Modern Dünya Görüşü: McDonaldlaştırma

Ritzer, Post-Yapısalcılık ve René Guénon

Ritzer’in McDonaldlaştırma kavramı ise bu dönüşümün gündelik hayat içerisindeki somutlaşmış biçimini ifade eder. Böylece McDonaldlaştırma, yalnızca tüketim kültürünün değil, modern dünyanın giderek bütün alanlarına yayılan bir sistem mantığının adı hâline gelir. Ancak Guénon’un eleştirisi bu noktada Frankfurt Okulu’ndan da ayrılır: Guénon açısından sorun yalnızca aklın araçsallaşması veya kapitalist-toplumsal yapıların tahakküm üretmesi değildir; bunların gerisinde, modern dünyanın aşkın metafizik merkezini ve Hakikat’le ilişkisini kaybetmesi bulunmaktadır. Bu nedenle McDonaldlaştırma, Guénoncu perspektiften bakıldığında, yalnızca modern toplumun örgütlenme biçimi değil, niceliğin niteliğe, işlevselliğin hakikate ve sistemin ilkeye üstün geldiği bir dünya görüşünün belirtisi olarak okunmalıdır.

Giriş

Modern dünyanın kendisini kurma biçimi, yalnızca belirli ekonomik, siyasal veya teknolojik dönüşümler üzerinden açıklanamaz. Modernlik aynı zamanda insanın dünyayı algılama, anlamlandırma ve düzenleme biçiminde köklü bir dönüşüme işaret eder. Bu dönüşümün en belirgin özelliklerinden biri, niteliksel olanın yerini niceliksel olana, anlamın yerini işlevselliğe ve hakikatin yerini hesaplanabilirliğe bırakmasıdır. Modern dünyanın rasyonalite anlayışı, giderek daha fazla ölçülebilirlik, öngörülebilirlik, standartlaşma ve denetim üzerinden şekillenmektedir.

George Ritzer’in “McDonaldlaştırma” kavramı bu dönüşümü gündelik hayatın somut örgütlenme biçimleri üzerinden analiz eder. Kavram başlangıçta fast-food restoranlarının örgütlenme mantığına gönderme yapıyor görünse de Ritzer’in asıl iddiası çok daha geniştir: McDonald’s modeli, modern toplumun farklı kurumlarına ve gündelik yaşam pratiklerine yayılan belirli bir rasyonalite biçiminin örneğidir. Verimlilik, hesaplanabilirlik, öngörülebilirlik ve denetim, toplumsal örgütlenmenin temel ilkeleri hâline gelir.

Bu açıdan McDonaldlaştırma yalnızca bir tüketim biçimi değil, bir dünya görüşünün toplumsal görünümüdür. Dünya, giderek kendinde taşıdığı anlam ve niteliklerden ziyade ölçülebilir, hesaplanabilir ve yönetilebilir özellikleri bakımından değerlendirilir.

Ancak burada daha temel bir felsefî soru ortaya çıkar: Bu dönüşüm yalnızca modern toplumun örgütlenme biçimindeki bir değişim midir, yoksa modern insanın hakikatle ilişkisinde meydana gelen daha derin bir kopuşun belirtisi midir?

Bu soru bizi Ritzer’in sosyolojik çözümlemesinden post-yapısalcı modernlik eleştirilerine ve oradan René Guénon’un metafizik eleştirisine götürmektedir. Bununla birlikte Ritzer’i doğrudan post-yapısalcı düşünür olarak sınıflandırmak doğru değildir. Buradaki ilişki, bir düşünsel aidiyet ilişkisinden ziyade modernliğin merkezsizleşmesi, rasyonalitenin işleyiş biçimleri ve hakikat iddiasının dönüşümü bakımından kurulabilecek kavramsal bir ilişkidir. Guénon ise tam bu noktada hem Ritzer’den hem de post-yapısalcı düşünceden radikal biçimde ayrılır.

1. McDonaldlaştırma ve Modern Rasyonalitenin Mantığı

Ritzer’in McDonaldlaştırma kavramının arka planında Max Weber’in modern toplum analizinde ortaya koyduğu rasyonelleşme problemi bulunmaktadır. Weber açısından modern toplum, toplumsal eylemin giderek hesaplanabilir, öngörülebilir ve kurallara bağlanabilir bir niteliğe kavuşmasıyla karakterize edilir. Bürokrasi, modern rasyonelliğin en gelişmiş biçimlerinden biridir. McDonaldlaştırma ise bu rasyonelleşmenin gündelik hayat içerisindeki daha görünür ve pratik biçimlerinden birini ifade eder.

