AĞIRLAŞTIRILMIŞ İDEOLOJİLER, REJİMLER VE İNANÇLAR ÜZERİNDEN YENİ BİR MEŞRUİYET VE DENGE PARADİGMASI ARAYIŞI
GİRİŞ
İnsanlık tarihi boyunca bireyin, toplumun ve siyasal organizasyonların varoluş biçimini belirleyen ideolojik, dinî, kültürel, ekonomik ve yönetsel yapılanmalar, başlangıçta toplumsal hayatı düzenleme, insanın ihtiyaçlarını karşılama, güvenliğini sağlama ve ortak yaşamın sürdürülebilirliğini temin etme amacıyla ortaya çıkmış olmakla birlikte, zaman içerisinde kendi varlıklarını amaç hâline getiren, bireyin fıtri kapasitesini aşan ve toplumsal hayatın farklı alanlarında giderek ağırlaşan yapısal mekanizmalara dönüşebilmektedir. Özellikle modernizm ve pozitivizmin şekillendirdiği düşünsel, bilimsel, ekonomik ve yönetsel süreçler içerisinde insanın hayatını kolaylaştırması beklenen araçların bağımsız birer güç merkezine dönüşmesi, bireyin özgürlüğünü genişletmesi beklenen sistemlerin yeni bağımlılık biçimleri üretmesi ve toplumsal düzeni güvence altına alması beklenen kurumların zaman içerisinde kendi işleyişlerini korumayı öncelikli hâle getirmesi, çağdaş insanın karşı karşıya bulunduğu ontolojik yükün temel boyutlarını oluşturmaktadır. Ağırlaştırılmış ideolojiler, mutlaklaştırılmış rejimler, otoriter yönetimler, kutuplaştırıcı siyaset, politik holiganizm, vesayet mekanizmaları, bürokratik atalet, dogmalaştırılmış bilim, şekilci dindarlık, ekonomik tahakküm ve sürekli gözetim pratikleri, insanın bireysel ve toplumsal varoluşunu kuşatan bu ağırlaşmanın farklı düzlemlerdeki görünümünü meydana getirmektedir. Bu çalışma, insanın taşıma kapasitesini aşan sorumluluklar, dayatmalar, kurumsal yükümlülükler ve toplumsal beklentiler karşısında yaşadığı meşruiyet sorununu, İslam düşüncesindeki teklif-i mâ lâ yutâk kavramı ile Kur’an’ın kolaylık, ölçü, denge, özgür irade ve insanın gücü nispetinde sorumlu tutulması ilkeleri çerçevesinde değerlendirmekte ve insan merkezli yeni bir toplumsal düzenin gerekliliğini ortaya koymaktadır. Çalışmanın temel yaklaşımı, insanlığın karşı karşıya bulunduğu yapısal ağırlığın yalnızca siyasal veya ekonomik düzenlemelerle ortadan kaldırılamayacağı, bunun için aynı zamanda ideolojik, dinî, kültürel, bilimsel ve bürokratik alanlarda mutlaklık iddialarının sorgulandığı, adaletin, hakkaniyetin, liyakatin, aleniyetin ve meşruiyetin esas alındığı yeni bir zihinsel ve kurumsal paradigmanın inşa edilmesi gerektiği düşüncesine dayanmaktadır.
MODERN İNSANIN AĞIRLAŞAN VAROLUŞU VE YAPISAL YÜKLER
Yirmi birinci yüzyılın teknolojik, enformasyonel ve bilimsel gelişmeler bakımından sunduğu imkânlar, insanlığın gündelik hayatını kolaylaştırabilecek, üretim süreçlerini verimli hâle getirebilecek ve bireyin bilgiye erişimini genişletebilecek önemli araçlar ortaya çıkarmasına rağmen, bu gelişmelerin insanın üzerindeki bütün yükleri ortadan kaldırdığı veya bireyin özgürlük alanını kendiliğinden genişlettiği söylenemez. Aksine, insanın hayatını kolaylaştırmak üzere geliştirilen araçların, kurumların, teknolojik sistemlerin ve yönetsel mekanizmaların zaman içerisinde kendi kurallarını, beklentilerini ve zorunluluklarını üreterek bireyi bu sistemlerin devamlılığını sağlamakla yükümlü bir konuma yerleştirmesi, çağdaş toplumların temel çelişkilerinden birini oluşturmaktadır. İnsanın ihtiyaçlarına cevap vermesi gereken sistemlerin insanı kendi ihtiyaçlarına cevap vermeye zorlaması, özgürleştirici olması beklenen düzenlemelerin yeni bağımlılık ilişkileri üretmesi ve toplumsal refahı artırması beklenen kurumsal yapılanmaların bireyin zamanını, enerjisini ve üretkenliğini tüketmesi, araçların amaçlara galebe çaldığı bir toplumsal gerçekliğe işaret etmektedir.
