Bir Özgürlük Durumu Olarak Mahremiyet

İlkçağ felsefesinde mahremiyet, modern anlamda tek bir terim altında toplanmamış olsa da, gerçekte açıkça adlandırılmış ve temellendirilmiş bir olgudur. Antik Yunan düşüncesinde aidōs (haya), sōphrosynē (ölçülülük) ve bunların karşıtı olan hybris (sınır aşımı) kavramları, insanın kendine çizdiği sınırın hem ahlâkî hem varoluşsal temelini ortaya koyar. Bu bakımdan mahremiyet, yalnızca toplumsal bir düzenleme değil, insanın kendini koruma ve muhafaza etme biçimidir. Aristoteles’in oikos–polis ayrımı da bu sınırın mekânsal ve toplumsal karşılığını verir: İnsan kamusal bir varlık olmakla birlikte, kendine ait bir alanı korumak zorundadır. Bu alan ortadan kalktığında ne birey kalır ne de sağlıklı bir toplumsallık.

Peki bu duygu—yani mahremiyet, haya, sınır bilinci—neden vardır? Bunun felsefî ve ontolojik temeli, insanın sınırlı bir varlık olmasında yatar. İnsan, ne bütünüyle kapalı bir varlıktır ne de bütünüyle açık; o, kendini ancak belirli sınırlar içinde kurabilen bir varlıktır. Eğer insan bütünüyle açıklığa, yani sınırsız teşhire bırakılırsa, kendilik çözülür; çünkü kendilik dediğimiz şey, bir “iç alan”ın korunmasına bağlıdır. Bu yüzden aidōs, yalnızca psikolojik bir utanma duygusu değil, varlığın kendi ölçüsünü muhafaza etme refleksidir. Aynı şekilde sōphrosynē, bu ölçünün sürekliliğini sağlar; hybris ise bu ontolojik dengenin bozulmasıdır.

Daha derinden bakıldığında, mahremiyetin ontolojik temeli, varlığın “sınır” ile kaim olmasında yatar. Sınır, yokluk değil, bilakis varlığı mümkün kılan şeydir. Bir şeyin “bu” olabilmesi için “başkası olmaması” gerekir. İnsan da ancak kendine ait bir alanı koruyabildiği ölçüde “kendisi” olabilir. Bu yüzden mahremiyet, sonradan icat edilmiş bir toplumsal norm değil; insan varlığının yapısına içkin bir ilkedir. İlkçağ filozoflarının hybris karşısında sürekli uyardıkları şey de tam olarak budur: Sınırın kaybı, yalnızca ahlâkî bir bozulma değil, ontolojik bir çözülmedir. Dolayısıyla mahremiyetin varlığı, insanın kendini muhafaza etme zorunluluğunun bir tezahürüdür; yokluğu ise, bireysel ve toplumsal düzeyde kaçınılmaz bir çözülmeyi beraberinde getirir.

İnsanın kendine sınır koyması, çoğu zaman zannedildiği gibi bir tutukluluk değil, bilakis özgürlüğün açığa çıkmasıdır. Çünkü özgürlük, sınırsızlık değil; kendini tayin edebilme kudretidir. Sınır koyamayan bir varlık, dış etkilerin ve dürtülerin akışına bırakılmış demektir; bu ise özgürlük değil, edilgenliktir. Bu bakımdan mahremiyet, insanın “ben” olarak kendini kurmasının ve korumasının zorunlu şartıdır. Antik düşüncede aidōs ve sōphrosynē gibi kavramların vurguladığı şey de tam olarak budur: İnsan, kendi üzerine kapanabilen, kendini sınırlayabilen bir varlık olduğu ölçüde sahici bir varoluşa ulaşır. Aristoteles’in ölçü ve denge vurgusu da aynı çizgiyi teyit eder. Dolayısıyla mahremiyetin kökeninde bir eksiklik ya da korku değil, aksine insanın kendi özgürlüğünü muhafaza etme iradesi vardır. Özgürlük ise ancak sınırla mümkündür; çünkü sınır, insanın kendini başkasından, dış etkilerden ve taşkınlıktan ayırarak “kendi” kalabilmesinin imkânını sağlar. Bu yüzden mahremiyet, özgürlüğün zıddı değil, onun en derin ve kurucu biçimlerinden biridir. Bu bağlamda mahremiyetin kaybı, çoğu zaman “özgürlük” söylemi üzerinden meşrulaştırılır; fakat burada dile getirilen özgürlük, gerçekte özgürlüğün kendisi değil, onun bir tür tersine çevrilmiş biçimidir. Çünkü bu söylemde özgürlük, kişinin kendi alanını başkalarına açması, kendini görünür kılması ve hatta teşhir etmesi olarak sunulur. Oysa bir kişinin kendini başkasına açması, hele ki bu açılma dış telkinler, yönlendirmeler ve kültürel baskılar ekseninde gerçekleşiyorsa, bu durum özgürlükten ziyade bir yönlendirilmişlik hâlidir. Bu noktada insan, kendi sınırını kendi iradesiyle kuran bir varlık olmaktan çıkar; başkalarının bakışı ve beklentisi tarafından şekillenen bir nesneye dönüşür. Böylece, insanlık tarihinin uzun bir birikimiyle oluşmuş olan mahremiyet bilinci devre dışı bırakılır ve yerine özgürlük gibi görünen, fakat özünde bir illüzyon olan bir açıklık ideolojisi geçirilir.

