Hikmet Merkezli Bir İslam Yorumu Arayışı: Tevhid Temelli Bir Metodolojiye Doğru (Usulud’din)
İslam dünyasında dinî düşüncenin karşı karşıya kaldığı en temel problemlerden biri, dinin nasıl anlaşılması gerektiğine ilişkin metodolojik zeminin giderek belirsizleşmesidir. Çünkü dinî metinlere yaklaşımda yöntem meselesi, en az metinlerin kendisi kadar önemlidir. Nitekim tarih boyunca yalnızca dinî hükümleri değil, dine yaklaşım biçimini tartışan çok sayıda eser kaleme alınmıştır. İmam Gazâlî’nin İhyâu Ulûmi’d-Dîn adlı eseri veya İbn Hazm’ın usûl merkezli çalışmaları, dinî düşüncenin yalnızca literal bilgi aktarımından ibaret olmadığını göstermektedir. Ancak modern dönemde mesele çoğu zaman ya yalnızca “Kur’an’a dönüş” söylemine ya da geleneksel rivayetleri mutlaklaştıran yaklaşımlara indirgenmektedir. Buna karşılık dinî yorumun ontolojik, epistemolojik ve ahlaki zemini yeterince tartışılmamaktadır. Özellikle çağdaş hermenötik tartışmalarının büyük ölçüde Batı’daki kilise merkezli tarihsel tecrübeler üzerinden şekillenmiş olması, İslam düşüncesinin kendine özgü yorum problemlerinin geri planda kalmasına yol açmaktadır. Oysa İslam dünyasında mürtedlik, cariyelik, faiz, kadın hakları ve benzeri meseleler etrafında yürütülen tartışmalar yalnızca hukukî değil; aynı zamanda ontolojik ve epistemolojik boyutlar taşıyan problemlerdir. Buna rağmen akademik çevrelerde üretilen birçok parçalı yorumun doğrudan toplumsal alana taşınması, insanların din algısında ciddi kırılmalar meydana getirebilmektedir. Çünkü meseleler çoğu zaman hikmet geleneğinin sunduğu ontolojik bütünlük içerisinde ele alınmamakta; bir kesim dini modernitenin kalıpları içerisine yerleştirmeye çalışırken, başka bir kesim tarihsel yorumları mutlaklaştırmaktadır. Oysa bugün ihtiyaç duyulan şey, İslam’ın ontolojisini, epistemolojisini ve değer sistemini birlikte değerlendirebilecek bütüncül bir akademik metodolojinin yeniden inşa edilmesidir. Zira yalnızca Kur’an okumaya çağırmak, hadis nakletmek veya tarihsel rivayetleri tekrar etmek tek başına yeterli değildir. Kur’an, hadis ve İslam tarihi elimizde mevcut olsa da, bunların anlamlı bir bütünlük oluşturabilmesi için onları taşıyan ontolojik ve epistemolojik zeminin de yeniden düşünülmesi gerekmektedir. Bu bağlamda bilginin İslamileştirilmesi yönündeki modern çabalar da, aslında daha derinde bir metodoloji sorununa işaret etmektedir.
Bugün İslam dünyasında tartışılan birçok mesele, genellikle doğrudan hükümlere, rivayetlere, tarihsel uygulamalara veya ikincil yorumlara yönelmekte; buna karşılık Allah tasavvuru, vahyin amacı, insanın mahiyeti, hakikatin niteliği ve bilginin sınırları gibi daha kurucu problemler geri planda kalmaktadır. Oysa bir dinî meselenin nasıl anlaşılacağı, büyük ölçüde o meselenin hangi varlık ve bilgi anlayışı içerisinde değerlendirildiğine bağlıdır. Çünkü Tanrı’yı yalnızca mutlak kudret olarak tasavvur eden bir yaklaşım ile O’nu aynı zamanda rahmet, hikmet ve adalet sahibi olarak anlayan bir yaklaşımın dinî hükümleri yorumlayış biçimi aynı olmayacaktır. Benzer şekilde, insanı yalnızca itaat etmekle yükümlü bir varlık olarak gören anlayış ile onu özgür irade, sorumluluk ve hakikati arama yetisiyle donatılmış bir varlık olarak gören yaklaşım da farklı sonuçlara ulaşacaktır. Bu nedenle bugün mürtedlikten özgürlük problemine, kadın meselesinden hukuk anlayışına kadar pek çok tartışmanın sağlıklı biçimde ele alınabilmesi için, öncelikle hükümlerin dayandığı ontolojik, epistemolojik ve ahlaki çerçevenin yeniden düşünülmesi gerekmektedir. Çünkü çoğu zaman kriz, yalnızca verilen cevaplarda değil; soruların hangi zeminden sorulduğunda ortaya çıkmaktadır.