Bu çerçevede ağırlaştırılmış yapı kavramı, yalnızca belirli bir siyasal rejimin veya ekonomik organizasyonun özelliklerini ifade etmemekte, aynı zamanda insanın düşünsel, ruhsal, toplumsal ve ekonomik varoluşunu kuşatarak onun kendi imkânlarıyla uyumlu bir hayat sürmesini güçleştiren bütün kurumsal, ideolojik ve kültürel mekanizmaları kapsamaktadır. Söz konusu ağırlaşma, bireyin yalnızca dışsal otoriteler karşısında yaşadığı baskıyla sınırlı kalmamakta, aynı zamanda insanın kendi davranışlarını sürekli denetlemek zorunda kaldığı, geleceğe ilişkin kaygılarının arttığı, toplumsal ilişkilerinde güven duygusunun zayıfladığı ve kendisini sürekli bir sınanma içerisinde hissettiği çok boyutlu bir varoluş sorununa dönüşmektedir. Dolayısıyla çağdaş insanın karşı karşıya bulunduğu temel mesele, yalnızca daha fazla teknolojiye, daha fazla bilgiye, daha fazla kuruma veya daha fazla ekonomik imkâna sahip olmak değil, mevcut imkânların hangi ölçüler içerisinde, hangi meşruiyet ilkelerine bağlı olarak ve insanın fıtri kapasitesini ne ölçüde gözeterek kullanılacağını belirleyebilecek bir denge anlayışını geliştirmektir. Bu bakımdan yirmi birinci yüzyılın temel düşünsel ihtiyacı, geçmiş yüzyıllardan devralınan ideolojik, siyasal, ekonomik, kültürel ve dinî ağırlıkların yeniden değerlendirilmesi ve insanın kendi varoluşunu kuşatan bu ağırlıklardan kurtulmasını sağlayacak yeni bir meşruiyet anlayışının geliştirilmesidir.
AĞIRLAŞTIRILMIŞ İDEOLOJİLER, REJİMLER VE SİYASAL TAHAKKÜM
İdeolojiler, toplumsal hayatın anlamlandırılması, siyasal tercihlerin belirlenmesi ve ortak hedeflerin ortaya konulması bakımından önemli işlevler üstlenebilmekle birlikte, kendi doğrularını tartışılmaz ve mutlak kabul ederek farklı düşüncelerin varlığını tehdit olarak değerlendirmeye başladıklarında toplumsal uzlaşmayı sağlayan düşünsel araçlar olmaktan uzaklaşarak kutuplaşmayı derinleştiren tahakküm mekanizmalarına dönüşebilmektedir. Ağırlaştırılmış ideolojik yapılanmaların en belirgin özelliği, bireyin düşünme ve değerlendirme özgürlüğünü belirli kalıplar içerisine hapsetmeleri, toplumsal gerçekliği birbirine karşıt ve uzlaşması mümkün olmayan kategoriler üzerinden açıklamaları ve siyasal aidiyeti bireyin bütün kimliğini belirleyen temel bir ölçüte dönüştürmeleridir. Bu tür yapılanmalarda siyaset, ortak yaşamın sorunlarına çözüm üretme ve toplumsal ihtiyaçları karşılama faaliyetinden uzaklaşarak iktidarı elde tutma, karşıt grupları etkisizleştirme ve siyasal varoluşu sürekli bir mücadele alanı içerisinde sürdürme eğilimi gösteren bir politik hayatta kalma mücadelesine dönüşmektedir. Politik hayatta kalma mücadelesinin toplumsal ilişkileri belirlemeye başlaması, siyasal rekabetin meşru sınırlarını aşmasına, farklı düşüncelerin düşmanlık ilişkileri üzerinden değerlendirilmesine ve bireylerin siyasal tercihlerinin akılcı değerlendirmelerden ziyade aidiyet, korku, öfke ve karşıtlık duygularıyla şekillenmesine zemin hazırlamaktadır.
Kutuplaştırıcı siyasetin süreklilik kazanmasıyla birlikte ortaya çıkan politik holiganizm, siyasal düşüncenin tartışılabilir ve eleştirilebilir niteliğini ortadan kaldırarak bireyin kendi tarafını sorgulamadan savunmasını, karşı tarafın bütün düşüncelerini reddetmesini ve siyasal kimliğini mutlak bir üstünlük iddiası üzerinden kurmasını teşvik etmektedir. Rejimlerin ve yönetim biçimlerinin kendi meşruiyetlerini sürekli olarak yeniden üretme ihtiyacı içerisinde mutlaklık iddiasına yönelmeleri, yönetilenlerin iradesini ve toplumsal katılımını ikincil hâle getirebilmekte, böylece siyasal otorite ile toplumsal sorumluluk arasındaki ilişkinin dengesi bozulabilmektedir. Özellikle yarıtanrılaştırılmış kurtarıcıların, mutlak hakem konumuna yerleştirilen liderlerin ve sorgulanamaz siyasal otoritelerin ortaya çıkması, toplumsal sorunların çözümünü kurumsal kapasite, adalet ve liyakat yerine belirli kişilerin iradesine bağlayan bir yönetim anlayışının gelişmesine neden olabilmektedir. Mehdi ve Mesih beklentileri üzerinden şekillendirilen kurtarıcı tasavvurlarının veya diktatörlük anlayışlarının siyasal ve toplumsal alanda mutlak otorite iddialarıyla ilişkilendirilmesi, insanın kendi sorumluluğunu ve ortak çözüm üretme kapasitesini geri plana iterek kurtuluşu dışsal ve sorgulanamaz bir iradeye bağlama tehlikesini beraberinde getirmektedir. Hiçbir kişinin, kurumun, düşünsel yapının veya siyasal otoritenin kendisini mutlak hâkim, mutlak hakem ve bütün toplumsal sorunların tek çözüm mercii olarak konumlandırmaması gerektiği, meşruiyetin kişisel kudret veya tartışılmazlık iddiasından değil, adalet, hakkaniyet, aleniyet ve hesap verebilirlik ilkelerinden kaynaklanması gerektiği düşüncesiyle temellendirilebilir. Bu nedenle siyasal düzenin insanı kendi varlığını sürdürmek için kullanacağı bir araç olarak görmesi yerine, bireyin iradesini, haklarını, sorumluluklarını ve toplumsal katılımını esas alan, yönetme yetkisini mutlaklaştırmayan ve hiçbir otoriteyi denetimden bağımsız bırakmayan bir kurumsal anlayışa yönelmesi gerekmektedir.
