ABD’nin Afganistan’da İşlediği Suçları Uluslararası Savcılar Öğrenmek İstiyor
Afganistan’daki iddia edilen savaş suçlarını araştırmakla görevli uluslararası savcılar, potansiyel hedef sıkıntısı çekmiyor.
Afgan askerleri ve savaş ağaları, savaşın başladığı 2001’den bu yana tecavüz, cinayet ve adam kaçırmakla suçlanıyor. Taliban ve diğer gruplar tarafından kasıtlı olarak siviller hedef olmaya devam ediyor .
Bu arada, ABD güçleri ve CIA’nın hem Afganistan’da hem de terör zanlılarını bir dizi Avrupa ülkesine gizlice “gönderme” yoluyla yasadışı cinayetler ve işkence gerçekleştirdiği iddia ediliyor .
Lahey işgali mi?
Çoğu suçların failleri bugüne kadar cezasız kalmıştır. Ancak 5 Mart’ta Uluslararası Ceza Mahkemesi (ICC) yargıçları , ICC savcısına Afganistan’da işlenen olası savaş suçları ve insanlığa karşı suçlar hakkında soruşturma başlatma yetkisi verdi . Soruşturma, Afgan hükümeti, Taliban ve ABD güçleri tarafından işlenen sivillere yönelik cinayet, hapis, işkence ve kasıtlı hedef alma iddialarını inceleyecek.
ICC’nin yargı yetkisi, mahkemeyi 2002 yılında oluşturan ve o zamandan beri 123 ülke tarafından onaylanan Roma Statüsü’ne dayanmaktadır . Afganistan anlaşmayı 2003 yılında onayladı, bu nedenle savcılar yalnızca anlaşmanın Mayıs 2003’te yürürlüğe girmesinden sonra meydana gelen eylemleri soruşturacak.
Amerika Birleşik Devletleri anlaşmayı hiçbir zaman onaylamadı ve Washington, ABD vatandaşlarının rızası olmadan ICC’nin yargı yetkisine tabi olamayacaklarını tutarlı bir şekilde savundu.
Uluslararası hukuk aynı fikirde değil. Roma Statüsü’nün 12. Maddesi , ICC’nin yargı yetkisinin, faillerin uyruğu ne olursa olsun, yargı yetkisini kabul eden herhangi bir devletin topraklarında işlenen fiilleri kapsadığını açıkça ortaya koymaktadır.
Bununla birlikte, ABD, askerlerinin kovuşturulmasını engellemek için önlemler aldı. 2002 tarihli Amerikan Hizmet Üyelerini Koruma Yasası, – sadece yarı şaka olarak, Hollanda’daki ICC genel merkezine atıfta bulunan Lahey İstila Yasası olarak anılır –başkana, ICC tarafından tutuklanan veya hapsedilen Amerikan askerlerini serbest bırakmak için güç de dahil olmak üzere “gerekli tüm araçları kullanma” yetkisi veriyor.
ABD’nin Hollanda’yı işgal ettiğini hayal etmek zor olsa da, Dışişleri Bakanı Mike Pompeo’nun yeni soruşturmaya tepkisi , yasanın ruhunun çok canlı olduğunu gösteriyor: yasal organ… vatandaşlarımızı sözde mahkeme denilen bu tiyatrodan korumak için gerekli tüm önlemleri alacağız.” Hatta ICC’nin soruşturmayı sürdürmesi durumunda ICC personelini ve ailelerini tehdit ettiği ortaya çıktı .
Adaletin önündeki engeller
UCM’nin iddia edilen suçları soruşturma hakkı olsa bile, başarılı bir kovuşturma açmanın önünde başka engeller de var. İnsanlığa karşı suçlar, “saldırıdan haberdar olan herhangi bir sivil halka yönelik yaygın veya sistematik bir saldırının parçası olarak işlenen” eylemlerle sınırlıdır. Savaş suçları, “özellikle bir planın veya politikanın bir parçası olarak veya bu tür suçların büyük ölçekli bir komisyonunun parçası olarak işlendiğinde” mahkemenin yargı yetkisine girer.