Dolayısıyla mesele yalnızca belirli hükümlerin yeniden yorumlanması değil, daha derinde yorumun hangi zihinsel ve metafizik zemin üzerinde kurulduğunun fark edilmesidir. Zira modern dönemde İslam dünyasında ortaya çıkan birçok tartışma, farkında olunmaksızın modernitenin ürettiği ontolojik ve epistemolojik kabuller içerisinde yürütülmektedir. Böylece Müslüman zihin çoğu zaman kendi geleneğini, kendisine ait kavramlarla değil; başka bir medeniyetin ürettiği düşünme biçimleriyle anlamaya çalışmaktadır. Bu durum ise hakikat ile yorumun, bilgi ile hikmetin, hukuk ile ahlakın, hatta din ile insan tasavvurunun birbirinden kopmasına yol açmaktadır. Oysa klasik İslam düşüncesinde ontoloji, epistemoloji, etik ve estetik birbirinden bağımsız alanlar olarak görülmemiş; aksine tevhid ilkesi etrafında bütüncül bir yapı içerisinde değerlendirilmiştir. Bu nedenle İslam düşüncesini anlamaya yönelik her ciddi teşebbüsün, önce bu bütünlüğü mümkün kılan temel ilkeleri yeniden ele alması gerekmektedir. Çünkü hükümlerin anlamı, onları taşıyan varlık ve hakikat anlayışından bağımsız değildir.
Modernite yalnızca yeni bir siyasal veya teknolojik düzen üretmemiş; aynı zamanda yeni bir insan, bilgi ve hakikat tasavvuru da inşa etmiştir. Bu süreçte insan, varlığın merkezine yerleştirilmiş; bilgi giderek hakikati arama çabasından çok kontrol ve güç üretme aracına dönüşmüş; hakikat ise çoğu zaman ölçülebilir, fayda sağlayan veya ideolojik olarak meşrulaştırılabilen olgularla sınırlandırılmıştır. Böylece modern düşünce içerisinde özne merkezli bir epistemoloji, bireyci bir insan anlayışı ve fayda temelli bir değer sistemi gelişmiştir. Ancak modernitenin en dikkat çekici yönlerinden biri, ürettiği bu kavramsal çerçevelerin zamanla görünmez hâle gelmesidir. Nitekim bugün Müslüman zihin de çoğu zaman farkında olmaksızın bu ontolojik ve epistemolojik kabuller içerisinde düşünmekte; kendi geleneğini yine bu kavramlar aracılığıyla anlamaya çalışmaktadır. Bu durum yalnızca düşünce dilini değil, dinî meselelerin ele alınış biçimini de derinden etkilemektedir. Bilginin hikmetten, hakikatin ahlaktan, yorumun ise ontolojik bağlamından kopmasıyla birlikte; literalizm, ideolojik din dili, mezhepçi mutlakçılık ve faydacı yorum biçimleri giderek daha görünür hâle gelmektedir. Dolayısıyla bugün İslamî meselelerde yaşanan birçok kriz, yalnızca hükümlerin içeriğiyle değil; o hükümleri değerlendiren zihnin dönüşümüyle ilgilidir.