AĞIRLAŞTIRILMIŞ DİNÎ YAPILAR, İNANÇ VE DİNDARLIK ANLAYIŞI
İnanç, insanın varoluşuna anlam kazandıran, bireysel ve toplumsal hayatında güven duygusunu besleyen ve insanın kendi sorumluluklarını belirli bir ahlaki ve manevi çerçeve içerisinde değerlendirmesine imkân sağlayan temel bir alan olmakla birlikte, dinî temsilin otoriter, zorlayıcı ve mutlaklaştırıcı biçimlere dönüşmesi durumunda kendi temel ilkeleriyle çelişen bir uygulama alanı ortaya çıkabilmektedir. Ağırlaştırılmış dindarlık biçimleri, inancın insanı manevi açıdan özgürleştirmesi, sorumluluk bilincini geliştirmesi ve bireyin hayatına denge kazandırması yerine, insanın taşıma kapasitesini aşan dinî beklentiler, korku merkezli yorumlar ve şekilci uygulamalar üzerinden sürekli bir baskı altında tutulmasına yol açabilmektedir. Dinî hayatın biçimsel unsurlarının özden bağımsızlaştırılması, insanın manevi gelişiminin belirli uygulamaların mekanik biçimde yerine getirilmesine indirgenmesi ve dinî otoritenin sorgulanamaz bir konuma yükseltilmesi, inancın kolaylaştırıcı ve güven verici niteliğinin geri plana itilmesine neden olabilmektedir. Kur’an’da yer alan Bakara suresinin 256. ayetindeki dinde zorlama bulunmadığı ilkesi, inanç alanında zorlamanın meşru bir yöntem olarak kabul edilemeyeceğini ortaya koyarken, Bakara suresinin 185. ayetinde ifade edilen Allah’ın insanlar için kolaylık dilediği ve zorluk dilemediği yönündeki yaklaşım, dinî sorumluluğun insanın imkânlarını ve kapasitesini gözeten bir ölçü içerisinde değerlendirilmesi gerektiğini göstermektedir.
Bakara suresinin 286. ayetinde yer alan Allah’ın hiçbir kimseye gücünün yettiğinden fazlasını yüklemeyeceği ilkesi, insanın sorumluluk alanının sınırsız olmadığını, yükümlülüklerin bireyin vüs’ati ve imkânlarıyla ilişkili biçimde değerlendirilmesi gerektiğini ve insanın kapasitesini aşan dayatmaların ahlaki ve dinî açıdan yeniden sorgulanmasını gerekli kılmaktadır. Bu yaklaşım doğrultusunda İslam’ın barış, güven, kolaylık ve denge ekseninde anlaşılması, dinî sorumluluğun insanın fıtratını zorlayan bir baskı mekanizmasına dönüştürülmemesi ve inanç alanında ortaya çıkan uygulamaların Kur’an’ın ortaya koyduğu temel ölçülerle uyumlu olması önem taşımaktadır. İnancın insanın boynuna yeni zincirler vurmak yerine mevcut zincirlerden kurtulmasına, korkularını derinleştirmek yerine güven duygusunu geliştirmesine ve bireyin hayatını ağırlaştırmak yerine ona anlamlı bir denge kazandırmasına hizmet etmesi, dinî hayatın temel yönelimlerinden biri olarak değerlendirilmelidir. Dolayısıyla dinî temsilin meşruiyeti, yalnızca belirli otoritelerin kendilerine atfettikleri yetkiler üzerinden değil, aynı zamanda kolaylık, zorlama karşıtlığı, insanın gücünü gözetme, ölçü ve denge ilkeleriyle kurdukları ilişki üzerinden değerlendirilmelidir.
BİLİMİN MUTLAKLAŞTIRILMASI VE HAKİKATİN MANİPÜLASYONU
Bilimsel gelişmelerin insanlığın bilgi birikimini genişletmesi ve hayatın farklı alanlarında yeni imkânlar ortaya çıkarması önemli olmakla birlikte, bilimin mutlaklaştırılarak tartışılmaz bir otoriteye dönüştürülmesi, bilimsel faaliyetin sorgulama ve değerlendirme niteliğiyle bağdaşmayan yeni bir düşünsel katılık meydana getirebilmektedir. Bilimin belirli düşünsel, siyasal veya ideolojik kabullerle özdeşleştirilmesi, bilimsel bilginin değerlendirilmesinde eleştirel yaklaşımın geri plana itilmesine ve hakikat arayışının belirli otoritelerin veya düşünsel yapıların sınırları içerisinde tutulmasına neden olabilmektedir. Bilginin, enformasyonun ve bilişim imkânlarının gelişmesine rağmen insanın hakikate erişiminin çeşitli manipülasyonlar, yönlendirmeler, gözetim uygulamaları ve bilgi üzerindeki denetim mekanizmaları nedeniyle güçleşmesi, teknolojik ilerleme ile düşünsel özgürlük arasında kendiliğinden ve zorunlu bir ilişki bulunmadığını göstermektedir.
