Kristal Saray ile Yerin Altı: Dostoyevski ve Çernışevski Arasındaki Büyük İnsan ve Özgürlük Düellosu

19. Yüzyıl Rus entelektüel tarihi, Batı’dan gelen pozitivizm ve ütopik sosyalizm dalgası ile bu akımların insana biçtiği rasyonel kaftan arasında sıkışıp kalmış ruhların büyük hesaplaşmalarına sahne olmuştur. Bu hesaplaşmanın en keskin, en sarsıcı düellosu ise Nikolay Çernışevski’nin “Ne Yapmalı?” romanı ile Fyodor Dostoyevski’nin “Yeraltından Notlar” eseri üzerinden yürümüştür. Bir yanda insanı akıl, bilim ve matematiksel formüllerle kusursuz bir cennete taşımaya çalışan ütopik bir rasyonalizm; diğer yanda ise bu akılcı hapishaneye isyan eden, ruhun karanlık ve irrasyonel mahzenlerinden seslenen Yeraltı Adamı yer alır.

Ütopik Hayal: Çernışevski ve “Kristal Saray” ve Radikal Antitez: Dostoyevski ve “Yerin Altı”

Fyodor Mihayloviç Dostoyevski (11 Kasım 1821, Moskova -9 Şubat 1881, Sankt-Peterburg), Rus roman, kısa öykü ve deneme yazarı ve gazeteci. Pek çok edebiyat eleştirmeni tarafından, Dünya edebiyatının en mükemmel yazarlarından birisi olarak kabul edilmekte ve eserleri, olağanüstü tesir bırakmış şaheserler olarak nitelendirilmektedir.

Dönemin radikal ve ilerici gençlerine bir rehber olarak yazılan Ne Yapmalı?, insanın doğası gereği akıllı ve mantıklı bir varlık olduğunu savunur. Çernışevski’nin “akılcı egoizm” (razumny egoizm) tezine göre; insana kendi gerçek çıkarının ne olduğu, başkalarıyla uyum içinde yaşamanın ve iyilik yapmanın kendi menfaatine olduğu doğru şekilde öğretilirse, suç ve kötülük ortadan kalkacaktır.

Bu düşüncenin estetik ve mimari zirvesi, romanda karşımıza çıkan “Kristal Saray” mitolojisidir. Bilimin ve akılcı düzenlemelerin hâkim olduğu, acının, yoksulluğun ve çelişkinin tamamen silindiği, insanlara her şeyin bolca sunulduğu bu kusursuz gelecek tasarımı; rasyonel toplum mühendisliğinin en saf ifadesidir. Bu düzende her şey iki kere iki dört edercesine kesin, hesaplanabilir ve düzenlidir.

Dostoyevski, Çernışevski’nin çizdiği bu pembe ve kusursuz tabloya karşı Yeraltından Notlar’ı adeta bir intihar saldırısı veya felsefi bir antitez olarak kaleme almıştır. Yazar, dış dünyaya bakan sosyal bir romandan ziyade, insanın zihninin ve ruhunun en karanlık, kıskanç, hastalıklı ve irrasyonel dehlizlerine inen psikolojik bir yeraltı kazısı gerçekleştirir.

Yeraltı Adamı, yer üstünün o “normal”, medeni ve akılcı dünyasına karşı en büyük itirazını özgürlük kavramı üzerinden yükseltir: İnsan, matematikten ibaret bir piyano tuşu veya tıkır tıkır çalışan bir organizma makinesi değildir. Çernışevski’nin insanı hesap yapabilen bir rasyonaliteye hapsetmesine karşın Dostoyevski, insanın en temel özelliğinin kendi kaprisleri ve irrasyonel tercihleri olduğunu savunur.

Nikolay Gavriloviç Çernişevski *(1828–1889), 19. yüzyıl Rus gazeteci, ütopik sosyalist, materyalist filozof ve Narodizm (Halkçılık) hareketinin öncülerindendir.*

Karşıtlığın Temel Eksenleri

Akılcı Çıkar ve İnatçı Özgürlük: Çernışevski insana “Çıkarın neyse onu yap” derken; Yeraltı Adamı, insanın sırf kendi iradesinin başkaları tarafından formüle edilemeyeceğini kanıtlamak için bazen kendi çıkarına tamamen aykırı, en aptalca ve zararlı şeyleri yapabileceğini haykırır. İnsan, kendi zararına bile olsa kendi kararlarını verme özgürlüğünü akılcı bir huzura tercih eder.