McDonaldlaştırılmış sistemin temelinde dört unsur bulunur: verimlilik, hesaplanabilirlik, öngörülebilirlik ve denetim.

Verimlilik, belirli bir amaca en kısa ve en kolay yoldan ulaşmayı ifade eder. Hesaplanabilirlik, niteliksel farklılıkların niceliksel ölçütlerle değerlendirilmesini beraberinde getirir. Öngörülebilirlik, aynı koşullarda benzer sonuçların elde edilmesini amaçlar. Denetim ise insan davranışının sistemin gerektirdiği biçimde düzenlenmesini sağlar.

Bu dört unsur ilk bakışta bütünüyle rasyonel ve hatta olumlu görünebilir. Daha hızlı hizmet, daha az maliyet, daha az belirsizlik ve daha fazla düzen, modern insan açısından arzu edilebilir özelliklerdir. Ancak sorun, bu ilkelerin belirli alanlardan çıkarak hayatın bütününe uygulanmaya başlamasıdır.

Bir restoranın standartlaşması ile insan ilişkilerinin standartlaşması aynı şey değildir. Bir üretim sürecinin ölçülebilir olması ile eğitimin, sanatın, düşüncenin veya insanın değerinin yalnızca ölçülebilir çıktılar üzerinden değerlendirilmesi arasında önemli bir fark vardır.

McDonaldlaştırmanın asıl problemi burada ortaya çıkar: Araçsal rasyonalite, hayatın bütününü belirleyen bir rasyonaliteye dönüşmektedir.

Böylece “iyi olan nedir?” sorusunun yerini “daha verimli olan nedir?” sorusu; “doğru olan nedir?” sorusunun yerini “ölçülebilir olan nedir?” sorusu; “anlamlı olan nedir?” sorusunun yerini ise “işe yarayan nedir?” sorusu almaya başlar.

Bu dönüşüm, modern dünyanın dünya görüşünün temel karakterini ortaya koyar.

2. Niceliksel Akla Geçiş

McDonaldlaştırmanın altında yalnızca ekonomik bir rasyonalite değil, daha kapsamlı bir niceliksel dünya tasavvuru bulunmaktadır. Bir şeyin değeri giderek onun ölçülebilirliği üzerinden belirlenmektedir.

Eğitimde başarı puanlarla, akademik faaliyet yayın sayılarıyla, üniversiteler sıralamalarla, bilimsel üretim atıf sayılarıyla, ekonomik hayat performans göstergeleriyle, insan ilişkileri ise zaman ve verimlilik hesaplarıyla değerlendirilmeye başlanmaktadır.

Burada ortaya çıkan dönüşüm, basitçe “sayılara daha fazla önem verilmesi” değildir. Daha derin dönüşüm, sayının gerçekliğin kendisini temsil eden temel ölçüte dönüşmesidir.

Bir akademisyenin değeri kaç makale yayımladığıyla, bir üniversitenin niteliği kaçıncı sırada olduğuyla, bir öğrencinin başarısı kaç puan aldığıyla, bir eserin değeri kaç kişi tarafından izlendiğiyle ölçüldüğünde, niteliksel değer ile niceliksel gösterge arasındaki ayrım giderek ortadan kalkar.

Modern rasyonalitenin paradoksu tam burada ortaya çıkar: Ölçmek için geliştirdiğimiz araçlar, sonunda ölçülen şeyin kendisi hâline gelir.

Artık başarı, başarıyı gösteren ölçüt değildir; ölçüt başarı olarak kabul edilir.

Bu nedenle McDonaldlaştırma, yalnızca toplumsal örgütlenmenin değil, değer üretiminin de standardizasyonudur.

3. McDonaldlaştırma ve Post-Yapısalcı Eleştiri

Bu noktada McDonaldlaştırma ile post-yapısalcı düşünce arasında belirli bir kavramsal yakınlık kurulabilir. Ancak bu yakınlığın sınırlarının doğru çizilmesi gerekir. Ritzer’in kendisini post-yapısalcı düşüncenin bir temsilcisi olarak değerlendirmek mümkün değildir. Onun temel teorik kaynağı Weberci rasyonelleşme analizidir.