Hakikatin manipüle edilmesi, gizlilik ve kapalılık içerisinde işleyen, ezoterik veya çeşitli tarikat yapılanmalarıyla ilişkilendirilen güç merkezlerinin mutlaklaştırılmış etkiler üzerinden değerlendirilmesi, özellikle Siyonizm ve Kabbala gibi dinî, düşünsel veya siyasal referansların belirli komplo anlatıları içerisinde birbirine eklemlenmesi durumunda, somut bilgi ile doğrulanması gereken iddiaların birbirinden ayrılmasını zorunlu kılmaktadır. Herhangi bir topluluk, düşünce geleneği veya inanç çevresinin doğrulanmamış iddialar üzerinden bütüncül biçimde suçlanması yerine, hakikati manipüle ettiği ileri sürülen somut mekanizmaların, ilişkilerin ve faaliyetlerin aleniyet, doğrulanabilirlik ve hesap verebilirlik ilkeleri çerçevesinde değerlendirilmesi, meşruiyet arayışının temel gerekliliklerinden biridir. Bu çerçevede hakikatin korunması, yalnızca bilgiye erişim imkânlarının artırılmasıyla değil, aynı zamanda bilginin hangi koşullarda üretildiğinin, hangi amaçlarla kullanıldığının ve bireyin düşünsel özgürlüğünü nasıl etkilediğinin sorgulanmasıyla mümkün olabilecektir. Bilimsel, siyasal ve dinî alanlarda ortaya çıkan mutlaklık iddialarının eleştirel değerlendirmeye açık tutulması, insanın hiçbir otorite karşısında düşünme ve sorgulama yeteneğini terk etmemesi ve hakikat arayışının belirli kişi veya kurumların tekelinde kabul edilmemesi, yeni paradigmanın düşünsel dayanaklarını oluşturmaktadır.
BÜROKRATİK AĞIRLAŞMA, VESAYET VE KURUMSAL VERİMSİZLİK
Bürokrasi, toplumsal ve yönetsel faaliyetlerin belirli kurallar çerçevesinde yürütülmesini sağlamak amacıyla oluşturulmuş bir organizasyon biçimi olmasına rağmen, zaman içerisinde kendi işleyişini korumayı temel amaç hâline getiren, esneklikten uzaklaşan ve insanın ihtiyaçlarına cevap vermek yerine bireyi kendi kurallarına uyum sağlamaya zorlayan bir yapıya dönüşebilmektedir. Ağırlaştırılmış bürokratik mekanizmalar, işlemlerin kolaylaştırılması ve hizmetlerin etkin biçimde sunulması yerine, gereksiz prosedürlerin, tekrarlanan işlemlerin, verimsiz toplantıların ve sonuç üretmeyen kurumsal faaliyetlerin çoğalmasına neden olarak bireyin ve toplumun zamanını tüketen bir yönetim anlayışı meydana getirmektedir. Kurumların asli işlevlerini yerine getirmekten uzaklaşarak kendi iç işleyişlerini sürdürmeyi öncelikli hâle getirmeleri, yönetim süreçlerinde liyakat ve verimlilik ilkelerinin zayıflamasına, sorumlulukların belirsizleşmesine ve karar alma mekanizmalarının toplumsal ihtiyaçlardan kopmasına yol açabilmektedir.
Ağırlaştırılmış vesayet ilişkileri, bireyin ve toplumsal yapıların kendi iradeleriyle karar alabilme imkânlarını sınırlandırırken, yönetim ve denetim yetkisinin belirli merkezlerde yoğunlaşması sonucunda kurumsal özerkliğin, katılımcılığın ve hesap verebilirliğin gelişmesini güçleştirebilmektedir. Kurumsal meşruiyetin güçlendirilmesi, yalnızca idari yetkilerin belirlenmesiyle sınırlı kalmamalı, aynı zamanda yetki kullananların sorumluluklarının açık biçimde tanımlanmasını, karar süreçlerinin aleniyet ilkesine uygun yürütülmesini ve kurumların kendi performanslarını toplumsal yarar açısından değerlendirmelerini de içermelidir. Bu nedenle bürokratik yapıların başarısı, oluşturdukları işlem sayısı, düzenledikleri toplantı miktarı veya ürettikleri biçimsel belgelerin yoğunluğu üzerinden değil, insanın ihtiyaçlarını ne ölçüde karşıladıkları, toplumsal faydayı ne kadar artırdıkları ve sahip oldukları kaynakları hangi verimlilik düzeyinde kullandıkları üzerinden değerlendirilmelidir.