Oysa mahremiyet, sonradan edinilmiş bir alışkanlık değil, insan olmanın ön koşuludur. İnsan, kendine ait bir alanı koruyabildiği ölçüde “ben” olabilir; bu alan ortadan kalktığında ise kendilik çözülür. Bu yüzden mahremiyet, yalnızca ahlâkî ya da kültürel bir değer değil, ontolojik bir zorunluluktur. Antik düşüncede aidōs ve sōphrosynē gibi kavramların işaret ettiği şey de tam olarak budur: İnsan, kendine sınır çizebilen bir varlık olduğu için insandır. Aristoteles’in ölçü ve denge anlayışı da bu sınırın korunmasını insanî varoluşun şartı olarak görür. Bu çerçevede bakıldığında, mahremiyet yalnızca insanı koruyan bir unsur değil, onu insan yapan temel niteliklerden biridir. Hatta denilebilir ki, insan ile hayvan arasındaki en belirgin farklardan biri, insanın kendine sınır koyabilmesi ve bu sınırı bilinçli olarak muhafaza edebilmesidir. Bu sınır ortadan kalktığında, geriye özgürleşmiş bir insan değil; yönlendirilmiş, dağılmış ve kendi merkezini kaybetmiş bir varlık kalır.

Mahremiyetin kaybı, sosyal etkileşimin sınırlarını da son derece genişletti. Bunun sonucunda insanlar birçok şeye fazlasıyla maruz kalmaya, dolayısıyla doymaya ve artık tatmin olamamaya başladılar. Bir kadında cazip gelen şeyler de, bir erkekte cazip gelen şeyler de yavaş yavaş ortadan kalktı. Elbette dijital çağda mahremiyetin ortadan kaybolması da konuşuluyor; fakat bunun doğrudan dijitalleşmeyle ilgili olduğunu düşünmüyorum. Bazıları meseleyi tamamen dijitalleşmeye bağlıyor, oysa bu doğru değil. Sosyal medya platformları her ne kadar manipülatif amaçlarla üretilmiş olsa da, insan isterse onları yönlendirebilir; mahremiyet bilincine sahip biri bu tuzağa düşmeyebilir. Asıl mesele, mahremiyetin psikolojik ve felsefi zemininin kaybolmasıdır; fakat bugün birçok insan bunu kavrayamıyor. Oysa mahremiyet, insan neslinin korunması açısından son derece önemlidir. Nitekim bazı deneylerden söz ediliyor: Sürekli tehlikenin olmadığı, sınırsız ilişkinin mümkün olduğu bir ortamda canlılar zamanla çiftleşmekten bile vazgeçebiliyor. Hayatı yalnızca haz ve fayda ekseninde algıladığınızda, çocuk sahibi olmak bile bir angaryaya dönüşüyor; böylece insanlık kendi neslini tüketen bir çizgiye sürükleniyor. Belki de toplumların helaki tam da bu şekilde gerçekleşiyordur. Zaten insanlık tarihine dair bilgimiz oldukça sınırlıdır; en fazla on beş-yirmi bin yıllık bir geçmişi konuşabiliyoruz. Muhtemeldir ki helak anlatılarının önemli bir kısmı da bu türden sınır aşımı biçimleriyle ilgilidir: ya ekolojik denge bozuluyor ya da insan kendi sınırlarını unutuyor. Bu yüzden mahremiyet, helal-haram duygusu, tabu ve yasak gibi sınır koyucu unsurlar, insan zekâsının yıkıcılığına karşı onu koruyan, insan neslini muhafaza eden ve devamını sağlayan yapılardır. Dolayısıyla mahremiyetin kaybı, aslında ilişkilerde bir kaosun doğması demektir. Bu ilişkiler kaosu ise bir düzen üretmediği gibi, yok oluşun da özünü ve habercisini içinde taşır.