Şiddet, İktidar ve Medeniyet: İslâm Tarihine Dair İndirgemeci Yaklaşımlar
Son dönemlerde özellikle modern eleştirel söylem içerisinde İslâm tarihine yönelik oldukça sert bir yaklaşım dikkat çekmektedir. Bu yaklaşıma göre İslâm tarihi, Hz. Peygamber’in vefatından kısa süre sonra başlayan iktidar mücadeleleri, iç savaşlar, darbeler ve katliamlar sebebiyle kendi ahlâkî temelini kaybetmiştir. Kerbelâ hadisesi ise bu kırılmanın sembolü olarak görülmekte; hatta bazı yorumcular tarafından “İslâm’ın eşitlikçi, adaletçi ve barışçı ruhunun toprağa gömüldüğü an” şeklinde değerlendirilmektedir. Bu perspektife göre Emevîler’den itibaren ortaya çıkan süreç artık dinî bir medeniyet değil, yalnızca kılıç ve iktidar üzerine kurulmuş imparatorluklar tarihidir.“
Buradaki temel problemlerden biri, meseleyi yalnızca İslâm özelinde ve tekil tarihsel olaylar üzerinden okumaktır. Oysa hak ile bâtıl arasındaki mücadele insanlık tarihi boyunca devam eden çok daha büyük bir hakikat problemidir. Bu mücadele Hz. Peygamber’le başlamış değildir; Kur’an’ın anlattığı üzere Hz. Âdem’in çocukları arasında bile ortaya çıkmıştır. Kabil’in Habil’i öldürmesi, insanlık tarihindeki ilk büyük ahlâkî kırılmalardan biri olarak anlatılır. Dolayısıyla tarih boyunca hakikatin olduğu yerde ona karşı çıkanlar, iktidar hırsıyla hareket edenler, münafıklar, provokatörler ve ihanet eden yapılar da var olmuştur. Bu yüzden Kerbelâ gibi hadiseleri yalnızca ‘İslâm’ın problemi’ şeklinde okumak son derece indirgemeci olur. Aslında burada görülen şey, insanlık tarihi boyunca farklı biçimlerde ortaya çıkan hak-bâtıl geriliminin tarihsel bir uzantısıdır. Eğer bu daha geniş çerçeve göz ardı edilirse, o zaman tekil tarihsel trajediler üzerinden bütün bir medeniyetin özü hakkında hüküm verilmeye başlanır ki bu hem tarihsel hem de metodolojik açıdan ciddi problemler üretir.
Özellikle İslâm tarihini bütünüyle şiddete indirgeme eğilimi çoğu zaman modern İslamofobik söylemlerle kesişmektedir. Çünkü bu yaklaşım genellikle çok karmaşık bir medeniyet tarihini tek bir eksene indirger: savaş, fetih ve iç çatışma. Böylece İslâm’ın hukuk, ahlâk,medenileşme, bilim, felsefe, sanat ve birlikte yaşama tecrübesi görünmez hâle gelir. Bu da modern İslamofobik anlatıların en temel yöntemlerinden biridir: İslâm’ı tarihsel çeşitliliği içinde değil, yalnızca şiddet görüntüleri üzerinden tanımlamak.
Fakat burada dikkatli olmak gerekir. Çünkü İslâm tarihindeki şiddet olaylarını konuşmak ya da Kerbelâ gibi trajedileri eleştirel biçimde değerlendirmek tek başına İslamofobya değildir. Tarihsel eleştiri başka şeydir, medeniyetin bütününü kriminalize etmek başka şeydir. Problem, eleştirinin yönteminde ortaya çıkar. Eğer biri: bütün medeniyeti birkaç trajediye indiriyorsa, İslâm’ın ortaya koyduğu olumlu tarihsel birikimi tamamen yok sayıyorsa, başka medeniyetlerin benzer tarihsel şiddetlerini “istisna”, İslâm’dakileri ise “öz” olarak görüyorsa, orada ideolojik bir çerçeve devreye girmeye başlar.