EKONOMİK AĞIRLAŞMA, SENYORAJ VE YAŞAM KOŞULLARI
İnsanın yaşamını sürdürebilmesi için ihtiyaç duyduğu ekonomik imkânların giderek ağırlaşması, sosyal yaşamın maliyetlerinin artması ve çalışma hayatının bireyin zamanını, enerjisini ve üretkenliğini sürekli biçimde talep eden bir yapıya dönüşmesi, ekonomik sistemlerin insan merkezli niteliğinin yeniden değerlendirilmesini gerekli kılmaktadır. Ağırlaştırılmış ekonomik koşullar, bireyin yalnızca maddi ihtiyaçlarını karşılamasını zorlaştırmakla kalmamakta, aynı zamanda sosyal ilişkilerini, kişisel gelişimini, düşünsel faaliyetlerini ve geleceğe ilişkin beklentilerini de ekonomik zorunlulukların belirlediği sınırlı bir alana hapsetmektedir.
Senyoraj mekanizmalarının ekonomik ve toplumsal hayat üzerindeki etkileri de ekonomik düzenin meşruiyetinin, kaynakların dağılımının ve bireylerin karşı karşıya kaldıkları yükümlülüklerin hangi ölçüler içerisinde gerçekleştiği bakımından değerlendirilmesi gereken önemli bir boyut oluşturmaktadır. Ekonomik sistemlerin temel amacı insanın yaşamını sürdürebilmesi için gerekli imkânları üretmek ve bu imkânların toplumsal hayat içerisinde dengeli biçimde kullanılmasını sağlamak olması gerekirken, ekonomik ilişkilerin insanı sürekli bir zorunluluk ve yetişme baskısı altında bırakması, araç ile amaç arasındaki ilişkinin tersine döndüğünü göstermektedir. Bu bakımdan çalışma koşullarının, sosyal yaşamın ve ekonomik yükümlülüklerin insanın fıtri kapasitesiyle uyumlu biçimde düzenlenmesi, bireyin yalnızca ekonomik faaliyetlerin devamlılığını sağlayan bir unsur olarak değil, aynı zamanda kendi yaşamına ilişkin kararlar alabilen ve toplumsal hayata anlamlı katkılar sunabilen bir özne olarak değerlendirilmesini gerektirmektedir.
EĞİTİM, SINAV VE TA’LİM-TERBİYE UYGULAMALARINDA AĞIRLAŞMA
Eğitim faaliyetlerinin temel amacı, insanın bilgi, beceri ve düşünme kapasitesini geliştirmek, bireyin kendi yeteneklerini keşfetmesini sağlamak ve toplumsal hayat içerisinde değer ile katma değer üretebilecek bir donanım kazanmasına yardımcı olmak olmasına rağmen, eğitim süreçlerinin zaman içerisinde biçimsel uygulamaların ve sürekli değerlendirme mekanizmalarının ağırlığı altında kalması bu temel amacın gerçekleşmesini güçleştirebilmektedir. Değer ve katma değer üretme kapasitesini yeterince geliştirmeyen, bireyin zamanını sürekli ders, toplantı, sınav, sınama ve mülakat gibi faaliyetlerle dolduran eğitim ve değerlendirme modelleri, öğrenme sürecini üretkenlikten uzaklaştırarak bireyi gereksiz ve verimsiz meşguliyet biçimleriyle karşı karşıya bırakabilmektedir. Sınavların, sınamaların ve mülakatların bireyin gerçek yeterliliğini ölçme amacından uzaklaşarak sürekli bir eleme, belirsizlik ve baskı mekanizmasına dönüşmesi, eğitim ve çalışma hayatında insanın kapasitesini geliştirmek yerine onun mevcut imkânlarını sınırlandıran ağırlaştırılmış uygulamaların ortaya çıkmasına neden olabilmektedir.
Enformasyon, bilişim ve teknoloji alanlarındaki gelişmelerin eğitim süreçlerini daha erişilebilir, esnek ve verimli hâle getirebilecek imkânlar sunmasına rağmen, ta’lim ve terbiye uygulamalarının eski ağırlıklarını koruması, teknolojik ilerlemenin zihinsel ve kurumsal dönüşümle desteklenmediği durumlarda beklenen kolaylaştırıcı etkiyi oluşturamayacağını göstermektedir. Eğitim sisteminin başarısı, bireyin ne kadar süreyle meşgul edildiği veya kaç farklı sınav ve değerlendirmeden geçirildiği üzerinden değil, onun hangi bilgileri kazandığı, ne ölçüde düşünsel gelişim sağladığı ve öğrendiklerini bireysel ve toplumsal faydaya dönüştürme kapasitesini ne kadar geliştirdiği üzerinden değerlendirilmelidir. Bu çerçevede eğitim faaliyetlerinin insanı gereksiz yükümlülükler altında bırakmayan, bireysel farklılıkları ve imkânları dikkate alan, bilgiye erişimi kolaylaştıran ve öğrenmeyi sürekli bir performans baskısı olmaktan çıkararak anlamlı bir gelişim sürecine dönüştüren bir anlayış doğrultusunda yeniden düzenlenmesi gerekmektedir.