Kristal Saray ve Kaos-Yıkım: Yeraltı Adamı, o kusursuz ve steril “Kristal Saray”dan nefret eder. Çünkü o saray, insanın tüm özgürlüğünü elinden alan boğucu bir hapishanedir. İnsan öyle bir yaratıktır ki, sırf o monoton rasyonalizmden sıkıldığı için, oraya taştan binalar fırlatır, yıkım ve kaosa duyduğu gizli arzuyla yanıp tutuşur. Acı çekmek, yıkılmak ve kendi iradesiyle hırpalanmak, onun canlı ve özgür olduğunun en büyük kanıtıdır. Oysa Çernışevski’nin ütopyası acının, çelişkinin ve gözyaşının tamamen silindiği bir dünyayı vaat eder. Yeraltı Adamı ise insanın sadece refahla, reçelle ve çayla beslenen bir mekanizma olmadığını, acıya, yıkıma, kaosa ve hırsa da en az mutluluk kadar ihtiyaç duyduğunu savunur. İnsan diş ağrısından, yıkımdan ve kendi eliyle yarattığı felaketlerden bile garip bir zevk alabilir; çünkü bu hastalıklı dürtüler onun canlı olduğunun, bir robot ya da piyano tuşu değil, irade sahibi bir birey olduğunun tek kanıtıdır.

Yeraltı Adamı, Kristal Saray’ın o kusursuz, pırıl pırıl ve her şeyin tıkır tıkır işleyen mimarisiyle açıkça alay eder. İnsanların içine tıkılacağı bu rasyonel cenneti bir saraya değil, olsa olsa korkak bir tavuğun yağmurdan kaçıp sığındığı bir “tavuk kümesine” benzetir. Kümesin içi ne kadar konforlu ve güvenli olursa olsun, orası nihayetinde kapalı bir kutudur. İnsan tabiatı gereği bazen saraylarda yaşamaktansa, dışarıdaki tehlikeyi ve belirsizliği tercih eden bir varlıktır.

Yeraltı Adamı, Kristal Saray’ın asla yıkılamayacak, taş atılamayacak kadar mukaddes ve dokunulmaz bir yapı olarak sunulmasına öfkelenir. Ona göre insan öyle inatçı bir mahluktur ki, sırf o saray “hiçbir şekilde dil çıkarılamayacak kadar mükemmel” göründüğü için bile ona sırf inat olsun diye taş fırlatabilir. Çünkü insanın en büyük alametifarikası, kendisine dayatılan mutlak mükemmelliğe karşı çıkma, zarar görme pahasına da olsa kendi iradesini ve “haddini bilmezliğini” kanıtlama dürtüsüdür.

Matematik ve Hayat: Pozitivistlerin “her şey doğa yasalarıyla ve matematiksel formüllerle çözülecektir” iddiasına Yeraltı Adamı şu isyankar cevabı verir: “İki kere iki dört eder, baylar, saf bir saçmalıktan başka bir şey değildir… İki kere iki dört, hayatın değil, ölümün başlangıcıdır.”

Kristal Saray, tamamen “iki kere iki dört eder” mantığına, kesin bilimsel yasalara ve akılcı çıkarlara dayanır. Yeraltı Adamı bu matematiksel diktatörlüğe meydan okur: “Bakarsınız, günün birinde, örneğin tam bir ihtiyatla, her şeyin sağduyuya uygun olarak hesaplandığı bir sırada, birdenbire, aniden, pek de akıllıca olmayan bir amaca yönelik olarak… saf, hatta alaycı bir gülümsemeyle şöyle diyebilirsiniz: ‘Şu bütün bu sağduyuyu tek bir süpürgeyle süpürüp atsak nasıl olur baylar?'”

Özetle Dostoyevski, Çernışevski’nin o akılcı, steril ve acısız Kristal Saray’ını; insanı özgürlüğünden, çelişkilerinden ve ruhsal derinliğinden mahrum bırakarak bir makineye dönüştüren sinsi bir hapishane olarak nitelendirir ve bu sarayı paramparça eder.

Sonuç Yerine

Çernışevski ile Dostoyevski’nin bu büyük mücadelesi, modern dünyanın insana biçtiği teknokratik ve hesap kitap üzerine kurulu kaftanın insan ruhunun derinliklerine dar geldiğini gösteren en büyük felsefi uyarılardan biridir. Çernışevski insanı akılla ve ütopyalarla kurtarmaya çalışırken; Dostoyevski, insanın o irrasyonel, çelişkili ve karanlık mahzenlerini koruyarak, “makineleşmiş bir mutluluk”tense acı çeken ama özgür kalan insanı savunmuştur.

Dostoyevski, Yeraltından Notlar ile modern dünyaya ve onu kuşatan akılcı sistemlere sarsıcı bir ders verir: İnsan akılla çözülecek bir denklem, önceden kurgulanmış bir formül veya tıkır tıkır çalışan rasyonel bir mekanizma değil; bizzat yaşadığı çelişkilerle, içsel çatışmalarıyla ve kararlarıyla tanımlanan karmaşık bir bilmecedir. Mantığın, matematiğin ve kusursuz toplumsal tasarımların insanı paranteze almaya çalıştığı bir dünyada, kişinin kendi varlığını ve öznelliğini hissetmesinin tek yolu vardır: Bazen o sistemin soğuk mantığına ve “iki kere iki dört eder” dayatmasına meydan okuyan o radikal, öngörülemez ve irrasyonel özgürlük alanını ne pahasına olursa olsun korumak.