Dolayısıyla dinî meselelerin sağlıklı biçimde anlaşılabilmesi, tek tek hükümlerin, rivayetlerin veya tarihsel olayların kendi başlarına değil; ancak onları anlamlı kılan bütüncül bir tasavvur içerisinde gerçek yerlerini bulabilmesi ile mümkün olacaktır. Bu nedenle burada savunulan yaklaşım, sıradan Müslümanların dinî yaşamadığı veya dinî pratiğin geçersiz olduğu iddiası değildir. Hiç şüphesiz namaz, oruç, ibadet ve gündelik dinî hayat, İslamî yaşayışın temel unsurlarıdır. Ancak çağdaş dönemde ortaya çıkan yoğun düşünsel ve akademik tartışmalar karşısında, dinî meselelerin yalnızca parçalı bilgiler üzerinden ele alınması yeterli olmamaktadır. Çünkü insanların karşı karşıya kaldığı problemler artık yalnızca pratik değil; aynı zamanda ontolojik, epistemolojik ve ahlaki boyutlar taşıyan sorunlardır. Bu nedenle rivayetlerin, tarihsel belgelerin, Kur’an ve hadis metinlerinin, onları mümkün kılan hikmet merkezli bütüncül tasavvur ekseninde yeniden değerlendirilmesi gerekmektedir. Aksi hâlde parçalı bilgiler, çoğu zaman zihinsel bir dağınıklığa yol açmakta; insanlar dinin bütünlüğünü değil, yalnızca birbirinden kopuk hükümleri görmeye başlamaktadır. Oysa İslam düşüncesinin klasik yapısında her mesele, tevhid merkezli bir varlık anlayışı içerisinde anlam kazanmaktaydı. Bu nedenle bugün ihtiyaç duyulan şey, yalnızca daha fazla bilgi üretmek değil; bilgiyi anlamlı bir bütünlük içerisinde yeniden konumlandırabilecek düşünsel bir çerçeve geliştirmektir.
Nitekim modern dönemde İslam düşüncesinin karşı karşıya kaldığı metodoloji krizine dikkat çeken çeşitli düşünürler, meseleyi yalnızca belirli hükümlerin yeniden yorumlanması olarak değil; daha derinde ontolojik, epistemolojik ve medeniyet tasavvuruna ilişkin bir problem olarak ele almışlardır. Ali Şeriati’nin İslam Bilim adlı çalışması, modern bilgi anlayışı ile İslamî dünya görüşü arasındaki gerilimi tartışmaya açarken; Muhammed İkbal’in İslam’da Dinî Düşüncenin Yeniden Doğuşu adlı eseri, İslam düşüncesinin yeniden inşasını ontolojik ve epistemolojik bir yenilenme problemi olarak ele almaktadır. Benzer şekilde İsmail Raci el-Faruki’nin Bilginin İslamileştirilmesi projesi, modern seküler bilgi anlayışının ürettiği parçalanmış yapıya karşı, tevhid merkezli bütüncül bir bilgi tasavvuru geliştirme çabasıdır. Ziyauddin Sardar’ın İslam Medeniyetinin Geleceği üzerine çalışmaları ile Fazlur Rahman’ın İslam ve çağdaşlık bağlamındaki analizleri de, modern dönemde İslam düşüncesinin yalnızca hukukî veya siyasî değil; aynı zamanda metodolojik ve medeniyet düzeyinde bir kriz yaşadığına işaret etmektedir. Bu çalışmaların ortak noktası, İslam düşüncesinin yeniden inşasının ancak ontoloji, epistemoloji ve değer sistemi arasındaki ilişkinin yeniden kurulmasıyla mümkün olabileceğini göstermeleridir.
