Batı Sosyolojisi, Yaralı Bilinç ve Toplumsal Hafıza Problemi
Giriş
Modern Türkiye’de sosyal bilimler, özellikle de sosyoloji, büyük ölçüde Batı düşüncesinin kavramları ve teorileri üzerinden şekillenmiştir. Bu durum doğal olarak tamamen olumsuz değildir; çünkü modern sosyoloji ciddi tarihsel tecrübelerin ve güçlü düşünsel birikimlerin ürünüdür. Ancak burada temel problem, Batı’da ortaya çıkan sosyolojik kavramların çoğu zaman kendi tarihsel bağlamlarından koparılarak evrensel ve mutlak açıklama modelleri gibi kullanılmaya başlanmasıdır. Böylece toplum, kendi tarihsel hafızası ve iç dinamikleri üzerinden değil, başka toplumların deneyimlerinden türemiş kavramlarla okunmaya çalışılır.
Özellikle Türkiye gibi hem geleneksel hem modern unsurları aynı anda taşıyan toplumlarda bu durum önemli bir zihinsel gerilim üretmektedir. Çünkü modern sosyal bilim eğitimiyle yetişen birçok kişi, kendi toplumunun tarihsel ve kültürel hafızasına yeterince nüfuz edemeden toplumu açıklamaya yönelmektedir. Osmanlıca bilmeyen bir tarihçi, Arapça bilmeyen bir İslam düşüncesi araştırmacısı veya klasik metin geleneğini tanımayan bir sosyolog, çoğu zaman toplumun yalnızca yüzeysel görüntüsüyle karşı karşıya kalmaktadır.
Bu noktada Daryush Shayegan’ın Yaralı Bilinç adlı çalışması önemli bir kavramsal çerçeve sunar. Shayegan’a göre modern Doğu toplumları, kendi geleneksel hafızaları ile Batılı modern düşünce arasında sıkışmış durumdadır. Bunun sonucu olarak ortaya ne tam anlamıyla geleneksel ne de bütünüyle modern olan parçalanmış bir bilinç tipi çıkmaktadır. Kişi kendi toplumunu doğrudan anlamak yerine, ithal kavramlarla açıklamaya çalışmakta; böylece toplumla düşünce arasında epistemolojik bir kopuş oluşmaktadır.
Bu makalenin temel amacı, Türkiye’de sosyolojinin Batılı paradigmalara aşırı bağımlı hale gelmesinin doğurduğu sorunları tartışmak ve toplumsal hafıza ile sosyal bilim arasındaki ilişkinin neden hayati olduğunu göstermektir.
1. Sosyolojinin Tarihsel Kökeni ve Batı Merkezli Yapısı
Sosyoloji çoğu zaman evrensel ve tarafsız bir bilim gibi sunulsa da, gerçekte belirli tarihsel krizlerin içinden doğmuştur. Modern sosyolojinin ortaya çıkışı özellikle Avrupa’nın yaşadığı büyük dönüşümlerle doğrudan ilişkilidir. Sanayi devrimi, şehirleşme, kapitalizmin yükselişi, kilisenin otorite kaybı, sekülerleşme ve modern bireyciliğin gelişimi sosyolojinin temel problem alanlarını oluşturmuştur. Bu nedenle klasik sosyologların sordukları sorular bile büyük ölçüde Batı toplumunun kendi tarihsel tecrübesinden doğmuştur.
Örneğin Émile Durkheim toplumsal çözülme ve anomi problemini modern toplumun merkezî sorunu olarak ele alırken, Karl Marx kapitalist üretim ilişkilerinin insanı nasıl yabancılaştırdığını incelemiştir. Max Weber ise modern dünyanın rasyonelleşme süreciyle birlikte anlam krizine sürüklendiğini düşünmüştür. Bütün bu analizler son derece önemli olmakla birlikte, aynı zamanda Avrupa’nın tarihsel gerçekliğinin ürünüdür.
