İnsanlık tarihini yalnızca ilerlemelerin, keşiflerin ve kazanımların tarihi olarak okumak eksik kalır. Belki de tarihi, insanın her yeni dünyaya adım atarken geride bıraktıkları üzerinden okumak gerekir. Çünkü insan, kurduğu her yeni dünyada birtakım imkânlar kazanırken kendisinden de bir şeyler kaybediyor.
Modern insanın huzursuzluğu biraz da buradan kaynaklanıyor. Kendi elleriyle inşa ettiği dünyanın ortasında kendisine yabancılaşıyor. Bu durumu açıklamak için genellikle iki tutumla karşılaşıyoruz: Her gelişmeyi insanlığın büyük yürüyüşünün bir parçası sayan iyimserlik ve her yeniliği yaklaşan bir felaketin habercisi olarak gören kötümserlik. Oysa belki de ihtiyacımız olan, bu iki tutumun arasında duran daha mesafeli bir bakış. Karamsarlığın gri alanı… Ne olup biteni görmezden gelen bir iyimserlik ne de insanlıktan ümidini kesen bir kötümserlik. Mesele, değişimin içinde neyi kazandığımızı ve neyi kaybettiğimizi birlikte görebilmektir.
İnsanlığın hikâyesini üç büyük sürgün üzerinden okumak mümkün.
İlki, cennetten yeryüzüne geliştir. Semavi geleneklerde farklı biçimlerde anlatılan bu ayrılış, insanın varoluşuna dair temel bir soruyu gündeme getirir: İnsan dünyaya neden gelmiştir? İslam düşüncesinde insan, yalnızca bir günahın cezasını çekmek üzere yeryüzüne gönderilmiş bir varlık değildir. Âdem’in tövbesi kabul edilmiş, insan akıl, irade ve mesuliyetle donatılarak yeryüzünde halife kılınmıştır. Dolayısıyla dünya, yalnızca bir sürgün yeri değil, insan olmanın imkânlarının açıldığı bir imtihan sahasıdır.
Bu büyük ayrılışın küçük bir karşılığını doğumda görürüz. Anne rahmi, bütün ihtiyaçların karşılandığı korunaklı bir dünyadır. Doğum ise insanın bu güvenli alandan bilinmeyene doğru ilk yolculuğudur. Belki de hayatımız boyunca evler, duvarlar ve güvenlik alanları inşa etmemizin ardında, o ilk korunmuşluğa duyduğumuz özlem vardır. İnsan dışarıda kaldıkça eve, evde kaldıkça dışarıya özlem duyar. Güvenlik ile özgürlük arasındaki bu gerilim, insanın değişmeyen kaderlerinden biridir.
İkinci büyük sürgün, insanın tabiattan koparak kendi dünyasını inşa etmesidir. Biyolojik bakımdan oldukça savunmasız olan insan, aklı ve eli sayesinde tabiat karşısındaki eksikliğini telafi etti. Saban, balta ve tekerlek gibi araçlar insanın bedenini tamamlayan uzantılardı. İnsan onları kullanıyor, işi bittiğinde bir kenara bırakıyordu.
Sanayi Devrimi ile birlikte bu ilişki değişti. Makine artık insanın kullandığı basit bir araç olmaktan çıkarak insanın zamanını, emeğini ve hareketlerini belirleyen bir sisteme dönüştü. Chaplin’in Asri Zamanlar filminde hicvettiği gibi, insan makinenin efendisi olmaktan çıkıp onun dişlilerinden biri hâline geldi. Yabancılaşma da tam burada başladı: İnsan yalnızca ürettiği ürüne değil, kendi emeğine ve zamanına da yabancılaştı.
Bu dönüşüm, değer anlayışımızı da değiştirdi. Geleneksel toplumlarda eşyanın kullanım değeri ve ihtiyacı karşılama kabiliyeti önemliyken modern ekonomiyle birlikte değişim değeri giderek öne çıktı. Artık bir nesnenin ne işe yaradığından çok, piyasada ne kadar ettiğine bakıyoruz. İnsan da sahip oldukları üzerinden kendisini tanımlamaya başladı.
