HENÜZ YAZILMAMIŞ EDEBİYAT: Nobel, Edebî İktidar ve Geleceğin Biçimlendirilmesi
Bir edebiyat ödülü verildiğinde, hükmün geçmişe ait olduğunu düşünürüz. Yazılmış kitaplar, tamamlanmış eserler, geride bırakılmış bir çalışma hayatı değerlendirilmiş; bunlardan biri yahut bir müellifin bütün eserleri ödüle değer bulunmuştur. Ödülün konusu geçmiştedir. Fakat etkisi aynı yerde kalmaz. Henüz yazılmamış kitaplara, kararını vermemiş yayıncılara, hangi biçimde yazacağını arayan müelliflere ve neyi edebiyat sayacağını öğrenmekte olan okurlara kadar uzanabilir.
2026 Nobel Edebiyat Ödülü’nün Anne Carson’a verilmesi, bu etkiyi yeniden düşünmek için elverişli bir vesile. İsveç Akademisi, 8 Ekim tarihli açıklamasında Carson’ın klasik gelenekle kurduğu yaratıcı ilişkiyi ve çağdaş edebiyata kazandırdığı yeni biçimleri ödülün gerekçesi olarak gösteriyor.¹ Burada dikkat çekici olan, bir müellifin başarısının takdir edilmesi kadar, bu başarının hangi özelliklerde arandığının da dünya önünde ilan edilmiş olmasıdır.
Carson’ın ödülü hak edip etmediği üzerinde durmayacağım. Böyle bir hüküm, eserlerinin ayrıntılı okunmasını gerektirir. Benim meselem ödülün doğruluğundan önce, edebî hükmün mahiyetidir. Bir kurum bir müellifi seçtiğinde onun geçmişte yaptıklarını değerlendirir. Peki seçimin gerekçeleri, gelecekte hangi eserlerin dikkate değer bulunacağını da etkileyebilir mi?
Bu soruyu Nobel’le sınırlamak mümkün değil. Edebiyat ödülleri, eleştiri, yayıncılık ve üniversite arasında zamanla oluşan bir değerlendirme alışkanlığı var. Bir eser belirli özellikleriyle tanıtılıyor, hakkında yazılar kaleme alınıyor, başka eserlerle karşılaştırılıyor. Başlangıçta tek bir müellifin kendine özgü tercihi olan şey, zamanla başkalarında da aranan bir niteliğe dönüşebiliyor. Her eser için aynı biçimde işlemeyen, kimi zaman kesintiye uğrayan bu hareketin üzerinde yeterince durulmuyor.
Önce bir ayrımı yapmak gerekiyor. Ödül, bir eserin değerini yaratmaz; fakat o değerin görülme şartlarını değiştirebilir. Daha önemlisi, eserde neyin değerli bulunduğunu görünür kılar.
Bir eser hiçbir ödül ona işaret etmeden de büyük olabilir. Hiç tercüme edilmemiş, hakkında yeterince yazılmamış, kendi dilinin dar bir okur çevresinde kalmış olması, eserin gerçekleştirdiği edebî işi kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Eserin değeriyle bu değerin tanınması aynı hadise değildir. Ne var ki bu ayrımı kabul etmek, edebî değerin ne olduğunu açıklama güçlüğünü ortadan kaldırmıyor. Dilin kullanılışı, biçimin eserin meselesiyle ilişkisi, anlatılan tecrübenin kavranışındaki derinlik ve eserin kendi içinde kurduğu bütünlük üzerinde tartışabiliriz. Bunların hiçbiri tek başına büyük eser için yeterli bir ölçü sayılmaz. Yine de değerlendirme, eserin gerçekten ne yaptığına dönmek zorundadır.
Kurumsal iktidarı eleştirirken edebî değeri bütünüyle ödüllerin, yayıncıların ve eleştirmenlerin meydana getirdiğini söylemek, eserin kendi dilinde gerçekleştirdiği işi hükümsüz bırakır. Oysa burada üzerinde durduğum mesele, bir eserin değerli olup olmadığına hangi kurumun karar vereceğinden ziyade, belirli değerlerin nasıl tanınır hâle geldiğidir. Tanınan özellikler zamanla başka eserlerden de beklenmeye başladığında, geçmişe ilişkin hüküm geleceğe uzanır.