Sorun, bu teorilerin başka toplumlara aktarılması değil; bağlamlarından koparılarak evrensel toplumsal yasalar gibi kullanılmalarıdır. Çünkü Avrupa’nın yaşadığı tarihsel süreç ile Osmanlı-Türk toplumunun tarihsel gelişimi aynı değildir. Avrupa’da kilise-merkezli bir dinî otoriteye karşı gelişen sekülerleşme süreci, İslam toplumlarının tarihsel yapısıyla birebir örtüşmez. Aynı şekilde Batı’daki aşırı bireycilik deneyimi ile Anadolu toplumunun cemaatçi ve aile merkezli yapısı arasında ciddi farklar bulunmaktadır.
Buna rağmen modern Türkiye’de sosyal bilimler uzun süre Batılı paradigmalara aşırı bağımlı biçimde gelişmiştir. Bu durum bazen toplumun kendi iç mantığını anlamayı zorlaştırmıştır. Çünkü toplum artık kendi kavramlarıyla değil, dışarıdan alınmış teorik şemalarla okunmaya başlanmıştır. Böylece “Bu toplum nedir?” sorusunun yerini çoğu zaman “Bu toplum neden Batı gibi değildir?” sorusu almıştır.
Bu yaklaşım zamanla toplum ile aydın arasında bir mesafe doğurmuştur. Modern eğitimden geçen bazı sosyal bilimciler kendi toplumuna içeriden değil, dışarıdan bakmaya başlamıştır. Toplumun dinî yapıları, geleneksel ilişkileri, aile modeli veya cemaat biçimleri çoğu zaman yalnızca “modernleşememe” göstergeleri olarak değerlendirilmiştir. Oysa bu yapıların her biri aynı zamanda belirli tarihsel, kültürel ve ahlaki işlevler taşımaktadır.
Dolayısıyla mesele Batı sosyolojisini reddetmek değildir. Asıl mesele, onun tarihsel bağlamını unutmadan kullanabilmektir. Sosyolojik teori hakikatin kendisi değil, toplumu anlamaya yarayan bir araçtır. Eğer araç mutlaklaştırılırsa, toplum canlı bir gerçeklik olmaktan çıkar ve önceden hazırlanmış ideolojik kalıplara indirgenir.
2. Toplumsal Hafıza Kaybı ve Yabancılaşma Problemi
Bir toplum yalnızca bugünde yaşayan insanlardan oluşmaz; aynı zamanda geçmişin bugünde devam eden birikimidir. Bu nedenle bir toplumu anlamak, sadece güncel sosyal olayları gözlemlemekle mümkün değildir. O toplumun tarihsel hafızasını, düşünce geleneğini, dilini, dinî tecrübesini, kültürel sürekliliğini ve insan tipini de anlamak gerekir. Hafızasından kopmuş bir toplum kendisini anlamakta zorlanacağı gibi, kendi problemlerine sağlıklı çözümler üretmekte de zorlanacaktır.
Modern Türkiye’de yaşanan en önemli kırılmalardan biri, toplum ile tarihsel hafıza arasındaki bağın giderek zayıflamasıdır. Özellikle sosyal bilimler alanında yetişen birçok kişi kendi toplumunun klasik kaynaklarına doğrudan ulaşabilecek dilsel ve kültürel altyapıdan yoksun hale gelmiştir. Osmanlıca bilmeyen bir araştırmacı Osmanlı toplumunu çoğu zaman ikinci el kaynaklardan öğrenmek zorunda kalmaktadır. Benzer şekilde Arapça bilmeyen biri İslam düşüncesinin temel metinlerine doğrudan nüfuz edememekte, çoğunlukla modern yorumcuların çerçevesine bağımlı kalmaktadır.
Burada mesele yalnızca teknik bir dil problemi değildir. Dil aynı zamanda bir medeniyet hafızasıdır. Çünkü toplumların düşünme biçimleri, kavram dünyaları ve anlam haritaları büyük ölçüde dil içerisinde taşınır. Bir toplum kendi klasik dilini kaybettiğinde, yalnızca kelimeleri değil, aynı zamanda düşünme biçimlerini de kaybetmeye başlar. Böylece geçmişle bugün arasındaki süreklilik zayıflar ve toplum kendi tarihini dışarıdan öğrenmeye başlar.