İkinci Dünya Savaşı sonrasında yaygınlaşan orta sınıf hayatı, bu dönüşümün önemli bir parçasıydı. Düzenli gelir, ev, otomobil, tatil ve tüketim imkânları bir hayat idealine dönüştürüldü. Bunların elbette küçümsenecek kazanımlar olmadığını kabul etmek gerekir. Fakat başka bir mesele ortaya çıktı: İnsan, daha iyi yaşamaya başladıkça iyi hayatın ne olduğunu sorgulamaktan uzaklaşmadı mı? Siyasetin, ahlakın ve varoluşun ağır soruları yerini tüketimin küçük hazlarına bırakmadı mı? Konfor, zamanla insanın düşünsel uyuşukluğunun da bir aracına dönüşmedi mi?
Şimdi üçüncü büyük sürgünün eşiğindeyiz: Tekno-Dünya.
Bu defa insan, kendi inşa ettiği teknolojik sistemlerin içerisinde yeni bir yabancılaşma biçimiyle karşılaşıyor. Telefon yalnızca bir iletişim aracı değil; alışverişten eğitime, bankacılıktan sosyal ilişkilere kadar hayatımızın neredeyse tamamını düzenleyen bir merkeze dönüştü. Dijital ağlar, algoritmalar ve finansal sistemler gündelik hayatımızın görünmez belirleyicileri hâline geliyor.
Sanayi çağında insan makinenin ritmine tabi olmuştu; bugün ise algoritmaların ve dijital platformların ritmine uyum sağlamaya çalışıyor. Üstelik bu yeni tahakküm daha görünmez. İnsan özgürce tercih yaptığını düşünürken, tercihlerinin hangi mekanizmalar tarafından şekillendirildiğini çoğu zaman fark etmiyor.
Finansallaşma da bu dönüşümün bir başka boyutu. Reel üretimden uzaklaşan, kendi içinde sürekli büyümeye çalışan finansal mekanizmalar, ekonomiyi insanın somut ihtiyaçlarından koparabiliyor. Böylece üretim, tüketim ve insan emeği, giderek kendi başına büyüyen bir sistemin araçlarına dönüşme riski taşıyor.
Peki, bu gidişat karşısında ne yapabiliriz? Teknolojik gelişmelere uyum sağlamamak geri kalmak anlamına gelmez mi? Elbette mesele teknolojiyi reddetmek veya geçmişe dönmek değil. Mesele, teknolojiyi kullanmakla onun tarafından kullanılmak arasındaki farkı görebilmektir. Rekabet etmek başka, rekabeti hayatın nihai amacı hâline getirmek başkadır.
Tam bu noktada unuttuğumuz bir kavrama dönmemiz gerekiyor: Mesuliyet.
Bugün çok konuşuyoruz, çok yorum yapıyoruz, her mesele hakkında bir kanaatimiz var. Fakat konuşmanın çoğalması, düşüncenin derinleştiği anlamına gelmiyor. İnsanı insan yapan yalnızca akıl sahibi olması değil, eylemlerinin sonuçlarından sorumlu olduğunu bilmesidir. İslam düşüncesinde insanın yeryüzündeki konumu da bu mesuliyet fikri üzerine kuruludur. İnsan yalnızca tüketen, üreten ve sahip olan değil; tabiatla, eşyayla ve diğer insanlarla kurduğu ilişkilerden sorumlu olan bir varlıktır.
Belki de bugün en fazla ihtiyaç duyduğumuz şey, ilerlemenin hızını değil, yönünü sorgulamaktır. Çünkü her teknolojik yenilik bir imkân sunduğu kadar yeni bir bağımlılık da üretebilir. Her ekonomik büyüme insanın refahını artırmayabilir. Her konfor, insanı daha özgür kılmayabilir.
Cennetten yeryüzüne geldik, tabiattan uzaklaştık, makinelerle yeni bir dünya kurduk. Şimdi de kendi kurduğumuz dijital dünyanın içerisinde insan kalma mücadelesi veriyoruz.
Belki de tarihin asıl sorusu hiç değişmedi: İnsan, kendi kurduğu dünyanın efendisi olabilecek mi, yoksa her defasında kendi eserinin mahkûmuna mı dönüşecek?
Son tren henüz kalkmadı. Fakat mesele yalnızca treni beklemek değil; nereye gitmek istediğimizi yeniden hatırlamaktır.
About The Author