Carson’ın eski Yunan metinleriyle kurduğu ilişkinin kendi edebî serüveni içinde sahici bir karşılığı bulunabilir. Şiir, anlatı, deneme ve tercüme arasında dolaşması, ele aldığı meselelerin gerektirdiği bir çalışma biçimi olabilir. Fakat aynı özellikler başka müelliflerde, uluslararası edebiyat çevrelerinin beğenisini kazanmak için tekrarlanan tercihlere dönüşebilir. Bir müellifin kendi ihtiyacından doğan biçim, başka bir müellifin önünde hazır bir başarı yolu olarak durmaya başladığında farklı bir meseleyle karşı karşıyayız.
Bu ihtimal Carson’ın eserlerine yöneltilmiş bir itiraz değildir. Güçlü bir eserin kurumsal kabulden sonra başına gelebilecekleri düşünme çabasıdır. Edebiyat tarihinde birçok yenilik, kendisini doğuran ihtiyaç unutulduğunda alışkanlığa dönüşmüştür. Başlangıçta anlatılması güç bir tecrübeye karşılık veren biçim, sonradan yeniliğin kolayca tanınabilen işareti hâline gelebilir.
Bir metnin parçalı olması, insan tecrübesini daha derinden kavradığını göstermez. Şiirle düzyazıyı birleştirmesi de tek başına başarı değildir. Eski bir metni yeniden yazmak, yapılan işin edebî değerini kendiliğinden garanti etmez. Bütün bunların kıymeti, belirli bir eserde neyi mümkün kıldıklarına bağlıdır. Aynı biçimsel tercih bir eserde vazgeçilmezken başka bir eserde gösterişten ibaret kalabilir.
Ne var ki bir eser büyük bir ödülle birlikte dünya çapında görünür olduğunda onun neden önemli bulunduğuna ilişkin hükümler de dolaşıma girer. Eleştiri yazılarında, söyleşilerde, derslerde ve başka eserler hakkında verilen kararlarda bu özellikler yeniden adlandırılır. Belirli bir eseri açıklamak için kullanılan ölçüler, fark edilmeden başka eserleri değerlendirmekte de kullanılmaya başlanabilir.
Buradaki yönlendirme yasak koyarak işlemez. Kimse müellife ne yazacağını, okura neyi seveceğini söylemek zorunda değildir. Bazı biçimler daha kolay görülüyor, bazı konular daha çabuk müşterek insanlık meselesi sayılıyor, bazı söyleyişler çağdaşlığın veya yeniliğin işareti olarak tanınıyorsa seçenekler ortadan kalkmaz; fakat aynı şartlarda da karşılanmaz.
Kafes tam burada kurulabilir. Dışarı çıkmak yasak değildir. Yalnız bazı yollar daha önceden açılmış, işaretlenmiş ve başkalarının başarılarıyla güvenilir hâle gelmiştir. Müellif bu yollardan gitmeyebilir. Fakat kendi yolunu ararken hangi eserlerin itibarlı bulunduğunu, hangi özelliklerin övüldüğünü, hangi biçimlerin yenilik sayıldığını bilmektedir. Bu bilgi yazma kararının dışında kalmaz.
Böyle bir etkiyi açıklamak için ödül kurullarının ortak bir tasarıyla hareket ettiğini varsaymamız gerekmiyor. Edebiyatın uluslararası dolaşımını tek bir iradenin yönettiğini söylemek için de elimizde yeterli gerekçe yok. Ödüllü eserlerin unutulduğu, genel beğeniye karşı müelliflerin ve yayıncıların risk aldığı, yıllarca önemsenmeyen eserlerin sonradan büyük karşılık bulduğu biliniyor. Edebiyatın tarihi, yerleşik hükümleri boşa çıkaran eserlerle de doludur.
Yine de bir düzenin yönlendirici sonuçlar doğurması için onu meydana getiren herkesin aynı amacı taşıması şart değildir. Ödülün işaret ettiği özellik eleştirmenin dikkatini çekebilir; eleştirinin kullandığı kavramlar başka eserlerin okunmasına katılabilir. Üniversitede bir eseri anlamak için geliştirilen değerlendirme yolu, zamanla o eserin dışına taşabilir. Bunların hiçbiri zorunlu değildir. Fakat aynı özellikler farklı yerlerde tekrar tekrar öne çıkıyorsa, edebî başarının kolay tanınan alametleri hâline gelebilir.