Bu durum sosyal bilimlerde ciddi bir epistemolojik kopuş üretmektedir. Çünkü araştırmacı kendi toplumunun iç dinamiklerini doğrudan anlamak yerine, ithal teoriler aracılığıyla topluma yaklaşmaktadır. Sonuçta toplumun kendi kavramları geri plana itilmektedir. Örneğin:
hikmet, irfan, edep, asabiyet, vakıf, mahalle, cemaat, bereket
gibi tarihsel-toplumsal kavramlar sosyal analizlerin merkezinden uzaklaşırken, onların yerine tamamen Batı modernitesinin ürettiği kavramlar geçmektedir.
Bu noktada Daryush Shayegan’ın “yaralı bilinç” kavramı yeniden önem kazanır. Çünkü Shayegan’a göre modern Doğu toplumlarının en büyük problemi, kendi tarihsel merkezlerini kaybetmeleridir. İnsan artık kendi toplumunu doğrudan yaşayarak değil, ödünç alınmış kavramlar üzerinden anlamaya çalışmaktadır. Böylece bilinç parçalanmakta; kişi ne kendi geleneğiyle sağlıklı bir ilişki kurabilmekte ne de tam anlamıyla Batılılaşabilmektedir.
Bu yabancılaşmanın en dikkat çekici sonucu, aydının kendi toplumuna dışarıdan bakmaya başlamasıdır. Toplum artık yaşayan bir gerçeklik olarak değil, düzeltilmesi gereken “eksik bir modernlik” olarak görülmektedir. Böylece sosyal bilim, toplumu anlamaya çalışan bir alan olmaktan çıkarak, toplumu belirli ideolojik kalıplara dönüştürmeye çalışan bir müdahale aracına dönüşebilmektedir.
3.Sosyolojinin Toplumdan Kopuşu ve Kültürel Körleşme Problemi
Sosyolojinin temel amacı toplumu anlamaksa, öncelikle içinde yaşadığı toplumun gerçek yapısını bilmesi gerekir. Ancak modern Türkiye’de sosyal bilimler alanında ortaya çıkan önemli problemlerden biri, sosyolojinin giderek kendi toplumsal gerçekliğinden uzaklaşmasıdır. Özellikle üniversitelerde verilen sosyoloji eğitimi büyük ölçüde Batı merkezli teoriler etrafında şekillenmekte; buna karşılık toplumun kendi tarihsel, kültürel ve dinî yapısı çoğu zaman ikinci plana itilmektedir.
Bu durumun en dikkat çekici sonucu, sosyoloji eğitimi alan birçok kişinin kendi toplumunun temel gerçekliklerine bile yabancı hale gelmesidir. Dört yıl sosyoloji eğitimi almış bir öğrencinin Alevilik ile Sünnilik arasındaki tarihsel ve toplumsal farkları bilmemesi, Türkiye’deki Kürt meselesinin tarihsel arka planına nüfuz edememesi veya Anadolu’daki etnik ve dinî çeşitliliğin toplumsal hafızadaki yerini anlayamaması ciddi bir düşünsel boşluğa işaret etmektedir.
Çünkü Türkiye toplumu yalnızca ekonomik sınıflardan oluşan soyut bir yapı değildir. Bu toplum:
Türkler,Kürtler,Aleviler,Sünniler,Ermeniler,Süryaniler,Yahudiler, göçebe gelenekler, şehir kültürleri, tarikat yapıları, mahalle ilişkileri, dinî aidiyetler
gibi çok katmanlı tarihsel unsurların iç içe geçtiği karmaşık bir toplumsal yapı taşımaktadır. Eğer sosyoloji bu gerçekliği doğrudan anlamaya yönelmezse, toplumun yalnızca yüzeysel ve soyut bir tasvirini üretmiş olur.
Buna karşılık modern sosyoloji eğitimi çoğu zaman öğrenciyi kendi toplumuna yaklaştırmak yerine, onu ithal kavramlarla düşünmeye yöneltmektedir. Böylece öğrenci:
Proletarya, burjuvazi, sınıf çatışması, lümpenleşme, endüstriyel modernleşme gibi kavramları ayrıntılı biçimde öğrenirken, kendi toplumunun tarihsel kırılmalarını ve kültürel kodlarını yeterince tanımadan mezun olabilmektedir.
