Teolojik Problemlerin Çözülemezliği İnkar İçin Yeterli midir?

Hayatın anlamını kurcalamak, insanın en temel özelliklerinden biridir. İnsan bu arayış içinde çoğu zaman metafizik alanlara dair sorular sorar; kaderi, kötülüğü, varlığın nihai anlamını anlamaya çalışır. Ancak her soru kolayca cevap bulmaz. Cevap bulamamak ise çoğu zaman samimiyetsizlikten değil, bilakis, sahici bir arayışın göstergesidir. Ne var ki insan, bu arayışta bir noktada tıkanabilir; cevap bulamadıkça ya inançsızlığa savrulur, ya inançsız görünmeyi tercih eder ya da bütün bu meseleleri düşünmekten bilinçli olarak uzaklaşır. Çünkü burada sadece entelektüel bir sorun değil, aynı zamanda derin bir ontolojik rahatsızlık söz konusudur. İnsan, çözemedikçe huzursuz olur; huzursuzluk kimi kere inkara, kimi kere sorunlara kayıtsız kalmaya iter.

Mesela kader konusunu konuşur, irade ile belirlenmişlik arasındaki ilişkiyi anlamaya çalışır; fakat çözümsüzlük sürdükçe, farkında olmadan meseleyi inançsızlığa bağlayan bir sonuca savrulur. Ya da kötülük problemini gündeme getirir; dünyadaki acıyı, adaletsizliği, yıkımı anlamlandırmaya çalışırken, bu soruların ağırlığı altında inancını terk ettiğini ilan eder. Oysa bu insanların önemli bir kısmı hakikatte inkâr peşinde değildir; bilakis cevap arayışı içindedir. Ne var ki, cevap bulamadıklarında, bu epistemik tıkanmayı ontolojik bir hükme dönüştürerek ya umutsuz bir inançsızlığa sürüklenirler ya da hakikatin kendisini yok saymaya yönelirler. İşte tam da bu noktada ciddi bir “kendini unutuş” ortaya çıkar: İnsan, kendi sınırlılığını, bilme kapasitesinin hududunu göz ardı ederek, çözemediği problemi varlığın yokluğuna yorar; böylece aslında sorun, dış dünyada değil, insanın kendi konumunu yanlış değerlendirmesinde düğümlenir.

Teolojik problemleri çözememek, insanın zorunlu olarak ateist ya da agnostik olmasını gerektirmez; çünkü bu durum ontolojik bir yokluğu değil, epistemolojik bir sınırlılığı gösterir. Nitekim İbn Sînâ, Gazâlî ve Immanuel Kant gibi düşünürler, farklı şekillerde de olsa insan aklının metafizik alanı bütünüyle kuşatamayacağını vurgulamışlardır. Eğer insan bütün teolojik meseleleri eksiksiz biçimde çözebilseydi, bu zaten onun sınırlı bir varlık olmaktan çıkıp mutlak bilgiye sahip bir varlık hâline gelmesi anlamına gelirdi; dolayısıyla bilginin sınırlılığı bir kusur değil, insanın ontolojik konumunun doğal bir sonucudur. Bu yüzden “çözemiyorum, öyleyse Tanrı yoktur ya da bilinemez” şeklindeki bir çıkarım, epistemolojik bir yetersizlikten ontolojik bir hüküm üretme hatasına düşer; daha isabetli olan, bu sınırlılığı kabul ederek metafizik alanın insan aklı açısından kısmen kapalı kalabileceğini, ancak bunun Tanrı’nın varlığı ya da yokluğu hakkında zorunlu bir sonuç doğurmadığını teslim etmektir.

Epistemolojik bir yetersizlikten ontolojik bir hüküm üretmek, tam olarak felsefede iyi bilinen bir zihinsel yanılgıya karşılık gelir. Bir şeyi bilememek ya da çözememek, onun var olmadığı ya da ilkesel olarak bilinemez olduğu sonucunu vermez; bu, bilgi düzeyi ile varlık düzeyini birbirine karıştırmaktır. Immanuel Kant’ın ifadesiyle teorik aklın sınırları, şeylerin kendisinin sınırları değildir; benzer şekilde Gazâlî de aklın metafizik alandaki yetersizliğini, hakikatin yokluğu değil, idrakin sınırlılığı olarak yorumlar. Bu tür bir sıçrama, mantıksal olarak bir non sequitur (sonucun öncüllerden çıkmaması) ve bilişsel olarak bir tür “bilinmeyeni yok sayma” eğilimidir (argumentum ad ignorantiam ile de ilişkilidir). Dolayısıyla , bu yaklaşım yalnızca bir sonuç hatası değil, aynı zamanda düşünmenin yapısında bir indirgeme üretir: insan, kendi bilme kapasitesinin sınırını varlığın sınırı sanarak hem epistemolojiyi hem de ontolojiyi yanlış konumlandırmış olur.