkeye bağlı kaldıkları ölçüde ortaya çıkar.

İnsanlık tarihi boyunca bilgelik farklı dönemlerde farklı dillerle ifade edilmiştir. İnsanlar yaşadıkları sosyal ve kültürel şartların etkisiyle kimi zaman hakikati daha duygusal, sembolik ve metaforik bir dille dile getirmişlerdir. Mitolojiler, destanlar, şiirler, masallar ve ilahiler bu tür bir bilgelik dilinin ürünleridir. Bu nedenle mitolojik veya sembolik anlatımları düşüncenin ilkel aşamaları olarak görmek doğru değildir. Bunlar da insanın hakikati anlama ve ifade etme çabasının farklı biçimleridir.

Tarihsel süreç içerisinde toplumların yapısı değiştikçe, şehirleşme arttıkça, ticaret geliştikçe ve düşünce hayatı daha sistematik hale geldikçe bilgeliğin ifade biçimlerinde de değişimler meydana gelmiştir. Bu süreçte kavramsal düşünce, mantıksal çözümleme ve teorik açıklamalar daha görünür hale gelmiştir. Ancak bu durum duygusal ve sembolik boyutun ortadan kalktığı anlamına gelmez. İnsan nerede varsa duygu da oradadır, akıl da oradadır. İnsan yalnızca hisseden bir varlık olmadığı gibi yalnızca düşünen bir varlık da değildir.

Bu nedenle insanlık tarihini duygudan akla, mitostan logosa veya irrasyonelden rasyonelliğe doğru ilerleyen çizgisel bir süreç olarak okumak yanıltıcıdır. Duygusallık ve rasyonellik insanın iki temel yönüdür ve tarih boyunca farklı oranlarda da olsa birlikte var olmuşlardır. Değişen şey insanın hakikati arama çabası değil, bu çabayı ifade ederken kullandığı dil ve yöntemlerdir.

Asıl mesele hangi dilin kullanıldığı değildir. İnsan hakikati şiirle de ifade edebilir, mitolojiyle de, dinle de, felsefeyle de, bilimle de. Önemli olan bu ifadelerin ilkesel temellerini koruyup koruyamadıklarıdır. Çünkü bir mitoloji de ilkesel olabilir, bir felsefe de. Aynı şekilde bir mitoloji de hurafeye dönüşebilir, bir felsefe de sofizme veya ideolojiye dönüşebilir. Sorun kullanılan araçta değil, o aracın hakikatle kurduğu ilişkidedir.

Bu yüzden bilgelik yalnızca düşünmek değildir. Bilgelik; ilkesel düşünmek, ilkesel anlamak ve ilkesel yaşamaktır. İnsanın duyguları da aklı da ancak hakikate yöneldikleri ölçüde değer kazanırlar. Duygusallık ilkesizleştiğinde romantizme, akıl ilkesizleştiğinde ise sofizme ve araçsal hesapçılığa dönüşebilir.

Dolayısıyla felsefe de bilim de sonradan ortaya çıkmış bir ihtiyaç değildir. Bunlar insan doğasında bulunan bilme ve anlama yöneliminin farklı tezahürleridir. Aristoteles’in ifade ettiği gibi insan doğal olarak bilmek ister. Bu nedenle felsefenin değeri ona ihtiyaç duyup duymadığımızdan değil, insanın hakikati arayan bir varlık olmasından kaynaklanır. Bilgelik de tam olarak bu hakikat arayışının ilkesel biçimidir.