Elbette bu kavramların tamamen değersiz olduğu söylenemez. Ancak problem, bu kavramların toplumun bütün gerçekliğinin yerine geçirilmesidir. Çünkü Türkiye’nin tarihsel yapısı yalnızca Batı Avrupa’nın sanayi toplumları üzerinden geliştirilen şemalarla açıklanamaz. Anadolu toplumunda din, mezhep, etnisite, tarihsel hafıza, akrabalık ve kültürel aidiyetler hâlâ çok güçlü belirleyicilerdir. Bunları dikkate almayan bir sosyoloji, toplumu açıklamaktan çok ona yabancılaşır.
Bu yabancılaşmanın en ciddi sonucu ise toplumsal barışın zayıflamasıdır. Çünkü toplumun farklı kesimlerini gerçekten tanımayan bir düşünce, onlar arasında sağlıklı bir ilişki de kuramaz. Oysa sosyolojinin temel işlevlerinden biri, toplumun farklı unsurlarını anlamaya ve birbirlerini doğru biçimde okumaya katkı sunmaktır. Alevi ile Sünni arasındaki tarihsel gerilimleri, Kürt meselesinin toplumsal boyutlarını veya Anadolu’daki gayrimüslim toplulukların tarihsel hafızadaki yerini anlamayan bir sosyal bilim, toplumsal gerçekliğe nüfuz edemez.
Bu noktada sosyoloji yalnızca teorik bir alan olmaktan çıkar; toplumsal hafızanın korunması ve toplumsal barışın güçlendirilmesi açısından da hayati hale gelir. Çünkü insanlar birbirlerini tanımadıklarında, birbirlerini çoğu zaman ideolojik imgeler üzerinden değerlendirmeye başlarlar. Gerçek bilgi yerini sloganlara ve önyargılara bırakır.
Dolayısıyla toplumdan kopmuş bir sosyoloji yalnızca akademik bir eksiklik üretmez; aynı zamanda kültürel körleşme ve toplumsal parçalanma riskini de artırır. Gerçek bir sosyoloji ise toplumu dışarıdan kategorilere ayıran değil, onun tarihsel derinliğini ve iç çeşitliliğini anlamaya çalışan bir düşünce alanı olmak zorundadır.
4. Yanlış Teşhis ve Toplumsal Gerçekliğin Çarpıtılması
Toplumsal hafızadan kopmuş ve büyük ölçüde ithal kavramlarla çalışan bir sosyal bilim anlayışının en önemli sonucu, toplumun yanlış teşhis edilmesidir. Çünkü kullanılan kavramlar, çoğu zaman açıklamaya çalıştığı toplumun tarihsel gerçekliğiyle tam olarak örtüşmemektedir. Böyle durumlarda sosyal bilim, toplumu anlamaktan çok onu belirli teorilere uydurmaya çalışır. Gerçeklik geri plana düşerken teori merkeze yerleşir.
Bu durum özellikle din, aile, gelenek ve cemaat gibi alanlarda açık biçimde görülmektedir. Modern Batı sosyolojisinin önemli bir kısmı Avrupa’nın tarihsel tecrübeleri üzerinden şekillenmiştir. Avrupa’da kilise uzun süre siyasal ve entelektüel baskının merkezinde yer aldığı için, din çoğu zaman modernleşmenin önündeki engel olarak görülmüştür. Ancak aynı yaklaşım İslam toplumlarına doğrudan uygulandığında ciddi yanlış okumalar ortaya çıkmıştır. Çünkü Osmanlı-Türk toplumunda din yalnızca teolojik bir alan değil; aynı zamanda sosyal dayanışmanın, ahlaki düzenin ve toplumsal aidiyetin taşıyıcılarından biri olmuştur.