ABD hükümetinin , savaşın ilk yıllarında çoğu kişinin işkence olarak kabul ettiği şeyi yapmak için kesinlikle bir “planı veya politikası” vardı . Bu yasadışı uygulamaların çoğu , 2009’da Barack Obama göreve geldiğinde durdurulmuş olsa da , daha sonra iddia edilen suçlarla ilgili daha fazla soruşturma yapılmayacağını açıkladı .
Ve bu tek sınırlama değil. ICC, üzerinde yargı yetkisine sahip bir ülke tarafından soruşturulan veya kovuşturulan bir davaya bakamaz. Uluslararası mahkeme , ancak ulusların kendileri gerçek bir soruşturma yürütmekte isteksiz olduklarında veya yapamayacak durumda olduklarında devreye girebilir .
Obama’nın işkence politikalarını takip ettiği için herhangi birini yargılamayı reddetmesi ve ABD’nin Afgan savaş ağaları ve Afgan ordusu tarafından işlenen suçlarda olası suç ortaklığı, Washington’un şimdi UCM’nin ABD aleyhindeki iddialara izin vermesi gerektiği yönündeki herhangi bir argümanı baltalıyor. Amerikan mahkemeleri aracılığıyla soruşturulacak. Başkan Trump, Kasım 2019’da ABD mahkemeleri tarafından Afganistan’daki savaş suçlarından mahkum edilen iki ABD askerini affetme kararının kanıtladığı gibi, ABD güçlerini sorumlu tutma arzusu göstermiyor .
Yine de ABD, Roma Statüsü’ne taraf olmadığı için herhangi bir ICC soruşturmasında işbirliği yapma konusunda yasal bir yükümlülüğe sahip değil. Afgan hükümetinin işbirliği yapma yükümlülüğü var, ancak bunu yapacağına dair hiçbir belirti vermedi. Taliban’ın savcıların taleplerine uymaya niyeti olmadığını varsaymak da adil olur.
Bu, soruşturmanın sadece boşuna bir alıştırma olduğu anlamına mı geliyor?
Kısmen, cevap evet olmalıdır. Bireysel Afganların veya Amerikalıların tutuklanabileceği akla yatkın olsa da, ICC soruşturmasının öncelikle kilit tarafların işbirliği olmadan belirli faillere karşı yeterli kanıt bulması gerekecektir. O zaman bile, herhangi bir sanık Amerikalının yakalanması ancak ABD dışında gerçekleşebilir. Sanıklar daha sonra ICC tarafından Lahey’de yargılanacak, muhtemelen yıllar alacak bir süreç.
Barışın bedeli
Bununla birlikte, yaklaşık yirmi yıl süren Afgan savaşında her iki tarafça işlenen vahşetlere yargısal bir odaklanma getirme girişimi memnuniyetle karşılanmalıdır. Çatışmada 40.000’den fazla sivil şiddetli şekilde hayatını kaybetti. Bugüne kadar, sivil nüfusun maruz kaldığı birçok suçtan sorumlu tutulan faillerin sayısı azdı.
Cezai hesap verebilirlik basit bir konu değildir ve çatışmayı sona erdirmek için yapılan müzakerelerle işler daha da karmaşık hale gelebilir – barış karşılığında suçlanan failler için dokunulmazlık talep edilebilir. Ancak, bu koşullar altında barış ve adalet tam olarak uyumlu olmasa bile, adaletin tamamen göz ardı edilmesi, kurbanların kendilerini terk edilmiş hissetmelerine ve suçluların serbest kalmasına ve herhangi bir barış anlaşmasının uygulanabilirliğini baltalamasına neden olabilir. Nihai sonuç ne olursa olsun, ICC’nin soruşturması ve olası kovuşturmaları, kısmi adaletin gerçekleşmesine yardımcı olmada rol oynayabilir.
Türkçesi:posttruth
Professor of International Law, Fletcher School of Law & Diplomacy,
Tufts University