Bu hareketin daha güç fark edilen sonucu okurda görülür.
Bir okura hangi kitabı sevmesi gerektiğini söylemekle, neyi neden değerli bulacağını öğretmek arasında fark vardır. İlkine karşı çıkmak kolaydır. İkincisini fark etmek daha güçtür. Çünkü insan, uzun zaman içinde edindiği değerlendirme alışkanlıklarını çoğu zaman kendi zevkinin tabii unsurları sayar.
Parçalanmış anlatıyı derinlikle, türler arasındaki geçişi yenilikle, klasik metinlerin yeniden kuruluşunu düşünsel cesaretle ilişkilendirmeye başlayabiliriz. Bunlar kimi eserlerde gerçekten bulunabilir. Sorun, aralarında zorunlu bir bağ varmış gibi davranıldığında başlar. Bir eserin ne yaptığına bakmadan onda önceden değerli saymayı öğrendiğimiz özellikleri aramaya koyuluruz.
Büyük ödüller bu bakımdan bir dikkat alanı oluşturabilir. Seçimin kendisi bakışı belirli bir yere çevirir. Ödül gerekçesi ise bakılan yerde neyin görülmesi gerektiğine ilişkin bir yorum sunar. Okur bu yorumu benimsemeyebilir; yine de karşısındaki eserle ilk temasında ondan bütünüyle bağımsız olmayabilir.
Bir süre sonra edebî beğeninin sınırları, okurun karşılaştığı eserlerin çeşitliliğinden daha dar hâle gelebilir. Çok farklı eserler okuyan biri bile hepsinde aynı tür yeniliği, aynı anlatım cesaretini veya aynı derinlik anlayışını arayabilir. Böyle bir durumda okuma çoğalırken hüküm verme imkânı daralır.
Edebî kafesleme derken kastettiğim budur. Kafesin içinde bulunan eserlerin değersiz olduğunu söylemiyorum. Aralarında büyük eserler bulunabilir. Sorun, onların sahip olduğu özelliklerin başka eserlerin de sahip olması gereken özellikler gibi görülmesidir. Okur henüz karşılaşmadığı bir eserden ne bekleyeceğini öğrenmişse, o eserin kendisine başka bir değerlendirme yolu teklif ettiğini fark etmekte zorlanabilir.
Bu ihtimal yalnız biçimle ilgili değildir. Eserin hangi insan tecrübesini anlattığı, hangi geçmişe başvurduğu ve okurundan ne kadar ön bilgi beklediği de değerlendirmeyi etkiler.
Dünya edebiyatı denildiğinde farklı dillerin ve milletlerin eserlerini birlikte düşünmeyi sağlayan geniş bir imkândan söz ediyoruz. Başka bir dilde yazılmış eseri okumak, insanın kendi tecrübesinin sınırlarını görmesini sağlayabilir. Fakat karşılaşmanın gerçekleşmesi, karşılaşanların aynı şartlara sahip olduğu anlamına gelmez.
Bazı edebiyatların yerelliği insanlığın müşterek tecrübesi olarak kolayca kabul görürken başkalarının yerelliği önce açıklanmak zorunda kalabilir. Bir müellifin aile hikâyesi insanın varoluşuna ilişkin mesele olarak okunurken, başka bir müellifin aynı yakınlıktaki hikâyesi tarihî ve toplumsal açıklamalarla birlikte taşınmak zorunda kalabilir. Birinin eski anlatıları insanlığın kültürel mirası olarak karşılanırken diğerinin anlatıları kendi toplumuna mahsus malzeme sayılabilir.
Bu fark her eser ve her okur için geçerli değildir. Üstelik yabancı bir geçmişi öğrenme ihtiyacı, edebî karşılaşmanın kusuru da değildir. Başka bir edebiyatın okurdan emek istemesi, o edebiyatın değerini azaltmaz. Mesele, bazı geçmişlerin zaten bilinmesi gereken müşterek miras sayılması, bazılarının ise ancak ayrıca açıklandığında edebiyatın genel meselelerine katılabileceğinin düşünülmesidir.
Asıl imtiyaz, kendi yerelinden konuşurken evrensel sayılabilmektir.