Buna rağmen bazı modernleşmeci yaklaşımlar dini yalnızca “geri kalmışlığın nedeni” olarak yorumlamıştır. Böylece toplumun dinî yönelimlerinin altında yatan anlam arayışı, aidiyet ihtiyacı ve ahlaki güvenlik talebi yeterince anlaşılamamıştır. Toplumun dinle ilişkisi analiz edilmek yerine çoğu zaman ideolojik kategoriler içerisinde değerlendirilmiştir. Sonuç olarak, sosyal gerçeklik ile teorik açıklamalar arasında ciddi bir mesafe oluşmuştur.
Benzer bir durum aile konusunda da görülmektedir. Bazı modern teoriler aileyi esas olarak baskı, otorite ve bireyin denetimi üzerinden okumuştur. Oysa Türkiye gibi toplumlarda aile yalnızca otorite ilişkilerinden ibaret değildir. Aile aynı zamanda ekonomik dayanışma, psikolojik destek, yaşlı bakımı, çocuk eğitimi ve sosyal güvenlik gibi işlevler de görmektedir. Ailenin yalnızca baskı mekanizması olarak okunması, onun toplum içindeki çok katmanlı yapısının gözden kaçırılmasına neden olmaktadır.
Köyden kente göç sürecinde de benzer bir yanlış teşhis ortaya çıkmıştır. Uzun süre şehirleşme otomatik olarak ilerleme ve modernleşme göstergesi olarak kabul edilmiştir. Buna karşılık köy hayatı geri kalmışlıkla özdeşleştirilmiştir. Halbuki Anadolu’daki köy yapısı yalnızca ekonomik bir üretim modeli değil; aynı zamanda dayanışma, ortak hafıza, kültürel süreklilik ve toplumsal aidiyet üreten bir yaşam biçimiydi. Büyük şehirlere göç eden insanlar ekonomik bazı imkânlar elde etmiş olsa da, aynı zamanda yalnızlaşma, kimlik kaybı ve toplumsal parçalanma gibi ciddi problemlerle karşı karşıya kalmıştır.
Bu yanlış teşhislerin en önemli sebeplerinden biri, toplumun kendi kavram dünyasının yeterince dikkate alınmamasıdır. Çünkü her toplum yalnızca ekonomik veya siyasal ilişkilerle değil, aynı zamanda tarihsel hafızası, sembolleri, ahlaki değerleri ve metafizik tasavvurlarıyla yaşar. Eğer sosyal bilim bunları dikkate almazsa, toplumun yalnızca dış görünüşünü analiz etmiş olur.
Tam da bu noktada İbn Haldun’un yaklaşımı dikkat çekicidir. Çünkü İbn Haldun toplumu yalnızca maddi ilişkiler üzerinden değil, asabiyet, otorite, din, ahlak ve medeniyet tasavvuru üzerinden birlikte değerlendirmiştir. Onun yaklaşımı, toplumsal gerçekliğin yalnızca ekonomik veya teknik bir mesele olmadığını; aynı zamanda insanın anlam dünyasıyla ilişkili olduğunu göstermektedir.
Dolayısıyla problem Batı teorilerini kullanmak değil; onları toplumun kendi tarihsel bağlamını dikkate almadan mutlaklaştırmaktır. Çünkü teori hakikatin yerine geçtiğinde, toplum canlı bir gerçeklik olmaktan çıkar ve önceden hazırlanmış şemaların içine sıkıştırılmış soyut bir nesneye dönüşür.
5. Yaralı Bilinç ve Modern Aydının Kimlik Krizi
Modernleşme sürecinin ortaya çıkardığı en önemli problemlerden biri, düşünsel ve kültürel parçalanmadır. Özellikle Batı dışı toplumlarda yetişen modern aydın tipi, çoğu zaman iki farklı dünyanın arasında kalmıştır. Bir tarafta modern Batılı düşüncenin kavramları, diğer tarafta ise kendi toplumunun tarihsel ve kültürel hafızası bulunmaktadır. Ancak bu iki alan arasında organik bir bütünlük kurulamadığında, ortaya parçalanmış bir bilinç hali çıkmaktadır.