Çünkü aynı mantık tutarlı biçimde uygulanırsa:
Hristiyanlık yalnızca Engizisyon, modernite yalnızca sömürgecilik, sekülerlik yalnızca dünya savaşları, Batı yalnızca emperyalizm olarak okunmak zorunda kalırdı. Oysa ciddi tarihçilik böyle işlemez. Büyük medeniyetler hem krizleri hem üretimleri birlikte değerlendirilerek okunur.
Dolayısıyla mesele, İslâm tarihindeki problemleri inkâr etmek değil; onları bütün bir medeniyetin özüymüş gibi sunan indirgemeci dili fark etmektir. Özellikle günümüzde bazı söylemler, Kerbelâ’dan başlayıp doğrudan “İslâm özü itibarıyla şiddet üretir” sonucuna ulaşmaya çalışıyor. Bu ise tarihsel analizden çok ideolojik genelleme hâline dönüşebiliyor.
Fakat problem, bu tarihsel trajedilerden hareketle İslâm’ın bütün tarihsel tecrübesini yalnızca “kanlı iktidarlar tarihi” olarak okumaya başladığımız noktada ortaya çıkmaktadır. Çünkü burada çoğu zaman iki farklı alan birbirine karıştırılmaktadır: dinin normatif ilkeleri ile tarihsel-siyasal pratikler. Oysa herhangi bir medeniyetin tarihsel pratiği, onun kurucu ahlâkî ilkeleriyle bütünüyle özdeş değildir. Aynı şekilde Hristiyanlık tarihi yalnızca Engizisyon’dan, Haçlı Seferleri’nden ve mezhep savaşlarından ibaret olmadığı gibi; modern seküler dünya da yalnızca sömürgecilik, dünya savaşları ve atom bombası üzerinden okunamaz. Tarihsel sapmaların varlığı, kurucu idealin bütünüyle ortadan kalktığını göstermez.
Nitekim Kerbelâ’nın İslâm tarihinde böylesine büyük bir travma oluşturmasının sebebi de tam olarak budur. Eğer ortada Nebevî adalet anlayışı, merhamet fikri ve ahlâkî bir ideal bulunmasaydı, Kerbelâ bu kadar güçlü bir vicdanî kırılma üretmezdi. Tam tersine Kerbelâ, Müslüman toplumun kendi içindeki ahlâkî hafızanın bir göstergesi olarak okunmalıdır. Çünkü insanlar burada yalnızca bir siyasî yenilgiyi değil, Hz. Peygamber’in temsil ettiği adalet ufkuna yönelik büyük bir ihaneti görmüşlerdir.
Ayrıca İslâm tarihini yalnızca saraylar, savaşlar ve iktidar mücadeleleri üzerinden okumak da son derece indirgemeci bir yaklaşım olacaktır. Çünkü aynı tarih içerisinde çok büyük bir medeniyet birikimi ortaya çıkmıştır. Abbasîler döneminde Bağdat yalnızca siyasî bir merkez değil, aynı zamanda dünyanın en önemli ilim ve tercüme merkezlerinden biri hâline gelmiştir. Antik Yunan mirasının korunması ve geliştirilmesi, matematik, astronomi, tıp ve felsefe alanındaki gelişmeler, yalnızca İslâm dünyasını değil, Avrupa düşüncesini de derinden etkilemiştir. Endülüs tecrübesi, farklı dinî toplulukların uzun süre birlikte yaşayabildiği önemli tarihsel örneklerden biri olarak dikkat çekmektedir. Osmanlı şehirlerinde caminin, kilisenin ve havranın aynı toplumsal doku içerisinde varlığını sürdürmesi de benzer şekilde çok katmanlı bir medeniyet pratiğine işaret etmektedir.
Nitekim birçok Batılı düşünür ve tarihçi de İslâm medeniyetinin bu yönüne dikkat çekmiştir. Özellikle Endülüs, Bağdat ve Osmanlı tecrübeleri üzerinden İslâm dünyasının çoğulcu yapısı, şehir kültürü, vakıf sistemi, ilmî üretimi ve farklı toplulukları birlikte yaşatma kapasitesi sıkça vurgulanmıştır. Bugün hâlâ Saraybosna, Kudüs, İstanbul veya Mostar gibi şehirlerde bu tarihsel çoğulculuğun izlerini görmek mümkündür. Elbette bu örnekler kusursuz toplumlar anlamına gelmez; ancak İslâm tarihini yalnızca şiddet ve fetih ekseninde okumaya çalışan indirgemeci yaklaşımın eksik olduğunu göstermesi bakımından önemlidir.