Tanrı Tasavvuru
Dinî metinlerin yorumlanmasında çoğu zaman göz ardı edilen en temel mesele, yorumun hangi Tanrı tasavvuruna dayandığıdır. Oysa bir dinî metnin nasıl anlaşılacağı, büyük ölçüde Tanrı’nın nasıl tasavvur edildiğine bağlıdır. Allah’ı yalnızca mutlak kudret ve egemenlik üzerinden düşünen bir yaklaşım ile O’nu aynı zamanda rahmet, hikmet ve adalet sahibi olarak anlayan bir yaklaşımın dinî hükümleri yorumlayış biçimi aynı olmayacaktır. Benzer şekilde vahyin amacı yalnızca dışsal itaati sağlamak olarak görüldüğünde ortaya çıkan din dili ile, vahyi insanı hakikate, ahlaka ve kemale çağıran ilahî bir rehberlik olarak gören yaklaşım arasında ciddi farklar bulunmaktadır. Bu nedenle dinî meseleleri tartışmadan önce şu soruların açıklığa kavuşturulması gerekir: Allah kimdir? İnsanla ilişkisi hangi ilkelere dayanmaktadır? İnsan niçin yaratılmıştır? Vahyin amacı nedir? Peygamber nasıl bir örneklik sunmaktadır? Çünkü bu sorular cevaplanmadan hükümlere doğrudan yönelmek, çoğu zaman dinî metinleri kendi ontolojik bağlamından koparmaktadır. Nitekim Kur’an’da Allah yalnızca hüküm koyan değil; aynı zamanda rahmet eden, hidayet veren, insanı düşünmeye çağıran ve adaleti emreden bir varlık olarak tasvir edilmektedir. Bu nedenle özgür irade, insanın ahlaki sorumluluğu ve kemale yönelişi, İslam düşüncesinin ontolojik merkezlerinden biri olarak görülmelidir.
Hakikat ile Yorum
İslam düşüncesinde yaşanan birçok epistemolojik kriz, hakikat ile insan yorumunun birbirine karıştırılmasından kaynaklanmaktadır. Hiç şüphesiz hakikat mutlak olabilir; ancak insanın hakikate dair yorumu mutlak değildir. Çünkü insan sınırlı bir varlıktır ve onun bilgi üretimi tarihsel, kültürel, psikolojik ve dilsel unsurlardan tamamen bağımsız gerçekleşmez. Buna rağmen tarih boyunca birçok dinî yaklaşım, kendi yorumunu doğrudan hakikatin kendisiyle özdeşleştirme eğiliminde olmuştur. Mezhep mutlakçılığı, literalizm, ideolojik din dili ve Tanrı adına konuşma iddiası büyük ölçüde bu epistemolojik sorundan beslenmektedir. Böylece yorum zamanla kutsallaştırılmakta, insanî olan ile ilahî olan arasındaki sınır belirsizleşmektedir. Oysa klasik hikmet geleneğinde bilgi yalnızca hüküm üretme faaliyeti değil; aynı zamanda insanın kendi sınırlarını idrak etmesini gerektiren ahlaki bir süreç olarak görülmüştür. Bu nedenle epistemolojik tevazu, yalnızca entelektüel bir erdem değil; aynı zamanda dinî yorumun sahihliğini koruyan temel ilkelerden biridir.
Değer Sistemi ve Hükümlerin Anlamı
Hiçbir dinî hüküm, onu taşıyan değer sisteminden bağımsız biçimde anlaşılamaz. Çünkü hükümler yalnızca hukukî düzenlemeler değil; belirli bir ontolojik ve ahlaki dünyanın parçalarıdır. Bu nedenle İslam düşüncesinde adalet, rahmet, maslahat, hikmet, insan onuru ve edep gibi kavramlar tali değil, kurucu ilkelerdir. Bir hükmün literal anlamı ile onun hangi amacı gerçekleştirmeyi hedeflediği arasındaki ilişkinin göz ardı edilmesi, çoğu zaman dinî düşüncenin mekanikleşmesine yol açmaktadır. Oysa Kur’an’ın temel çağrısı yalnızca norm koymak değil; aynı zamanda insanı ahlaki ve varoluşsal bir dönüşüme yönlendirmektir. Bu bakımdan tekil hükümler, onları mümkün kılan değer dünyası içerisinde değerlendirilmelidir. Aksi hâlde din, hikmetten uzaklaşarak yalnızca şekilsel bir hukuk sistemine indirgenebilir. Bu durum ise hem insanın ontolojik derinliğini hem de vahyin ahlaki ufkunu daraltmaktadır.