Bununla birlikte post-yapısalcı düşünürlerin modernliğe yönelttiği eleştiriler, merkez, özne, hakikat, söylem ve iktidar kavramları üzerinden McDonaldlaştırmanın sonuçlarını farklı bir düzlemde düşünmemize imkân verir.

Post-yapısalcı perspektifte, modern düşüncenin kendisini üzerine kurduğu sabit ve evrensel merkezlere yönelik ciddi bir kuşku vardır. Evrensel özne, değişmez anlam, tekil hakikat ve mutlak rasyonalite gibi kavramlar sorgulanır. Hakikatin toplumsal, tarihsel ve söylemsel koşullardan bağımsız düşünülemeyeceği ileri sürülür.

Böylece modern toplumun görünürde tarafsız olan kurumlarının ardında işleyen iktidar ilişkileri görünür hâle getirilir. Bilgi ile iktidar arasındaki ilişki, normların nasıl üretildiği, bireyin nasıl belirli söylemler içerisinde kurulduğu ve “normal” kabul edilen davranışların hangi mekanizmalar aracılığıyla oluşturulduğu soruları öne çıkar.

McDonaldlaştırma da bu açıdan okunabilir. Çünkü burada birey, açık bir zor kullanma mekanizmasından ziyade sistemin rasyonel işleyişine uyum sağlamaya yönlendirilir. İnsan sisteme uymaya başladıkça sistemin kuralları doğal, tarafsız ve kaçınılmaz görünmeye başlar.

Böylece denetim yalnızca dışsal değildir. Birey, sistemin ölçütlerini içselleştirir.

Daha hızlı olmak, daha üretken olmak, daha fazla tüketmek, daha fazla görünür olmak, daha çok puan almak, daha fazla performans göstermek yalnızca sistemin bizden talep ettiği davranışlar olmaktan çıkar; bireyin kendisini değerlendirme biçimine dönüşür.

Bu anlamda modern insan, yalnızca sistem tarafından denetlenen değil, giderek kendisini sistemin ölçütleriyle denetleyen bir özne hâline gelir.

4. Post-Yapısalcılığın Temel Sorunu: Hakikatin Merkezsizleşmesi

Ancak post-yapısalcı eleştirinin ulaştığı nokta ile Guénon’un eleştirisi arasında çok temel bir ayrım vardır.

Post-yapısalcı yaklaşım açısından “hakikat” kavramının kendisi problematize edilir. Hakikatin hangi söylem içerisinde üretildiği, hangi iktidar ilişkileri tarafından desteklendiği ve hangi tarihsel koşullarda geçerlilik kazandığı sorulur.

Guénon ise bu yaklaşımı paylaşmaz.

Guénon açısından problem, hakikatin söylemler tarafından üretilmesi değildir. Problem, insanın Hakikat’ten kopmuş olmasıdır.

Bu nedenle Guénon’un modernlik eleştirisi epistemolojik veya yalnızca sosyolojik bir eleştiri değildir. Temelinde metafizik bir iddia vardır: İnsan ve toplum, kendilerinin üzerinde bulunan aşkın bir ilkeye göre anlam kazanır. Modern dünya ise bu aşkın ilkeyi geri plana iterek gerçekliği yalnızca maddî, niceliksel ve dünyevî düzlemde değerlendirmeye başlamıştır.

Dolayısıyla post-yapısalcı düşüncede merkezsizleşme, modern öznenin ve hakikat iddiasının eleştirisine götürürken; Guénon’da merkezsizleşme bir medeniyet krizinin belirtisidir.

Bu iki yaklaşım arasındaki ayrım oldukça önemlidir.

Post-yapısalcı yaklaşım kabaca şu soruyu sorar:

“Hakikat dediğimiz şey hangi söylem ve iktidar ilişkileri içerisinde kurulmaktadır?”

Guénon’un sorusu ise farklıdır:

“Hakikatten neden kopuldu ve bu kopuş insanı hangi dünya görüşüne sürükledi?”

Birinci yaklaşım hakikat iddiasının kuruluş koşullarını sorgular. İkinci yaklaşım ise hakikatin kendisini yeniden metafizik bir ilke olarak ortaya koyar.

5. René Guénon: Modernliğin Metafizik Eleştirisi

Guénon’un modernlik eleştirisinin merkezinde, modern dünyanın yalnızca belirli kurumlarının yanlışlığı değil, modern dünyanın dayandığı ontolojik ve metafizik perspektifin yanlışlığı bulunur.