Carson’ın eski Yunan edebiyatıyla ilişkisi burada ayrıca düşünülmeye değer. Kırmızının Otobiyografisi, Stesikhoros’tan ve Geryon anlatısından hareket eder. Carson eski metnin kahramanını çağdaş bir insanın duygusal tecrübesi içinde yeniden kurar. Bunun edebî bakımdan ne ölçüde başarılı olduğu eserin kendi meselesidir. Bizim sorumuz, hangi geçmişlerin çağdaş edebiyatın müşterek malzemesi olarak kolayca tanındığıdır.
Eski Yunan anlatılarıyla çalışan bir müellifin kullandığı kişilerin ve hikâyelerin önemli bir kısmı uluslararası edebiyat çevrelerinde zaten tanınabilir durumdadır. Başka bir edebiyatın müellifi ise kendi tarihinin ve anlatı mirasının anlaşılması için önce o geçmişi açıklamak zorunda kalabilir. Bu fark, bir eserin değeri hakkında doğrudan hüküm vermez; fakat eserin nasıl karşılandığını etkileyebilir.
Hangi geçmiş insanlığın geçmişidir, hangisi hâlâ sahibinin geçmişidir?
Bu sorunun Carson’ın eserlerine yöneltilmiş bir itiraz olmadığını özellikle belirtmek gerekiyor. Eski Yunan mirası da herhangi bir edebiyatın tekelinde değildir. Bir müellifin o mirasla kurduğu ilişkinin kıymeti, onu hangi dilde kullandığından önce, eserde neye dönüştürdüğüne bağlıdır. Fakat geçmişler arasındaki tanınırlık farkını görmezden gelirsek, dünya edebiyatının değerlendirme alışkanlıklarını da yeterince anlayamayız.
Bir edebiyatın başka bir edebiyat üzerindeki tesiri yalnız eserler aracılığıyla gerçekleşmez. Eserler hakkında verilen hükümler de başka dillere ulaşır. Bir müellifin neden önemli bulunduğu, hangi biçimsel tercihlerinin yenilik sayıldığı, hangi meseleleri ele alışının çağdaş edebiyat açısından değerli görüldüğü zamanla ortak bir değerlendirme alışkanlığına dönüşebilir.
Bu alışkanlıkların meydana gelmesinde ödüllerin özel bir yeri vardır. Ödül, bir eseri seçerken çoğu zaman seçimin gerekçesini de açıklar. Böylece edebî başarının hangi özelliklerde arandığı görünür olur. Bir ödül gerekçesi tek başına yeni bir edebiyat anlayışı meydana getirmez. Bununla birlikte benzer gerekçeler farklı eserler üzerinde tekrarlandığında, belirli özelliklerin edebî değerle daha kolay ilişkilendirilmesine katkıda bulunabilir.
Carson’ın Nobel gerekçesindeki vurgu bu bakımdan dikkat çekicidir. İsveç Akademisi onun klasik gelenekle kurduğu ilişkiyi ve çağdaş edebiyat için yeni biçimler meydana getirmesini öne çıkarıyor. Burada söylenenlerin Carson’ın eserlerinde karşılığı bulunabilir. Fakat bizi ilgilendiren, bu özelliklerin başka müellifler ve okurlar için nasıl bir anlam kazanacağıdır.
Bir şiirin parçalı kuruluşu, bir romanın farklı anlatım biçimlerini kullanması, bir eserin eski metinlerle kurduğu ilişki veya alışılmış türlerin dışına çıkması, okurun gözünde belirli bir edebiyat anlayışının işaretleri hâline gelebilir. Burada biçimin kendisinden çok, biçime yüklenen değer üzerinde durmak gerekiyor.
Çünkü edebiyatın geleceği yalnız müelliflerin hangi biçimleri kullanacağına bağlı değildir. Okurların hangi biçimlerde edebî değer görmeye alışacağı da önemlidir. Bir müellif kendi ihtiyacından doğan biçimi ararken daha önce ödüllendirilmiş eserlerin taşıdığı özellikleri de bilir. Bunları taklit etmek zorunda değildir. Hatta onlara karşı çıkabilir. Fakat kendi tercihlerini yaparken içinde bulunduğu edebiyat ortamının beklentilerinden bütünüyle bağımsız olduğunu söylemek güçtür.
