Dinin Ontolojik Temeli: Eliade’nin İndirgemecilik Eleştirisi
Modern din araştırmalarının en belirgin eğilimlerinden biri, dini kendi özgün yapısı içinde anlamaya çalışmak yerine onu başka bir olguya indirgemektir. Bu yaklaşım, dini bağımsız ve kendine özgü bir hakikat alanı olarak değil; ekonomik, psikolojik veya toplumsal süreçlerin bir ürünü olarak değerlendirmektedir. Mircea Eliade’nin “indirgemecilik” olarak nitelendirdiği bu tavır, dinî tecrübeyi açıklamak yerine onu başka disiplinlerin kavramları içinde eritme eğilimindedir. Eliade’ye göre Marx, Nietzsche ve Freud bu yaklaşımın en güçlü temsilcileri arasında yer alır. Her biri dine önemli eleştiriler yöneltmiş ve din olgusunun belirli yönlerini açıklamaya katkıda bulunmuş olsa da, ortak hataları dini kendi özünden hareketle değil, din dışı bir ilkeye bağlayarak açıklamaya çalışmalarıdır.
Marx, dini ekonomik altyapının ve sınıf ilişkilerinin bir yansıması olarak görür. Ona göre din, sömürü düzeninin devamını sağlayan ideolojik bir araç, ezilen sınıfların acılarını hafifleten bir teselli mekanizmasıdır. Nietzsche ise dini, özellikle Hristiyanlığı, güçsüzlerin geliştirdiği “köle ahlakı”nın bir ürünü olarak yorumlar; dini hakikat iddiasıyla değil, güç istenci ve değerler mücadelesi bağlamında açıklar. Freud ise dini insan ruhunun derinliklerinde yer alan korkuların, bastırılmış arzuların ve özellikle baba imgesinin yüceltilmiş bir yansıması olarak değerlendirir; ona göre din, kolektif bir nevrozdan başka bir şey değildir. Böylece Marx dini ekonomiye, Nietzsche güç ve ahlak psikolojisine, Freud ise bireysel psikolojiye indirger. Eliade ise bu üç yaklaşımın din olgusunun bazı boyutlarını aydınlatmakla birlikte, dinî tecrübenin merkezinde yer alan kutsalı göz ardı ettiklerini savunur. Ona göre din, ne ekonomik ilişkilerden, ne güç mücadelelerinden ne de bilinçaltı süreçlerinden ibarettir; bunlardan etkilense bile, kendine özgü ve indirgenemez bir gerçeklik alanına sahiptir.
Eliade’nin yaklaşımında din, insana dışarıdan eklemlenmiş tarihsel veya toplumsal bir kurum değildir. Aksine din, insanın ontolojik yapısının ayrılmaz bir unsurudur. Bu nedenle o, dini belirli ritüellerin, inanç sistemlerinin veya tarih boyunca ortaya çıkmış kurumsal dinlerin toplamı olarak değil, insanın anlam arayan ve anlam üreten varlık oluşunun bir tezahürü olarak değerlendirir. Farklı dinler, farklı semboller, mitler ve ritüeller geliştirmiş olsalar da bunların tamamı aynı insani yapının farklı tarihsel ve kültürel ifadeleridir. Eliade’nin “insan olarak yaşamak kendi içinde dinî bir eylemdir” sözü de tam olarak bunu ifade eder. Buradaki dinîlik, belirli bir dine mensup olmaktan ziyade, insanın varoluşunu anlam, hakikat ve kutsallık ekseninde kurma eğilimidir.