Modern dönemde dinî düşüncenin karşı karşıya kaldığı temel sorunlardan biri, hükümlerin onları mümkün kılan ontolojik ve ahlaki bağlamdan koparılarak ele alınmasıdır. Böylece dinî düşünce giderek daha parçalı bir yapıya dönüşmekte; bilgi hikmetten, hukuk ahlaktan, yorum ise hakikat arayışından uzaklaşabilmektedir. Bunun sonucu olarak bazı yaklaşımlar dini yalnızca hukukî normlara indirgerken, bazıları ise ahlaki duyarlılığı metafizik temellerinden koparmaktadır. Benzer şekilde kimi yorumlar hakikati tamamen öznelleştirirken, kimi yorumlar da kendi tarihsel yorumlarını mutlaklaştırma eğilimine girmektedir. Oysa İslam düşüncesinin klasik bütünlüğü içerisinde ontoloji, epistemoloji, etik ve estetik birbirinden bağımsız alanlar değil; tevhid ilkesi etrafında anlam kazanan bir bütünün parçaları olarak değerlendirilmiştir.Bu nedenle çağdaş İslam düşüncesinin yeniden yalnızca hükümlere değil, o hükümleri anlamlı kılan düşünsel zemine yönelmesi gerekmektedir. Çünkü bir medeniyetin krizini anlamak, yalnızca ne düşündüğünü değil; düşünmeyi hangi ontolojik ve epistemolojik ilkeler üzerinden kurduğunu anlamayı da gerektirir. Bu nedenle çağdaş İslam düşüncesinin, parçalanmış bilgi ve değer anlayışlarını aşarak yeniden tevhid merkezli bir ontolojiye, hikmet merkezli bir epistemolojiye ve adalet ile rahmeti esas alan bütüncül bir ahlak anlayışına yönelmesi gerekmektedir.
Ontolojik Başlangıç: Tevhid ve Varlık Problemi
İslam düşüncesinde herhangi bir dinî, ahlaki veya hukukî meselenin sağlıklı biçimde anlaşılabilmesi, öncelikle onun dayandığı ontolojik zeminin kavranmasına bağlıdır. Çünkü bir düşünce sisteminin insanı, bilgiyi, ahlakı ve hakikati nasıl anlayacağı, büyük ölçüde varlığı nasıl tasavvur ettiğine bağlıdır. Bu nedenle İslam düşüncesinde yorumun başlangıç noktası yalnızca metin değil; metni mümkün kılan varlık anlayışıdır. Tevhid ilkesi de bu ontolojik çerçevenin merkezinde yer almaktadır. Ancak tevhid yalnızca Tanrı’nın birliğini ifade eden soyut bir inanç ilkesi değildir; aynı zamanda varlığın parçalanamaz bütünlüğünü, hakikatin anlamlılığını ve insanın aşkın bir düzen içerisinde konumlandığını ifade eden kapsamlı bir ontolojik perspektiftir. Bu bağlamda Allah–âlem ilişkisi mekanik veya yalnızca dışsal bir egemenlik ilişkisi olarak değil; anlam, hikmet ve düzen taşıyan bir varlık ilişkisi olarak değerlendirilmiştir. Böylece insan da kendi başına mutlaklaşmış bir özne değil; hakikatle, varlıkla ve ilahî düzenle ilişkili bir varlık olarak düşünülmüştür. Modern düşüncenin ortaya çıkardığı parçalı ontoloji ise çoğu zaman insanı merkeze yerleştirerek varlığı anlamdan, bilgiyi hikmetten ve ahlakı aşkın temellerinden koparmıştır. Bu nedenle çağdaş İslam düşüncesinde yaşanan birçok yorum problemi, yalnızca metinlerle değil; daha derinde, metinleri anlamlandıran ontolojik zeminin dönüşümüyle ilişkilidir.
Epistemoloji: Hakikat, Bilgi ve Yorum Problemi
İslam düşüncesinde epistemoloji yalnızca bilginin kaynağını ve sınırlarını tartışan teorik bir alan değil; aynı zamanda insanın hakikatle kurduğu ilişkinin mahiyetini belirleyen temel bir zemindir. Bu nedenle bilgi problemi, ontolojiden bağımsız ele alınmamıştır. Çünkü varlığın anlamlı ve hikmet sahibi bir düzen içerisinde yaratıldığı düşüncesi, bilginin de yalnızca nesneleri kontrol etmeye yönelik teknik bir faaliyet olarak görülmesini engellemiştir. Klasik İslam düşüncesinde bilgi; insanı dönüştüren, hakikate yönelten ve ahlaki sorumluluk doğuran bir süreç olarak değerlendirilmiştir. Bu bağlamda akıl yalnızca hesap yapan veya fayda üreten bir mekanizma değil; hakikati idrak etmeye çalışan, varlıklar arasındaki anlam ilişkisini kavrayan ve insanı hikmete yönelten bir yeti olarak anlaşılmıştır. Bu nedenle akıl, vahiy, kalp, marifet ve tecrübe birbirinden tamamen kopuk bilgi alanları olarak değil; hakikatin farklı boyutlarına işaret eden imkânlar olarak değerlendirilmiştir.