GÖZETİM, MANİPÜLASYON VE TOPLUMSAL GÜVEN KRİZİ
Çağdaş bireyin karşı karşıya bulunduğu ağırlaşmanın önemli boyutlarından biri, tecessüs, gözetim, manipülasyon, yönlendirme ve çeşitli operasyonel uygulamalar üzerinden şekillenen denetim ilişkilerinin bireysel ve toplumsal güven duygusunu zayıflatması ve insanın kendisini sürekli olarak izlenme, sınanma veya tehdit altında bulunma ihtimaliyle değerlendirmesine neden olmasıdır. Güvenlik ve kontrol amacıyla oluşturulan mekanizmaların sınırlarının belirsizleşmesi, bireyin özel ve toplumsal hayatına ilişkin davranışlarını sürekli denetlemek zorunda hissetmesine, çevresindeki insanlara karşı ihtiyat ve kuşku geliştirmesine ve toplumsal ilişkilerde doğal güven ortamının giderek zayıflamasına yol açabilmektedir. Bu süreçte bireyin yalnızca dışsal baskılarla değil, aynı zamanda sürekli tehdit algısı, belirsizlik ve kuşku üzerinden gelişen içsel baskılarla da karşı karşıya kalması, bireysel paranoyalaşmanın ve toplumsal güvensizliğin birbirini beslediği bir ortam meydana getirebilmektedir. Kendini güvende hissetmeyen birey ve toplulukların giderek daha fazla denetim, koruma ve güvenlik talep etmeleri, buna karşılık denetim mekanizmalarının genişlemesinin yeni kaygılar üretmesi, güvenlik arayışı ile özgürlük ihtiyacı arasındaki ilişkinin dikkatli biçimde değerlendirilmesini zorunlu kılmaktadır. Toplumsal güvenin yeniden kurulabilmesi, bireyin sürekli bir şüphe ve tehdit algısı içerisinde yaşamasını gerektiren mekanizmaların azaltılmasına, ilişkilerin açıklık ve güven esasına göre düzenlenmesine ve bireysel hakların meşruiyet, adalet ve hakkaniyet ilkeleri doğrultusunda korunmasına bağlıdır.
TEKLİF-İ MÂ LÂ YUTÂK: İNSANIN KAPASİTESİ VE SORUMLULUĞUN SINIRLARI
İslam düşüncesinde yer alan teklif-i mâ lâ yutâk kavramı, insanın güç yetiremeyeceği bir yükümlülükle sorumlu tutulması meselesini gündeme getirirken, çağdaş toplumsal ve kurumsal ilişkiler içerisinde bireyin karşı karşıya kaldığı ekonomik, sosyal, yönetsel ve psikolojik yüklerin de insanın kapasitesi ve imkânları bakımından değerlendirilmesine imkân sağlayan önemli bir düşünsel çerçeve sunmaktadır. İnsanlardan sürekli başarı göstermelerinin, devamlı biçimde değişen koşullara uyum sağlamalarının, bütün toplumsal beklentileri karşılamalarının ve ekonomik sorumluluklarını kesintisiz biçimde yerine getirmelerinin beklenmesi, bireyin sahip olduğu imkânlar ile kendisine yöneltilen yükümlülükler arasındaki dengenin bozulmasına neden olabilmektedir. İnsanların kendi iradeleri ve kapasiteleri dışında gelişen koşullar nedeniyle yerine getiremedikleri sorumluluklar karşısında mazeret beyan etmek zorunda kalmaları, zarurete sığınmaları veya çeşitli meşrulaştırma ve mübahlaştırma yollarına yönelmeleri, bireysel sorumluluk ile yapısal dayatma arasındaki sınırın yeniden değerlendirilmesini gerekli kılmaktadır. Bu noktada insanın gücünü aşan sorumluluklar karşısında ortaya çıkan zorlanma, yalnızca bireyin kişisel yetersizliği şeklinde açıklanmamalı, aynı zamanda yükümlülükleri belirleyen sistemlerin insanın kapasitesini, içinde bulunduğu ortamı, sahip olduğu imkânları ve karşı karşıya kaldığı şartları ne ölçüde dikkate aldığı üzerinden değerlendirilmelidir.
Kur’an’ın Bakara suresinin 286. ayetinde ortaya konulan insanın gücünün yettiği ölçüde sorumlu tutulması ilkesi, bireyin sorumluluk alanının sahip olduğu vüs’atle ilişkili olduğunu ve insanın imkânlarını aşan yükümlülüklerin mutlak bir zorunluluk olarak dayatılmasının yeniden sorgulanması gerektiğini ortaya koymaktadır. Bu yaklaşım, yalnızca dinî yükümlülüklerin değerlendirilmesiyle sınırlı olmayıp, insanın çalışma hayatında, eğitim süreçlerinde, ekonomik ilişkilerinde, bürokratik işlemlerinde ve toplumsal sorumluluklarında karşı karşıya kaldığı ağırlaştırılmış beklentilerin de kapasite, ölçü ve hakkaniyet ilkeleri doğrultusunda ele alınmasını gerekli kılmaktadır. Dolayısıyla teklif-i mâ lâ yutâk kavramı, insanın taşıyamayacağı yüklerle karşı karşıya bırakılmasının yalnızca bireysel bir sorun olmadığını, aynı zamanda sorumlulukları belirleyen sistemlerin meşruiyetini ve insan merkezli niteliğini sorgulamayı gerektiren yapısal bir mesele olduğunu göstermektedir.