Özellikle The Reign of Quantity and the Signs of the Times adlı eserinde Guénon, modern dünyayı “niceliğin egemenliği” üzerinden değerlendirir. Buradaki nicelik, yalnızca matematiksel ölçü anlamına gelmez. Niceliğin egemenliği, gerçekliğin niteliksel, sembolik, metafizik ve aşkın boyutlarının geri plana itilerek varlığın ölçülebilir ve maddî özelliklere indirgenmesini ifade eder.

Bu açıdan McDonaldlaştırma ile Guénon arasında dikkat çekici bir paralellik ortaya çıkar.

McDonaldlaştırılmış dünyada:

hız değer kazanır,

standartlaşma güven üretir,

hesaplanabilirlik başarı ölçütüne dönüşür,

öngörülebilirlik belirsizliğin yerine geçer,

denetim özgürlüğün yerine geçer,

nicelik niteliği belirlemeye başlar.

Guénon açısından ise modern çağın temel eğilimi:  nitelikten niceliğe, ilkeden görünüme, anlamdan maddeye ve aşkınlıktan dünyevî olana doğru bir hareket olarak okunabilir.

Bu nedenle McDonaldlaştırma, Guénon’un kavramsal dünyasına doğrudan ait bir kavram olmamakla birlikte, onun modernlik eleştirisinin bazı sonuçlarını toplumsal düzeyde görünür kılan çağdaş bir fenomen olarak değerlendirilebilir.

6. Hakikatin Yerini İşlevselliğin Alması

Burada modern dünya görüşünün temel dönüşümü daha açık biçimde ortaya çıkar.

Geleneksel düşüncede bir şeyin değerini belirleyen temel soru, onun hakikatle ilişkisi idi. Modern dünyada ise giderek “ne işe yaradığı” sorusu belirleyici hâle gelmektedir.

Bir düşüncenin doğru olup olmadığı kadar ne kadar kullanılabilir olduğu; bir eğitimin hakikate ve insanın yetkinleşmesine katkısı kadar istihdam sağlayıp sağlamadığı; bir sanat eserinin estetik veya manevi değeri kadar ne kadar izlendiği; bir insanın karakteri ve hikmeti kadar performansı ve üretkenliği önemsenmektedir.

Böylece hakikat ile fayda arasındaki hiyerarşi tersine çevrilir.

Faydalı olan doğru kabul edilmeye, ölçülebilir olan değerli sayılmaya ve sistem tarafından tanınan şey gerçeklik statüsü kazanmaya başlar.

Bu, McDonaldlaştırmanın en önemli felsefî sonucudur.

Çünkü burada artık yalnızca toplumsal hayat standartlaşmamakta; gerçeklik anlayışının kendisi standartlaşmaktadır.

7. İnsan: Sistemin Öznesi mi, Nesnesi mi?

McDonaldlaştırılmış dünyada insan görünüşte daha fazla seçenek ve özgürlüğe sahip olabilir. Fakat seçeneklerin kendisi belirli bir sistem tarafından düzenlenmektedir.

İnsan seçim yapar; fakat hangi seçenekler arasından seçim yapacağı çoğu zaman sistem tarafından belirlenmiştir.

Bu durum modern özgürlük anlayışının paradoksunu ortaya çıkarır. İnsan, kendisini özgür hissettiği ölçüde sistemin işleyişine daha fazla katılabilir. Sistem dışsal bir zorunluluk olmaktan çıkar ve bireyin kendi tercihi gibi görünmeye başlar.

Burada yabancılaşmanın yeni bir biçimi ortaya çıkar: İnsan yalnızca emeğine veya üretimine değil, kendi zamanına, dikkatine, tercihine ve hatta benlik algısına yabancılaşır.

McDonaldlaştırılmış sistem, insanı doğrudan zorlamak zorunda değildir. Onun yerine ölçütler üretir.

Daha hızlı ol.

Daha fazla üret.

Daha fazla tüket.

Daha görünür ol.

Daha ölçülebilir sonuç üret.

Daha başarılı görün.

Birey bu ölçütleri benimsediğinde, sistemin dışarıdan uyguladığı denetim içeriden işleyen bir öz-denetime dönüşür.

8. Guénon’un Farkı: Kaybedilen Merkez

Guénon’un yaklaşımını özgün kılan nokta tam burada ortaya çıkar.

O, modern insanın yalnızca bir sistem tarafından biçimlendirildiğini söylemez. Daha derin bir teşhis ortaya koyar: Modern insan, kendisini yönlendirecek aşkın merkezi kaybetmiştir.