Hatta sadece Hacc ibadeti bile, İslam’ın ne denli evrensel, kuşatıcı ve farklı halkları aynı metafizik ufukta buluşturan bir din olduğunu açık biçimde göstermektedir. Irkı, dili, coğrafyası, sınıfı ve kültürü ne olursa olsun milyonlarca insanın aynı kıbleye yönelmesi, aynı kıyafeti giymesi ve aynı sembolik ritüeller etrafında birleşmesi, modern ideolojilerin çoğu zaman başaramadığı güçlü bir insanlık tasavvuruna işaret eder. Bu nedenle İslam’ı yalnızca tarihsel çatışmalar, siyasal kırılmalar ya da trajik hadiseler üzerinden okumak indirgemeci bir yaklaşım olur. Elbette Battle of Karbala İslam tarihinin son derece önemli ve sarsıcı hadiselerinden biridir; ancak sürekli Kerbelâ’yı merkeze taşıyıp Hacc gibi insanlığı bir araya getiren büyük tecrübeden hiç söz etmemek, İslam’ın kurucu ve birleştirici ufkunu göz ardı etmek anlamına gelir. Bu durum, en hafif ifadeyle, konuyu bütünlüğü içinde değerlendirememek ve meseleyi tek taraflı okumaktır.
Burada asıl mesele, din ile iktidar arasındaki ilişkinin doğasıdır. Tarih boyunca hemen bütün büyük gelenekler devletleşme sürecinde benzer problemler yaşamıştır. Ahlâkî ve manevî bir hareket zamanla siyasî güce dönüşmüş, bu dönüşüm ise çoğu zaman yeni krizler üretmiştir. İslâm tarihi de bu açıdan insanlık tarihinin genel dinamiklerinden bağımsız değildir. Bu nedenle yapılması gereken şey ne romantik bir “altın çağ” anlatısı kurmak ne de bütün İslâm tarihini yalnızca “kanlı imparatorluklar tarihi”ne indirgemektir.
Burada dikkat edilmesi gereken temel meselelerden biri, İslâm dünyasında yaşanan her tarihsel olayı doğrudan İslâm’ın özüyle özdeşleştirme problemidir. “Kerbelâ’yı Müslümanlar yaptı”, “İslâm dünyasındaki çatışmaları yine Müslümanlar çıkardı” gibi ifadeler teknik olarak doğru görünse de, bunlar tek başına açıklayıcı değildir. Çünkü her toplumun içerisinde münafıklar, provokatörler, iktidar hırsıyla hareket eden gruplar, siyasî hesaplar ve dinin ortaya koyduğu idealden uzaklaşan yapılar bulunabilir. Nitekim İslâm’ın ilk döneminde bile Kur’an’ın açık biçimde söz ettiği nifak hareketleri vardır. Ridde hadiseleri, kabile isyanları, siyasî iktidar mücadeleleri ve eski güç odaklarının yeniden etkin hâle gelme çabaları erken dönem İslâm toplumunun yaşadığı sancılı dönüşümün parçalarıdır. Dolayısıyla Müslüman toplum içerisinde ortaya çıkan her olayın doğrudan İslâm’ın hakikatini temsil ettiğini söylemek son derece indirgemeci bir yaklaşım olur. Ayrıca tarihsel olarak yeni ortaya çıkan büyük hareketlerin ciddi krizler yaşaması olağan bir durumdur. Hristiyanlık da ilk dönemlerinde ağır mezhep çatışmaları, siyasî kırılmalar ve iktidar mücadeleleri yaşamıştır. Benzer şekilde modern ideolojiler ve ulus-devletler de kuruluş süreçlerinde büyük şiddetler üretmiştir. Bu nedenle İslâm tarihindeki erken dönem krizlerini yalnızca “dinin başarısızlığı” şeklinde okumak yerine, hızla büyüyen ve büyük bir medeniyet inşa eden bir hareketin yaşadığı tarihsel sancılar olarak değerlendirmek daha dengeli bir yaklaşım olacaktır.