KUR’AN’IN DENGE, KOLAYLIK VE FITRAT EKSENİNDE ORTAYA KOYDUĞU PARADİGMA
Kur’an’ın insan, sorumluluk, kolaylık ve denge ilişkisine yönelik ortaya koyduğu temel yaklaşım, insanın hayatını güçleştiren ve onun kapasitesini aşan yükümlülükleri mutlaklaştırmak yerine, insanın yaratılışını, imkânlarını ve içerisinde bulunduğu koşulları dikkate alan ölçülü bir sorumluluk anlayışını esas almaktadır. Rahman’ın Kur’an’ı ve okumayı öğretmesi, insanı yaratması ve dengeyi, ölçüyü ve kriterleri vazetmesi üzerinden kurulan düşünsel çerçeve, insanın bilgiye ulaşma, varlığını anlamlandırma ve toplumsal hayatını düzenleme süreçlerinde ölçü ve dengeyi temel referanslar olarak kabul etmesini gerekli kılmaktadır. Bu bakımdan Kur’an’ın ortaya koyduğu denge anlayışı, insanın hem bireysel hem de toplumsal hayatında karşılaştığı sorumlulukların gelişigüzel biçimde artırılmasına karşı bir ölçü oluşturmakta ve insanın imkânlarını aşan dayatmalar yerine kolaylık, hakkaniyet ve fıtrata uygunluk ilkelerinin esas alınmasını gerekli kılmaktadır.
İslam’ın barış ve esenlik anlamıyla ilişkilendirilen temel yönelimi, bireyin ve toplumun sürekli çatışma, baskı ve güvensizlik ortamı içerisinde yaşamasını değil, karşılıklı güvenin, adaletin ve hakkaniyetin esas alındığı bir toplumsal düzenin oluşturulmasını hedefleyen bir yaklaşım olarak değerlendirilebilir. İmanın mutlak güvenlik ve güven duygusuyla ilişkilendirilmesi, insanın yalnızca dışsal tehlikelerden korunmasını değil, aynı zamanda toplumsal ilişkilerde korku, manipülasyon, güvensizlik ve keyfî dayatmaların azaltıldığı bir yaşam ortamının geliştirilmesini de önemli hâle getirmektedir. Bu nedenle dinî, siyasal, ekonomik ve toplumsal düzenlemelerin değerlendirilmesinde insanın fıtratını, vüs’atini ve imkânlarını esas alan bir ölçünün benimsenmesi, farklı alanlarda ortaya çıkan ağırlaştırılmış yapıların hafifletilmesi ve insanın kendi varoluşunu daha dengeli biçimde sürdürebilmesi bakımından temel bir gereklilik olarak ortaya çıkmaktadır.
YENİ PARADİGMA: MEŞRUİYET, ALENİYET, ADALET, HAKKANİYET VE LİYAKAT
İnsanlığın son beş yüz yıllık süreç içerisinde biriktirdiği ideolojik, siyasal, ekonomik, kültürel ve kurumsal ağırlıklardan kurtulabilmesi, yalnızca mevcut yapıların biçimsel olarak değiştirilmesiyle mümkün olmayacak, aynı zamanda bu yapıların dayandığı düşünsel kabullerin, yönetim anlayışlarının ve sorumluluk ilişkilerinin yeniden değerlendirilmesini gerektirecektir. İnsanın tek başına bütün toplumsal yükleri taşıyamayacağı, kendi imkânlarıyla bütün yapısal sorunları ortadan kaldıramayacağı ve kendisini kuşatan kölelik ilişkilerinden yalnızca bireysel çabasıyla kurtaramayacağı düşüncesi, toplumsal dönüşümün ortak irade, dayanışma ve kolektif sorumluluk üzerinden gerçekleştirilmesi gerektiğini ortaya koymaktadır. İnsanlığın karşı karşıya bulunduğu ağırlaştırılmış sistemlerin aşılması, belirli bir kişinin veya grubun mutlak hâkimiyet kurmasıyla değil, farklı bireylerin ve toplulukların ortak bir meşruiyet zemini üzerinde buluşmasıyla ve toplumsal hayatın adalet, hakkaniyet, liyakat ve karşılıklı güven ilkeleri doğrultusunda yeniden düzenlenmesiyle mümkün olabilecektir. Yeni paradigmanın temelinde yer alması gereken meşruiyet ilkesi, siyasal ve kurumsal otoritenin kendi varlığını yalnızca güç, gelenek veya tartışılmazlık iddiasıyla açıklamasına izin vermeyen, yönetim yetkisinin toplumsal yarar ve adaletle ilişkisini sürekli biçimde değerlendiren bir anlayışa dayanmaktadır.
Aleniyet ilkesi, karar alma süreçlerinin gizlilik ve kapalılık içerisinde yürütülmesi yerine ilgili taraflarca anlaşılabilir, değerlendirilebilir ve denetlenebilir olmasını sağlayarak kurumsal güvenin geliştirilmesine ve manipülasyon ihtimalinin azaltılmasına katkıda bulunacaktır. Adalet ve hakkaniyet ilkeleri, bireylerin karşı karşıya kaldıkları hak, sorumluluk ve yükümlülüklerin eşitlikçi ve ölçülü bir yaklaşım doğrultusunda değerlendirilmesini, hiçbir kişinin veya topluluğun taşıyamayacağı yüklerle karşı karşıya bırakılmamasını ve yönetim ilişkilerinde keyfîliğin önlenmesini gerekli kılmaktadır. Liyakat ilkesi ise bireylerin ve kurumların üstlendikleri görevleri gerçekleştirebilecek bilgi, beceri ve yeterliliklere sahip olmalarını esas alarak toplumsal kaynakların verimsiz kullanılmasını, görevlerin kişisel veya ideolojik aidiyetler üzerinden dağıtılmasını ve kurumsal işleyişin kendi amacından uzaklaşmasını önlemeye yönelik temel bir ölçü oluşturmaktadır. Bu ilkelerin birlikte işletilmesi, bürokratik mekanizmaların hafifletilmesini, ekonomik ve sosyal yükümlülüklerin insanın kapasitesine uygun hâle getirilmesini, dinî ve ideolojik alanlardaki mutlaklık iddialarının sorgulanmasını ve bireyin kendi hayatı üzerinde daha fazla söz sahibi olmasını sağlayabilecek yeni bir toplumsal düzenin düşünsel zeminini meydana getirmektedir.