Böyle bir durumda edebiyatın geleceği açıkça yasaklanmış olmaz. Henüz yazılmamış eserler, kendilerinden önce kurulmuş bir beğeni düzeninin içine doğar. Müellifin önünde yalnız edebiyatın geçmişi bulunmaz; gelecekte nasıl bir edebiyatın değerli bulunacağına ilişkin beklentiler de vardır.
Carson’ın Türkçedeki serüveni, bu düşünceyi sınamak için önemli bir imkân sunuyor.
Kocanın Güzelliği, Aslı Biçen’in tercümesiyle 2009’da, Kırmızının Otobiyografisi yine Biçen’in tercümesiyle 2012’de Türkçeye kazandırıldı. Anita Sezgener’in çevirdiği Kısa Konuşmalar 2018’de Nod Yayınlarından, Armağan Ekici’nin çevirdiği Albertine Temrini ise 2020’de Yort Kitap tarafından yayımlandı.² Carson’ın Türkçedeki varlığı Nobel’den önceye uzanıyor.
Bu tarihleri erken bir keşfin övüncüne dönüştürmek istemiyorum. Carson o yıllarda İngilizce edebiyat dünyasında zaten tanınan bir müellifti. Türkçeye kazandırılmasını uluslararası itibarından bütünüyle bağımsız bir karar sayamayız. Fakat bunun tersi de doğru değildir. Bir müellifin dışarıda tanınıyor olması, onu Türkçeye kazandıranların yalnızca bu tanınırlığı takip ettiğini göstermez.
Carson’ın Nobel’den yıllar önce Türkçede okunmuş olması, edebî hükmün tek bir büyük ödülden çıkmadığını hatırlatıyor. Yayıncı, mütercim, eleştirmen ve okur da kendi kararını verebilir. Bununla birlikte bir eserin tercüme edilmiş olması, o eser hakkında bağımsız bir değerlendirme yapıldığını tek başına kanıtlamaz.
Türkçe Carson’ı hangi gözle gördü?
Dışarıda kurulmuş itibarı mı takip etti, yoksa kendi edebî hafızası Carson’daki değeri tanıyabilecek imkânlara zaten sahip miydi? Bu iki hareketi birbirinden bütünüyle ayırmak mümkün olmayabilir. Daha sağlam soru, tercüme edilen eserin Türkçeye girdikten sonra burada yeniden sınanıp sınanmadığıdır.
Aslı Biçen’in edebî donanımı hakkında bilgi sahibiyiz. Farklı anlatım biçimleriyle çalışan müellifleri Türkçeye çevirmiş, kendisi de eser vermiş bir mütercim. Ancak Carson’ın ilk kitaplarının yayımlanması kararında kimin belirleyici olduğunu ve hangi editoryal gerekçelerin öne çıktığını doğrudan tanıklıklarla kesinleştirmeden hüküm vermek doğru olmaz.
Buna karşılık Albertine Temrininin Türkçeye gelişinde daha açık bir kayıt bulunuyor.
Armağan Ekici, Carson’ın Proust’la kurduğu ilişkinin ayrıntılarını araştırırken Roza Hakmen’in Proust tercümesinden yararlanıyor, Mallarmé dizelerinin aktarımında Carson’ın yaptığı dönüşümü dikkate alıyor ve metindeki bazı göndermelerin izini sürüyor. Tercüme sürecini anlattığı yazı, bir metni başka bir dile aktarmanın nasıl bir edebî değerlendirme gerektirdiğini somut olarak gösteriyor.³
Mütercim burada kelimelerin karşılığını bulmakla yetinmiyor; metnin başka metinlerle kurduğu ilişkinin mahiyetini de araştırıyor. Hangi katmanın Türkçede nasıl karşılanacağına karar verirken kendi edebî hükmünü kullanıyor. Bu çalışma, yabancı bir eserin Türkçeye girdiğinde yalnızca dışarıdaki itibarını taşımadığını, Türkçede yeniden okunmak zorunda olduğunu da gösteriyor.
Edebî bağımsızlık, yabancı esere kapalı olmak değil; yabancı eser hakkında kendi hükmünü verebilmektir.
Fakat bu hükmün gerçekten bağımsız olup olmadığını anlamak için yalnız mütercimin yetkinliğine bakmak yetmez. Türkçenin kendi edebiyat geçmişini de hesaba katmalıyız.