Bu bakımdan Eliade’nin din anlayışı ile tarih boyunca ortaya çıkan çeşitli dinsel anlayışlar arasında bir ayrım yaptığı söylenebilir. Dinsel anlayışlar tarihsel şartlara bağlı olarak değişebilir, hatta zaman zaman insan doğasından uzaklaşabilir; buna karşılık din, insanın anlam arayışını ve kutsalla ilişki kurma yönelimini ifade eden evrensel bir olgudur. Dolayısıyla Eliade için dinin özü, belirli ritüellerde veya mezhepsel farklılıklarda değil, insanın ontolojik yapısında temellenmektedir. Bu yaklaşım, dinler tarihini yalnızca inançlar ve ibadetler tarihi olmaktan çıkarıp, insanın kendini ve dünyayı anlamlandırma çabasının tarihi hâline getirir.
Buradan hareketle önemli bir sonuç daha ortaya çıkar: Günümüzde din üzerine yürütülen tartışmaların önemli bir kısmı, gerçekte dinin kendisini değil, tarihsel süreç içinde oluşmuş dinsel yorumları, mezhepleri, ideolojileri ve kurumsal yapıları konu edinmektedir. Eliade’nin yaklaşımı ise bu tarihsel katmanların ötesine geçerek dinin özünü, insanın anlam arayışında ve kutsalla kurduğu ontolojik ilişkide aramaktadır. Bu nedenle onun nazarında “dindar olmak”, dar anlamda belirli bir dinî geleneğe mensup olmaktan önce, anlamın farkında olan ve varoluşunu anlam ekseninde yaşayan bir insan olmak demektir. Bu da dinler tarihini, nihayetinde insanın kendisini anlama tarihine dönüştüren temel yaklaşımdır.
Bu yaklaşımın doğal sonucu olarak, kendisini ateist veya agnostik olarak tanımlayan bir kimse de anlam arayışından bütünüyle bağımsız düşünülemez. Her ne kadar herhangi bir dinî geleneğe veya dinsel yoruma mensup olmadığını söylese, hatta dinî kurumlara ve inançlara eleştirel yaklaşsa da, anlam arayışı insan olmanın ontolojik bir boyutu olmaya devam eder. Eliade’nin perspektifinde kutsalın bütünüyle ortadan kalkması değil, biçim değiştirmesi söz konusudur. Modern insan, geleneksel dinlerden uzaklaşmış olsa bile, sanat, bilim, ideoloji, ulus, ilerleme, özgürlük veya insanlık gibi kavramlar aracılığıyla varoluşuna anlam kazandırmaya çalışmaktadır. Bu nedenle ateizm, anlam arayışının yokluğu değil, anlamın farklı bir düzlemde kurulması olarak değerlendirilebilir. Başka bir ifadeyle, insan hangi dünya görüşünü benimserse benimsesin, anlam üreten ve varoluşunu anlamlandırmaya çalışan bir varlık olmaktan çıkmaz.
Sonuç olarak Mircea Eliade’nin din araştırmalarına getirdiği en önemli katkılardan biri, din olgusunun indirgenemez bir gerçeklik alanı olduğunu savunmasıdır. Ona göre kutsal, insan bilincinin tarihsel gelişiminde ortaya çıkmış geçici bir aşama değil, bilincin kurucu unsurlarından biridir. Bu nedenle insanın varoluşunu anlam, hakikat ve düzen içerisinde kavraması, kutsalın tecrübesiyle doğrudan ilişkilidir. Eliade’nin ifadesiyle kültürün en arkaik düzeylerinde “insan olarak yaşamak” başlı başına dinî bir eylemdir; çünkü beslenme, çalışma, cinsellik ve toplumsal hayat gibi en temel insani faaliyetler dahi kutsal bir anlam ufku içerisinde yaşanmaktadır. Bu bakımdan insan olmak ile kutsalla ilişki kurmak arasında ontolojik bir bağ vardır. Marx’ın ekonomik, Nietzsche’nin ahlaki ve güç merkezli, Freud’un ise psikolojik indirgemeciliğine karşı Eliade, dinin bu alanlardan etkilense bile onlara indirgenemeyeceğini; dinî tecrübenin özünün kutsalın insan bilincindeki tezahürü olduğunu savunmaktadır.