SONUÇ: ÜÇÜNCÜ BİNYILIN EŞİĞİNDE İNSAN MERKEZLİ YENİ BİR DÜZEN
Yirmi birinci yüzyıl, teknolojik gelişmelerin, bilimsel ilerlemenin ve enformasyonel genişlemenin insanlığa sunduğu imkânlara rağmen, bireyin ideolojik, siyasal, ekonomik, dinî, kültürel ve bürokratik yapılanmalar tarafından kuşatıldığı, yaşamın farklı alanlarında giderek artan sorumluluklar ve dayatmalarla karşı karşıya kaldığı bir dönemi ifade etmektedir. İnsanlığın karşı karşıya bulunduğu bu yapısal ağırlık, yalnızca belirli kurumların veya yönetim biçimlerinin işleyişinden kaynaklanmamakta, aynı zamanda gücün mutlaklaştırılması, bilimsel ve düşünsel otoritelerin sorgulanamaz hâle getirilmesi, dinî temsilin zorlayıcı uygulamalara dönüşmesi ve ekonomik sistemlerin insanın kapasitesini aşan beklentiler üretmesi gibi birbirini tamamlayan süreçlerden beslenmektedir. Bu nedenle insanlığın yeni bir döneme geçebilmesi, geçmişten devralınan bütün ideolojik ve kurumsal kabullerin sorgulanmasını, bireyin hayatını ağırlaştıran mekanizmaların hafifletilmesini ve toplumsal düzenin insanın fıtri özellikleriyle uyumlu hâle getirilmesini sağlayacak kapsamlı bir paradigma dönüşümünü zorunlu kılmaktadır. Söz konusu dönüşüm, modernizmin ve pozitivizmin ortaya çıkardığı bütün imkânların reddedilmesini değil, insanın hayatını kolaylaştırması beklenen araçların kendi başlarına birer amaç hâline gelmesinin önlenmesini, bilimsel ve teknolojik gelişmelerin insanın özgürlük, güvenlik ve denge ihtiyaçlarıyla uyumlu biçimde değerlendirilmesini gerekli kılmaktadır.
Yeni paradigma, insanı sistemin işleyişini sürdürmek için kullanılan bir araç veya kurumsal mekanizmaların yükünü taşımakla görevli edilgen bir unsur olarak değil, hakları, sorumlulukları, iradesi, kapasitesi ve toplumsal katkı imkânları bulunan temel bir özne olarak kabul etmelidir. Bu paradigma içerisinde hiçbir ideolojinin, rejimin, yönetimin, inancın, bilimsel yaklaşımın, bürokratik yapılanmanın veya siyasal liderliğin mutlaklaştırılmaması, bütün kurumsal ve toplumsal ilişkilerin meşruiyet, aleniyet, adalet, hakkaniyet ve liyakat ilkeleri çerçevesinde değerlendirilmesi gerekmektedir. İnsanlığın kendi boynundaki kölelik zincirlerini kırabilmesi, yalnızca bireysel özgürlük arayışlarıyla sınırlı kalmamalı, aynı zamanda bireyin ve toplumun üzerinde baskı oluşturan ekonomik, siyasal, kültürel ve yönetsel mekanizmaların ortak bir iradeyle dönüştürülmesini sağlayacak toplumsal bir sorumluluk bilincine dayanmalıdır. Üçüncü binyılın kapısının yeni bir çatışma, dayatma veya mutlak hâkimiyet anlayışıyla değil, insanlığın ortak aklını, adalet arayışını ve barış iradesini bir araya getiren yeni bir anahtarla açılması, geleceğin toplumsal düzeninin temel yönelimlerinden biri olmalıdır. İnsanlığın İslam’ı barış, imanı güven, Kur’an’ı ölçü ve denge, adaleti toplumsal meşruiyet, liyakati kurumsal yeterlilik ve hakkaniyeti insan ilişkilerinin temel kriteri olarak değerlendirmesi, farklı alanlarda ortaya çıkan ağırlaştırılmış yapıların aşılmasına yönelik bütüncül bir düşünsel çerçeve sunmaktadır. Nitekim yirmi birinci yüzyılda ihtiyaç duyulan yeni düzen, insanın sırtındaki yükleri artıran, onu sürekli sınayan, denetleyen ve kendi kapasitesini aşan sorumluluklar altında bırakan bir sistem değil, insanın fıtratını ve imkânlarını dikkate alan, özgürlüğü güvenle, sorumluluğu ölçüyle, yetkiyi meşruiyetle ve toplumsal düzeni adaletle birleştiren insan merkezli bir denge paradigması olmalıdır.
About The Author