Bu nedenle Guénon açısından çözüm, yalnızca daha özgür bir toplumsal yapı kurmak değildir. Sorun, yapının niteliğinden daha derindedir. İnsan ile metafizik ilke arasındaki ilişkinin yeniden kurulması gerekir.

Bu bakımdan Guénon’un modernlik eleştirisi, modernliğin kendi içindeki reform taleplerinden ayrılır. Modern sistem daha verimli, daha adil veya daha özgür hâle getirilebilir. Fakat Guénon açısından bütün bunlar, modernliğin temel metafizik problemini çözmeye yetmez.

Çünkü mesele yalnızca “hangi sistem daha iyi işler?” sorusu değildir.

Daha temel soru şudur:

“Sistemin üzerinde hangi ilke bulunmaktadır?”

İşte bu soru McDonaldlaştırmanın sosyolojik analizini metafizik bir eleştiriye dönüştürür.

Bu çerçevede Martin Jay’in Diyalektik İmgelem’de ortaya koyduğu Frankfurt Okulu’nun entelektüel gelişim çizgisi, McDonaldlaştırmanın arka planındaki rasyonalitenin dönüşümünü anlamak bakımından özel bir önem taşır. Weber’in rasyonelleşme analizinden Horkheimer’in araçsal akıl eleştirisine, Adorno ve Horkheimer’in kültür endüstrisi çözümlemesinden Marcuse’un “tek boyutlu insan” kavramına uzanan çizgi, modern aklın giderek anlam ve amaçları sorgulayan eleştirel bir yetiden, verimlilik, hesaplanabilirlik, standardizasyon ve denetim üzerinden işleyen araçsal bir rasyonaliteye dönüşmesini gösterir. 

Sonuç: McDonaldlaştırmadan Hakikat Krizine

McDonaldlaştırma, modern dünyanın yüzeysel bir tüketim biçimi olarak görülmemelidir. O, modern rasyonalitenin gündelik hayata nüfuz etmiş biçimlerinden biridir. Verimlilik, hesaplanabilirlik, öngörülebilirlik ve denetim, yalnızca kurumların çalışma biçimini değil, giderek insanın dünyayı değerlendirme ölçütlerini de belirlemektedir.

Post-yapısalcı düşünce, bu süreç içerisinde merkezî hakikat iddialarını, özneyi, söylemleri ve iktidar ilişkilerini sorgulayarak modernliğin önemli bir kriz alanını görünür kılar. Ancak Guénon’un yaklaşımı bundan daha ileri ve farklı bir düzlemde konumlanır. O, sorunu hakikatin söylemsel kuruluşunda değil, Hakikat’in kendisinden kopuşta görür.

Bu nedenle Ritzer ile Guénon arasında doğrudan bir teorik özdeşlik kurmak doğru değildir. Ritzer modern rasyonalitenin toplumsal örgütlenmesini analiz eder; post-yapısalcı düşünce modernliğin merkez, özne ve hakikat iddialarını sorgular; Guénon ise bütün bu dönüşümlerin altında metafizik merkezin kaybını görür.

Bu üç perspektif birlikte düşünüldüğünde modern dünyanın temel dönüşümü daha açık biçimde görünür hâle gelir:

Modern dünya, yalnızca hayatı rasyonelleştirmemiş; rasyonalitenin ölçütlerini hayatın kendisinin ölçütleri hâline getirmiştir.

Bunun sonucunda hakikat, anlam ve nitelik geri çekilirken; ölçülebilirlik, işlevsellik ve nicelik öne çıkmıştır. McDonaldlaştırma bu dönüşümün toplumsal biçimlerinden biridir.

Guénon’un perspektifinden bakıldığında ise asıl sorun, McDonald’slaşmış bir dünyanın fazla mekanik olması değildir. Daha temel sorun, dünyanın artık kendisini Hakikat’e göre değil, kendi işleyişine göre düzenlemesidir.

Bu noktada modern dünyanın temel sorunu bir verimlilik krizi değil, bir hakikat krizidir.

Çünkü insanın nihai sorusu yalnızca “Nasıl daha hızlı, daha çok ve daha verimli yaşayabiliriz?” değildir.

Asıl soru şudur: “Bütün bu etkinlik neye göre ve hangi hakikat adına gerçekleştirilmektedir?”

Modern dünyanın cevaplamakta zorlandığı soru tam olarak budur.