Modern epistemoloji ise büyük ölçüde özne merkezli bir bilgi anlayışı üretmiştir. Böylece bilgi giderek nesnelleştirme, ölçme, kontrol etme ve güç üretme faaliyetleriyle özdeşleşmeye başlamıştır. Bunun sonucunda hakikat ile yorum arasındaki mesafe daralmış; insan kendi tarihsel ve kültürel yorumlarını mutlaklaştırma eğilimine girmiştir. Nitekim çağdaş dinî tartışmalarda görülen literalizm, mezhepçi mutlakçılık ve ideolojik din dili büyük ölçüde bu epistemolojik dönüşümle ilişkilidir. Oysa hakikat mutlak olsa bile insanın hakikate dair yorumu mutlak değildir. Çünkü insan sınırlı bir varlıktır ve onun bilgi üretimi tarihsel, psikolojik ve kültürel etkilerden tamamen bağımsız gerçekleşmez. Bu nedenle epistemolojik tevazu, yalnızca entelektüel bir erdem değil; aynı zamanda sahih dinî düşüncenin temel şartlarından biridir. İslam düşüncesinin yeniden hikmet merkezli bir epistemolojiye yönelmesi, yalnızca bilgi anlayışını değil; hakikat, yorum ve insan ilişkisini yeniden dengeleyebilmek açısından da büyük önem taşımaktadır.
Etik ve Estetik: Değer, Ahenk ve İnsanî Kemal
İslam düşüncesinde etik ve estetik, birbirinden tamamen ayrılmış iki bağımsız alan olarak görülmemiştir. Çünkü varlığın tevhid ilkesi etrafında anlamlı ve hikmetli bir bütünlük taşıdığı düşüncesi, insanın ahlaki ve estetik yönelimlerini de aynı ontolojik zemine bağlamaktadır. Bu nedenle ahlak yalnızca toplumsal düzeni korumaya yönelik kurallar bütünü değil; insanın nefsini terbiye ederek hakikatle uyumlu hâle gelme süreci olarak anlaşılmıştır. Benzer şekilde estetik de yalnızca güzellik duygusuna hitap eden tali bir alan değil; varlıktaki ölçü, ahenk, düzen ve hikmetin insan hayatındaki yansıması olarak değerlendirilmiştir. Böylece adalet, rahmet, edep, itidal ve hikmet gibi kavramlar yalnızca etik ilkeler değil; aynı zamanda insanın varlıkla kurduğu ilişkinin estetik boyutlarını da içeren değerler hâline gelmiştir.
Modern düşüncede ise etik ve estetik büyük ölçüde ontolojik bağlamından kopmuştur. Ahlak giderek fayda, performans veya bireysel tercih ekseninde değerlendirilirken; estetik de çoğu zaman tüketim kültürünün, hızın ve gösterinin bir unsuruna dönüşmüştür. Bunun sonucunda insanın içsel bütünlüğü zayıflamış; bilgi ile ahlak, güzellik ile hakikat arasındaki ilişki parçalanmıştır. Oysa klasik hikmet geleneğinde güzel olan ile hakiki olan arasında derin bir ilişki bulunduğu kabul edilmiştir. Çünkü hakikat yalnızca düşünsel olarak kavranan bir şey değil; aynı zamanda insanın davranışlarında, üslubunda, sanatında ve hayat tarzında görünür hâle gelen bir varoluş biçimidir. Bu nedenle İslam düşüncesinde etik ve estetik, insanın kemale yönelişinin birbirini tamamlayan iki boyutu olarak değerlendirilmelidir. Zira hikmet yalnızca doğru düşünmek değil; aynı zamanda doğru yaşamak, ölçülü davranmak ve varlığın ahengini insan hayatında görünür kılabilmektir.