Daryush Shayegan bu durumu “yaralı bilinç” kavramıyla açıklamaktadır. Shayegan’a göre modern Doğu toplumlarının temel problemi, kendi düşünsel merkezlerini kaybetmeleridir. Modernleşen aydın, Batılı kavramlarla düşünmeye başlamakta; fakat yaşadığı toplum hâlâ büyük ölçüde farklı tarihsel reflekslerle hareket etmektedir. Böylece aydın ile toplum arasında giderek büyüyen bir zihinsel mesafe oluşmaktadır.
Bu parçalanmanın en önemli sonuçlarından biri, kişinin kendi toplumuna yabancılaşmasıdır. Çünkü modern eğitim sistemi içerisinde yetişen birçok insan, kendi toplumunu içeriden anlamak yerine dışarıdan değerlendirmeye başlamaktadır. Toplum artık yaşayan bir gerçeklik değil; modernleşmesi gereken bir “problem alanı” gibi görülmektedir. Böylece halkın dinî yönelimleri, geleneksel yaşam biçimleri, aile ilişkileri veya cemaat yapıları çoğu zaman irrasyonel, çağ dışı veya modernleşememiş yapılar olarak değerlendirilmektedir.
Bu durum modern aydında bir tür kimlik bölünmesi üretmektedir. Kişi zihinsel olarak Batılı teorilerle düşünmekte, fakat toplumsal olarak başka bir gerçekliğin içinde yaşamaktadır. Sonuçta ne kendi toplumuyla tam bir bütünlük kurabilmekte ne de Batılı dünyanın tarihsel deneyimine tam anlamıyla ait olabilmektedir. Shayegan’ın “yaralı bilinç” dediği durum tam da budur: kendi merkezini kaybetmiş, ödünç kavramlarla düşünen ve sürekli bir zihinsel gerilim yaşayan bilinç.
Bu parçalanma yalnızca bireysel düzeyde değil, aynı zamanda kurumsal düzeyde de etkiler üretmektedir. Eğitim sistemi, medya, akademi ve kültürel hayat çoğu zaman toplumun kendi tarihsel sürekliliğiyle sağlıklı bir ilişki kuramamaktadır. Bunun sonucu olarak düşünce üretmek yerine kavram ithal eden bir entelektüel yapı ortaya çıkmaktadır. Kavramların üretildiği tarihsel bağlam ile uygulandığı toplum arasındaki fark yeterince dikkate alınmadığında ise sosyal bilimler açıklayıcı olmaktan çok ideolojik hale gelmektedir.
Özellikle sosyal bilimlerde bu durum belirgin biçimde görülmektedir. Çünkü birçok araştırmacı kendi toplumunun klasik kaynaklarına doğrudan ulaşamamaktadır. Osmanlıca, Arapça veya klasik düşünce geleneğiyle bağı zayıf olan bir akademik yapı, çoğu zaman toplumu ikinci el kavramlarla anlamaya çalışmaktadır. Böylece toplum kendi kavramlarıyla değil, dışarıdan ödünç alınmış teorilerle açıklanmaktadır.
Bu noktada mesele yalnızca akademik bir yöntem tartışması değildir. Çünkü toplum kendisini hangi kavramlarla düşündüğüne bağlı olarak şekillendirir. Eğer bir toplum sürekli kendi tarihsel hafızasını küçümseyen kavramlarla düşünmeye başlarsa, zamanla kendi kültürel özgüvenini de kaybetmeye başlar. Böylece ortaya ne tam anlamıyla modernleşebilen ne de kendi geleneğiyle sağlıklı bağ kurabilen bir zihinsel yapı çıkar.
Dolayısıyla “yaralı bilinç”, yalnızca bireysel bir psikolojik durum değil; modernleşme sürecindeki toplumların yaşadığı daha derin bir medeniyet krizidir.
6. Yerli Sosyal Bilim Arayışı ve Hafızayla Yeniden Bağ Kurma İhtiyacı
Modern Türkiye’de sosyal bilimler alanında ortaya çıkan temel sorunlardan biri, düşüncenin giderek kendi tarihsel ve kültürel zemininden uzaklaşmasıdır. Bu nedenle son yıllarda sıkça dile getirilen “yerli sosyal bilim” tartışması yalnızca ideolojik bir söylem değil, aynı zamanda epistemolojik bir ihtiyaçtır. Çünkü bir toplumun kendisini sağlıklı biçimde anlayabilmesi için, kendi tarihsel tecrübesini ve kavram dünyasını da düşünce sürecine dahil etmesi gerekir.