Carson’ın şiirle anlatıyı bir araya getirmesi, farklı metin türlerini aynı eserde kullanması ve geçmişte yazılmış eserleri yeniden kurması onun edebî kimliğinin belirgin özelliklerindendir. Bunları çağdaş edebiyatın yenilikleri arasında değerlendirirken hangi edebiyatın geçmişine baktığımızı açıklamak zorundayız.
Türkçede farklı yazı biçimlerinin aynı eser içinde karşılaştığı örnekler Carson’dan önce de vardır. Tutunamayanlar bunun açık örneklerinden biridir. Roman düz bir anlatı çizgisinde ilerlemez; şiir, şarkı, ansiklopedik madde, biyografi, tiyatroya yaklaşan konuşmalar, parodi ve farklı anlatıcı düzenleri romanın kuruluşuna girer. Bunlar esere sonradan iliştirilmiş bir biçim gösterisi değildir. Selim’in parçalanmış hikâyesi, Turgut’un onu farklı izlerden takip etmek zorunda kalışı ve romanın yerleşik toplumsal dillerle hesaplaşması, anlatının neden tek bir söyleyiş içinde kalamadığını da açıklar.
Bu, Atay’ı Carson’ın öncülü yapmak için söylenmiyor. İki müellif başka zamanların, başka dillerin ve başka edebî meselelerin içinden yazıyor. Aynı biçimsel tercih farklı dillerde bambaşka ihtiyaçlardan doğabilir. İki eserde benzer bir anlatım yolunun bulunması, onların aynı edebî işi yaptığı anlamına gelmez.
Yenilik kimin hafızasına göre yenidir?
Bir dilde uzun zamandır kullanılan anlatım imkânı başka bir dilin edebiyatında yeni bir karşılık bulabilir. Bunun tersi de mümkündür. Yenilik yalnız daha önce yapılmamış bir şeyi yapmak değildir. Daha önce kullanılmış bir imkânın belirli bir eserde başka türlü gerçekleştirilmesi de yenilik olabilir. Bunu anlayabilmek için her eserin kendi dilindeki geçmişini ciddiye almak gerekir.
Dünya edebiyatının farklı ülkelerden eserler seçmesi, bütün edebiyatların geçmişlerini aynı dikkatle değerlendirdiği anlamına gelmez. Birçok dilden müellifin uluslararası alanda tanınması elbette önemlidir. Fakat seçilen eserlerde sürekli aynı tür biçimsel cesaret, aynı yenilik anlayışı veya aynı evrensellik ölçüsü aranıyorsa coğrafî çeşitlilikle edebî çeşitliliği birbirine karıştırıyor olabiliriz.
Dünyanın her tarafından müellif seçmek, dünyanın her tarafından edebiyat ölçüsü seçmek değildir.
Burada dünya edebiyatının evrensellik iddiası yeniden düşünülmelidir. Evrensellik, bütün eserlerin tek bir değerlendirme düzenine uygun hâle gelmesi olarak anlaşılırsa farklı dillerin edebî tecrübeleri arasındaki ayrımlar silikleşir. Artık dışarıda bırakılan doğrudan müellif veya dil olmayabilir. Eserin değerini anlamak için gereken başka ölçüler görünmez kalabilir.
Bir edebiyatın dünya tarafından tanınmasıyla, dünyanın o edebiyat sayesinde kendi değerlendirme alışkanlıklarını değiştirmesi arasında fark vardır. İkinci ihtimal gerçekleşmediğinde karşılaşma eksik kalır.
Türkçenin başka dillerden öğrenecekleri vardır; başka dillerin de Türkçenin edebî tecrübesinden öğrenebilecekleri bulunabilir. Karşılaşmanın değeri tarafların birbirine ne ölçüde benzediğiyle değil, birbirlerinde daha önce fark etmedikleri imkânları görebilmeleriyle ilgilidir.
Bu sebeple Türkçenin dünya edebiyatındaki yerini yalnız kaç müellifimizin tercüme edildiğiyle, kaç kitabımızın ödül aldığıyla veya kaç üniversitede okutulduğuyla değerlendiremeyiz.
Türkçe bir eser, dünyanın edebiyat hakkında verdiği hükümleri değiştirebiliyor mu?