Sonuç
İslam düşüncesinde yaşanan kriz, yalnızca belirli hükümlerin tartışılmasından ibaret değildir. Defalarca dillendirdiğimiz gibi, daha derinde mesele, düşüncenin ontolojik bütünlüğünü kaybetmesi ve yorumun kendi metafizik zemininden kopmasıdır. Modern dönemde dinî meselelerin çoğu zaman yalnızca hukukî, siyasî veya ideolojik düzlemde ele alınması; hakikat, insan, vahiy ve bilgi anlayışına ilişkin daha kurucu soruların geri planda kalmasına yol açmıştır. Bunun sonucunda ise dinî düşünce, kimi zaman literalizme, kimi zaman ideolojik mutlakçılığa, kimi zaman da metafizik temellerinden kopmuş öznel yorumlara indirgenebilmektedir. Oysa İslam düşüncesinin klasik yapısında ontoloji, epistemoloji, etik ve estetik birbirinden bağımsız alanlar değil; tevhid ilkesi etrafında bütünleşen bir hikmet anlayışının farklı boyutları olarak değerlendirilmiştir. Bu nedenle çağdaş dönemde ihtiyaç duyulan şey, yalnızca yeni cevaplar üretmek değil; soruların yeniden hangi ontolojik ve epistemolojik zeminden sorulacağını belirleyebilecek bütüncül bir düşünce perspektifi geliştirmektir. Bu bağlamda İslam düşüncesinin yeniden tevhid merkezli bir ontolojiye, hikmet merkezli bir epistemolojiye ve adalet ile rahmeti esas alan bir değer sistemine yönelmesi büyük önem taşımaktadır.
Tarih boyunca ortaya çıkan büyük eğitim kurumları yalnızca bilgi aktaran yapılar değil; aynı zamanda belirli bir ontoloji, epistemoloji ve insan tasavvuru üzerine kurulu medeniyet zeminleri olmuştur. Nizamiye Medreseleri, Beytülhikme, Endülüs ilim halkaları, tekkeler, medreseler ve hatta modern üniversiteler dahi, insanın ne olduğu, bilginin ne işe yaradığı ve hakikatin nasıl anlaşılması gerektiğine dair belirli kabuller üzerine inşa edilmişlerdir. Bu nedenle bugün İslam dünyasında ihtiyaç duyulan şey yalnızca yeni ders içerikleri üretmek değil; aynı zamanda nasıl bir insan modeli hedeflendiğini yeniden düşünmektir. Çünkü eğitim sistemi, doğrudan doğruya insan tasavvurunun somutlaşmış biçimidir. Bu bağlamda İslam düşüncesi içerisinde gelişen tasavvuf, kelam ve felsefe geleneklerinin sunduğu imkânlardan birlikte faydalanmak büyük önem taşımaktadır. Zira tasavvuf insanın içsel terbiyesi ve ahlaki kemali üzerinde dururken, kelam inanç ve hakikat problemlerini aklî zeminde tartışmış, felsefe ise varlık, bilgi ve insan meselelerini sistematik biçimde ele almıştır. Dolayısıyla çağdaş dönemde ihtiyaç duyulan şey, bu gelenekleri birbirinden kopuk alanlar olarak değil; hikmet merkezli bütüncül bir düşünce perspektifinin farklı boyutları olarak yeniden değerlendirebilmektir. Çünkü modern dünyanın ürettiği parçalı insan modeli, anlam krizini aşabilecek kapsamlı bir medeniyet tasavvuru ortaya koymakta giderek daha yetersiz kalmaktadır. Bu nedenle Müslüman toplumların yeniden ontoloji, epistemoloji ve değer sistemi ekseninde şekillenen yeni bir eğitim ve düşünce yapılanmasına yönelmesi, yalnızca kendi iç problemleri açısından değil; insanlığın yaşadığı daha geniş anlam ve hakikat krizine cevap verebilmek açısından da önemli görünmektedir.