Burada “yerlilik” kavramı çoğu zaman yanlış anlaşılmaktadır. Yerli sosyal bilim arayışı, Batı düşüncesini tamamen reddetmek anlamına gelmez. Çünkü modern sosyoloji, psikoloji ve siyaset teorisi insanlık adına önemli analizler üretmiştir. Sorun, bu teorilerin eleştirel süzgeçten geçirilmeden mutlak hakikat gibi kabul edilmesidir. Yerli sosyal bilim arayışı esas olarak şu soruyu gündeme getirir: Bir toplum kendisini yalnızca dışarıdan alınmış kavramlarla mı anlayacaktır, yoksa kendi tarihsel hafızasını da düşünceye dahil edecek midir?
Bu nedenle toplumsal hafızayla yeniden bağ kurmak hayati önem taşımaktadır. Çünkü toplumların sürekliliği yalnızca siyasal kurumlarla değil, aynı zamanda dil, kültür, din, ahlak ve tarih bilinciyle korunur. Eğer bir toplum kendi geçmişini okuyamaz hale gelirse, zamanla kendisini de başkalarının kavramlarıyla tanımlamaya başlar. Bu durum düşünsel bağımlılığı derinleştirir.
Özellikle dil meselesi burada merkezi bir yere sahiptir. Osmanlıca ve Arapça gibi klasik diller yalnızca teknik araçlar değildir; aynı zamanda bir medeniyetin düşünme biçimlerini taşıyan hafıza alanlarıdır. Klasik metinlere doğrudan ulaşamayan bir akademik yapı, çoğu zaman kendi toplumunu ikinci el yorumlarla anlamaya çalışır. Böylece düşünce üretmek yerine tercüme edilmiş teorilere bağımlı hale gelir.
Batı’da ciddi akademik geleneklerin kendi klasik dilleriyle bağlarını korumaları tesadüf değildir. Avrupa düşüncesi hâlâ Latince, Yunanca, Almanca ve Fransızca üzerinden kendi entelektüel sürekliliğini devam ettirmektedir. Çünkü düşünce gelenekleri hafızayla birlikte yaşar. Buna karşılık kendi tarihsel dilleriyle bağını kaybeden toplumlarda düşünce çoğu zaman yüzeyselleşmekte ve tarihsel derinliğini yitirmektedir.
Bu noktada İbn Haldun gibi isimlerin yeniden önem kazanması dikkat çekicidir. Çünkü İbn Haldun toplumları yalnızca ekonomik ilişkiler üzerinden değil; asabiyet, siyasal otorite, ahlak, din ve medeniyet tasavvuru üzerinden birlikte değerlendirmiştir. Bu yaklaşım, toplumsal gerçekliğin çok katmanlı yapısını anlamaya imkân vermektedir. Benzer şekilde klasik İslam düşüncesindeki hikmet ve irfan geleneği de insanı yalnızca maddi bir varlık olarak değil, anlam arayan bir varlık olarak değerlendirmiştir.
Modern sosyal bilimlerin önemli eksikliklerinden biri de insanı çoğu zaman yalnızca ekonomik, biyolojik veya psikolojik bir varlık düzeyine indirgemesidir. Halbuki insan aynı zamanda metafizik, ahlaki ve varoluşsal sorular taşıyan bir varlıktır. Toplum da yalnızca üretim ilişkilerinden ibaret değildir; ortak anlamlar, semboller, inançlar ve tarihsel hafıza üzerinden var olur.
Bu nedenle yerli sosyal bilim arayışı geçmişe romantik bir dönüş çağrısı değil; düşüncenin kendi toplumsal gerçekliğiyle yeniden temas kurma çabasıdır. Çünkü kendi toplumunu tanımayan bir düşünce, sonunda toplumu anlamakta değil, onu dışarıdan dönüştürmeye çalışmakta yoğunlaşır. Bu da sosyal bilim ile toplum arasındaki mesafeyi daha da büyütür.