Daha sağlıklı bir yaklaşım, İslâm tarihini tek boyutlu bir şiddet ya da iktidar tarihi olarak değil, nebevî ahlâk ile tarihsel-siyasal gerçeklik arasında sürekli ortaya çıkan gerilimler, kırılmalar ve yeniden inşa süreçleri üzerinden okumaktır. Kerbelâ bu gerilimin en dramatik sembollerinden biridir; ancak İslâm medeniyetinin bütün birikimini ortadan kaldıran nihai bir “son” değildir. Çünkü sonraki yüzyıllarda tasavvuf, hikmet, sanat, mimari, hukuk, şehir kültürü ve ilmî üretim üzerinden çok güçlü bir medeniyet dili oluşmaya devam etmiştir. Gazâlî’den İbn Arabî’ye, Mevlânâ’dan Molla Sadrâ’ya kadar uzanan büyük düşünce geleneği bunun en açık göstergelerinden biridir.
Dolayısıyla İslâm tarihiyle yüzleşmek elbette gereklidir; ancak bu yüzleşme yalnızca savaşları, darbeleri ve katliamları merkeze alan indirgemeci bir tarih okumasına dönüşmemelidir. Çünkü aynı tarih içerisinde hem büyük trajediler hem de insanlık tarihine yön veren büyük medeniyet hamleleri birlikte bulunmaktadır. Gerçek entelektüel tutum, bu karmaşık yapıyı tek boyutlu sloganlara indirgemeden anlayabilmektir.
Çünkü tarih boyunca hemen bütün büyük medeniyetler benzer krizler yaşamıştır. Batı tarihinde de Roma iç savaşlarından mezhep savaşlarına, Engizisyon’dan Haçlı Seferleri’ne, sömürgecilikten dünya savaşlarına kadar çok büyük şiddet örnekleri vardır. Modern seküler çağ ise iki dünya savaşı, atom bombası, toplama kampları, kitlesel sürgünler ve ideolojik totalitarizmler üretmiştir. Fakat buna rağmen hiç kimse Batı medeniyetini yalnızca Auschwitz’e, Hiroşima’ya ya da Engizisyon’a indirgememektedir. Çünkü burada tarihsel travma ile medeniyetin bütün üretim kapasitesi arasında bir ayrım yapılmaktadır.
Aynı yaklaşımın İslâm tarihi için de geçerli olması gerekir. Kerbelâ’nın yaşanmış olması başka şeydir; bütün İslâm tarihinin yalnızca “kanlı iktidarlar tarihi” şeklinde okunması başka şeydir. Özellikle burada dikkat edilmesi gereken husus, şiddetin geçici tarihsel krizler şeklinde ortaya çıkması ile bunun medeniyetin kurucu ilkesi hâline gelmesi arasındaki farktır. Eğer İslâm medeniyeti yalnızca kılıç ve zor üzerine kurulu olsaydı, yüzyıllar boyunca ortaya çıkan büyük ilmî, felsefî, hukukî ve estetik birikimi açıklamak mümkün olmazdı.
Çünkü ortada yalnızca siyasî bir tarih yoktur. Aynı zamanda: Bağdat’taki tercüme hareketleri, Endülüs’teki çoğulcu şehir kültürü, Selçuklu ve Osmanlı’daki vakıf medeniyeti, medreseler, mimari, musikî, tasavvuf, felsefe, astronomi, tıp, şehirleşme ve hukuk düzeni vardır.
Üstelik İslâm dünyası uzun süre farklı dinî toplulukların birlikte yaşayabildiği çok katmanlı toplumlar üretmiştir. İstanbul, Kudüs, Saraybosna, Kurtuba gibi şehirler bunun tarihsel örnekleridir. Elbette kusursuz değillerdi; fakat mesele zaten kusursuzluk değildir. Mesele, bir medeniyetin sadece travmalarıyla mı, yoksa ortaya koyduğu bütün tarihsel birikimle mi değerlendirileceğidir.