Bir yabancı eleştirmen Türkçe bir romanı okuduğunda onu kendi edebiyatında zaten tanıdığı biçimlere benzetmekle mi yetiniyor, yoksa o romanın gerektirdiği başka bir değerlendirme yolunu öğrenebiliyor mu?
Aynı soruyu bizim Carson okumamız için de sormalıyız. Onu Türkçede alışık olduğumuz şiir anlayışına zorladığımızda ne kaybediyoruz? Buna karşılık Carson’ın biçimsel özelliklerini çağdaş edebiyatın ileri merhalesi saydığımızda kendi edebiyatımızın hangi tecrübilerini gözden kaçırıyoruz?
Hakkaniyetli karşılaştırma iki soruyu birlikte taşıyabilmelidir.
Nobel gibi ödüller geçmişte yazılmış eserler hakkında hüküm verir. Fakat hükmün etkisi geçmişte kalmayabilir. Bir müellifin belirli özelliklerini öne çıkararak eleştirmenlerin, okurların ve başka müelliflerin dikkatini o özelliklere yöneltebilir.
Buradan edebiyatın geleceğinin ödül kurumları tarafından belirlendiği sonucu çıkmaz. Edebiyatın tarihi beklenmeyen eserlerin, yerleşik beğenilere direnmiş müelliflerin ve sonradan anlaşılmış başarıların da tarihidir.
Fakat edebiyatın geleceği üzerinde etkili olmanın tek yolu müellife ne yazacağını söylemek değildir.
Hangi eserlerin daha kolay görüldüğü, tartışıldığı ve değerli bulunduğu da yazma kararlarının çevresindeki şartları değiştirebilir. Burada biçim kadar konu ve kapsam da önemlidir. Hangi hayatların açıklanmadan anlaşılabilir bulunduğu, hangi acıların müşterek insanlık tecrübesi sayıldığı, hangi geçmişlerin herkesin geçmişi kabul edildiği, hangi söyleyişin çağdaşlık alameti olarak tanındığı aynı dikkat alanının içindedir.
Bu şartlar sürekli aynı istikamette birikiyorsa ortaya çıkan şeyi adlandırmak güçleşir.
“Edebiyat mühendisliği” demek için bilinçli bir tasarı ve onu uygulayan bir irade arayabiliriz. Böyle bir iradeyi göstermeden kesin hüküm vermek doğru değildir. Yine de farklı kurumların birbirinden bağımsız hükümleri, zamanla birbirini besleyen bir değerlendirme alışkanlığı meydana getirebilir. Bir ödül biçimi işaretler, eleştiri ona kavramlar verir, okur bu kavramların içinden edebî beğenisini kurar. Ortada bir emir bulunmasa da istikamet oluşabilir.
Bu istikametin bir kafes kurduğu yerde parmaklıkları yasaklarda aramamak gerekir. Okur kendisine sunulan ölçülerin dışına çıkabilir; fakat başka bir ölçüye ihtiyaç duyduğunu fark etmesi, bazen yeni bir kitapla karşılaşmasından daha güçtür.
Bir gün dünyanın herhangi bir dilinde, mevcut edebî ölçülerimizin kolayca tanımadığı bir eser yazılabilir. Ne parçalanmış olduğu için çağdaş, ne türleri birbirine karıştırdığı için yenilikçi, ne de bildiğimiz meseleleri taşıdığı için evrensel olacaktır. Kendi dilinin hafızasından, yalnız kendisinin gerektirdiği bir biçimle çıkabilir.
Edebiyatın böyle eserler çıkarabileceğinden kuşkum yok.
Mesele, o kitap geldiğinde bizim onu okuyup okuyamayacağımızdır.
Dipnotlar
- İsveç Akademisi, “Nobelpriset i litteratur 2026”, 8 Ekim 2026.
- Anne Carson, Kocanın Güzelliği, çev. Aslı Biçen, Metis, 2009; Kırmızının Otobiyografisi, çev. Aslı Biçen, Metis, 2012; Kısa Konuşmalar, çev. Anita Sezgener, Nod, 2018; Albertine Temrini, çev. Armağan Ekici, Yort Kitap, 2020.
- Armağan Ekici, “Anne Carson’ın Proust’u: İroni ve Blöf Katmanları”, K24, 17 Kasım 2022
About The Author