Sonuç: Eleştirel Bir Yeniden İnşa İhtiyacı
Bugün Türkiye’de sosyal bilimlerin karşı karşıya olduğu temel problem, yalnızca yöntemsel bir eksiklik değil; daha derin bir zihniyet krizidir. Çünkü modern sosyal bilim eğitimi büyük ölçüde Batı’nın tarihsel tecrübeleri üzerinden şekillenmiş, buna karşılık toplumun kendi hafızası ve düşünce geleneği çoğu zaman ikinci plana itilmiştir. Bunun sonucu olarak ortaya, kendi toplumunu doğrudan anlamakta zorlanan ve çoğu zaman ithal kavramlarla düşünen bir entelektüel yapı çıkmıştır.
Oysa bir toplum ancak kendi tarihsel sürekliliğini anlayabildiği ölçüde kendisini sağlıklı biçimde değerlendirebilir. Toplumsal hafızadan kopmuş bir düşünce, zamanla toplumu açıklamak yerine onu belirli ideolojik kalıplara zorlamaya başlar. Böylece sosyal bilim, toplumu anlamaya çalışan bir alan olmaktan çıkarak, topluma dışarıdan müdahale eden bir mekanizmaya dönüşebilir.
Bu nedenle ihtiyaç duyulan şey, ne Batı düşüncesinin tamamen reddedilmesi ne de geleneksel yapının romantikleştirilmesidir. Asıl ihtiyaç, eleştirel bir yeniden inşa sürecidir. Yani hem modern sosyal bilimlerin güçlü analizlerinden yararlanabilen hem de kendi tarihsel ve kültürel hafızasıyla bağ kurabilen bir düşünce biçimi geliştirebilmektir.
Bunun için öncelikle sosyal bilimlerin kendi tarihsel bağlamlarının farkında olunması gerekir. Hiçbir teori tamamen nötr değildir. Her teori belirli bir toplumun, belirli bir tarihsel dönemin ve belirli bir medeniyet krizinin ürünüdür. Bu nedenle teoriler mutlaklaştırılmamalı; açıklayıcı araçlar olarak kullanılmalıdır.
İkinci olarak, toplumun kendi kavram dünyası yeniden düşüncenin merkezine alınmalıdır. Çünkü bir toplum yalnızca ekonomik ilişkilerle değil, aynı zamanda: dil, hafıza, din, ahlak, gelenek, semboller, aidiyet biçimleri üzerinden var olur. Sosyal bilim bu alanları dikkate almadan toplumu bütünlüklü biçimde anlayamaz.
Üçüncü olarak ise klasik kaynaklarla yeniden bağ kurulması gerekmektedir. Osmanlıca, Arapça ve klasik düşünce geleneğiyle bağını tamamen kaybetmiş bir akademik yapı, kendi toplumunu çoğu zaman dışarıdan öğrenmeye mahkûm hâle gelir. Bu da düşünsel bağımlılığı artırır. Oysa kendi kaynaklarına doğrudan ulaşabilen bir düşünce geleneği, hem eleştirel hem de özgün bir üretim imkânı kazanabilir.
Daryush Shayegan’ın “yaralı bilinç” kavramı burada yeniden önem kazanmaktadır. Çünkü modern toplumların temel problemi yalnızca ekonomik veya siyasal değildir; aynı zamanda zihinsel ve kültürel bir parçalanmadır. Bu parçalanmanın aşılması ise ancak toplumun kendi hafızasıyla yeniden ilişki kurabilmesiyle mümkündür.
Sonuç olarak mesele, geçmişe dönmek değil; geçmişle bağ kurabilmektir. Çünkü hafızasını kaybeden toplumlar yalnızca tarihlerini değil, kendilerini anlama yetilerini de kaybetmeye başlarlar. Bu nedenle gerçek bir sosyal bilim, toplumu dışarıdan yargılayan değil; onu kendi tarihsel derinliği içerisinde anlamaya çalışan bir düşünce çabası olmak zorundadır.