Ayrıca tarihsel olarak İslâm dünyasının ve özellikle Osmanlı gibi büyük siyasî-medenî yapıların uluslararası düzeyde ciddi bir prestije sahip olduğu da unutulmamalıdır. Bu prestij yalnızca askerî güçten kaynaklanmıyordu; hukuk düzeni, şehir kültürü, ilmî üretim, kurumsallaşma, diplomasi ve farklı toplulukları birlikte yaşatabilme kapasitesi de bunda önemli rol oynuyordu. Nitekim uzun yüzyıllar boyunca birçok toplum Osmanlı coğrafyasını yalnızca bir siyasî güç olarak değil, aynı zamanda düzen, istikrar ve medeniyet merkezi olarak görmüştür. Özellikle Avrupa’daki mezhep savaşları ve siyasal krizler döneminde Osmanlı’nın farklı dinî topluluklara tanıdığı görece yaşama alanı, pek çok Batılı düşünür ve tarihçi tarafından da dikkat çekici bulunmuştur. Dolayısıyla İslâm tarihini yalnızca iç çatışmalar ve şiddet hadiseleri üzerinden okumak, bu geniş tarihsel prestiji, medeniyet kapasitesini ve insanlık tarihindeki etkisini görmezden gelmek anlamına gelir.
Bu nedenle Kerbelâ’yı merkeze alarak bütün İslâm tarihini “başarısız olmuş bir ahlâk projesi” şeklinde okumak, aslında tarihsel sürekliliği görmezden gelen ideolojik bir yorum hâline dönüşmektedir. Çünkü bu yaklaşım, İslâm medeniyetinin yüzyıllar boyunca ürettiği hukuk anlayışını, şehir kültürünü, birlikte yaşama tecrübesini, düşünce geleneklerini ve manevî birikimini görünmez hâle getirmektedir.
Daha dengeli yaklaşım şudur: Kerbelâ, İslâm tarihindeki ahlâk-iktidar geriliminin en büyük sembollerinden biridir; fakat İslâm medeniyetinin tamamını açıklayan tek anahtar değildir. Bir medeniyet sadece krizleriyle değil, krizlerden sonra ne ürettiğiyle de değerlendirilir. İslâm dünyası ise bütün iç çatışmalarına rağmen asırlar boyunca insanlık tarihinin en büyük medeniyet havzalarından biri olmayı sürdürmüştür.
Ayrıca modern dünyanın ürettiği büyük yıkımların önemli bir kısmının İslâm medeniyetinden değil, modern Batı tarihinin kendi iç süreçlerinden ortaya çıktığını da görmek gerekir. Atom bombasını Müslümanlar üretmedi; sömürgecilik hareketlerini Müslümanlar başlatmadı. Nazizm, faşizm ve komünizm gibi modern ideolojik totalitarizmler İslâm dünyasında doğmadı. Birinci ve İkinci Dünya Savaşları Müslüman toplumlar tarafından çıkarılmadı. Amerikan yerlilerinin sistematik biçimde yok edilmesi, Afrika’nın sömürgeleştirilmesi, milyonlarca insanın köleleştirilmesi ve modern endüstriyel savaş teknolojileri de İslâm medeniyetinin ürünü değildir. Nükleer silahları geliştiren, toplama kamplarını kuran ve insanlık tarihinin en büyük kitlesel yıkımlarını gerçekleştiren modern siyasal yapılar büyük ölçüde seküler-modern dünya içerisinde ortaya çıkmıştır. Buna rağmen hiç kimse modern Batı medeniyetini yalnızca Auschwitz’e, Hiroşima’ya ya da sömürgeciliğe indirgememektedir. Dolayısıyla aynı entelektüel tutarlılığın İslâm tarihi için de gösterilmesi gerekir. Bir medeniyeti yalnızca krizleri, savaşları ve trajedileri üzerinden tanımlamak metodolojik olarak sorunlu olduğu gibi, çoğu zaman ideolojik bir indirgemeciliğe de dönüşmektedir.
