Muktedirler, Sanatçılar, Bilim Adamları Ve Başkaları
Geçenlerde televizyon kanallarını değiştirirken kıyıda köşede kalmış, muhtemelen çok da izlenmeyen bazı kanallarda değerli bilim insanlarını gördüm. Ekranda son derece önemli meselelerden bahsediyor, hakiki bir birikimi ve tefekkürü dile ge tiriyorlardı. Ancak o an zihnimde şu acı gerçek belirdi: Bu insanların anlattıklarının ne toplumda somut bir karşılığı var ne de muktedirler nezdinde bir kıymeti. Toplum onlara değer atfetmiyor, iktidar sahipleri ise onları ne duyuyor ne de taltif ediyor.
İnsanın kendi coğrafyasında bu denli görünmez kılınması, aslında zihniyet dünyamızdaki derin bir kırılmanın ve vefasızlığın sonucudur. Hakiki bilginin ve emeğin değer görebilmesi için illa sınırların dışına çıkması, dünya çapında bir yankı bulması ya da Batı’dan bir onay mührü alması gerekiyor. Yurt dışına çıkıldığında Batı dünyasının neden daha cazip hale geldiği, oradaki akademik iklimle kendi kurumlarımız arasındaki uçuruma bakıldığında çok daha net anlaşılıyor.
Bunun en somut örneğini bizzat kendi hayatımda tecrübe ettim. Letonya Üniversitesi’nin kütüphanesine üç tane kitabımı koydum; bunun üzerine üniversite yönetimi bana özel bir onur belgesi göndererek “bizi onurlandırdınız” diye teşekkür etti. Oysa kendi üniversitemde yüz tane kitabım da olsa, değil onurlandırılmak, yönetim dahil hiç kimse bundan memnuniyet duymaz, hatta haberleri bile olmaz. Dahası, çoğu zaman bu üretkenlik kurumsal konforu bozan zararlı bir unsur gibi algılanır. Nitekim öyle süreçler yaşadım.
Burada birbirine taban tabana zıt iki zihniyet mekanizması işlemektedir:
Bilgiye Saygı ve Vefa İklimi: Gelişmiş akademik geleneklerde bilgi, kim tarafından üretilirse üretilsin evrensel bir zenginlik olarak karşılanır. Kurumlar, üreten insana teşekkür etmeyi bir küçülme değil, bilakis kendi entelektüel itibarlarının bir gereği olarak görürler.
Sığlığın Savunma Mekanizması: Kendi içimizde çalışan sistemde ise vasatlık, kendi iktidarını koruyabilmek için derinliği bir tehdit olarak algılar. Çünkü hakiki bir üretim, hiçbir şey üretmeden makam işgal edenlerin sığlığını açıkça ortaya çıkarır. Bu yüzden yerli düşünür kendi evinde yabancılaştırılır, mahalli ekranların sessizliğine ve yalnızlığına terk edilir.
Neticede bir toplum kendi içinden çıkan hakiki bilginlere sağırlaştığında, o bilginlerin sesi ancak uzak diyarlarda yankı bulur; geriye ise kendi sığlığıyla övünen, üreteni dışlayan ama tüketeni baş tacı eden kısır bir döngü kalır.
Muktedirin Hafıza Tasarımı ve Bilimin Kısıtlanmış Koridorları
Tarih boyunca iktidarların bilgiyle ve sanatla kurduğu ilişki, çoğu zaman koruma ile kontrol etme arasındaki hassas bir gerilim hattında seyretmiştir. Yönetme erki, doğası gereği düzeni sürdürme ve kendi meşruiyetini koruma eğilimi taşır; bu eğilim ağır bastığında ise devleti ve toplumu sorgulayan keskin bir akıldan ziyade, mevcut işleyişi aksatmayan “uyumlu” bir zihin iklimi tercih edilir hale gelir.
Bunun en somut göstergesi, bilime ve sanata yaklaşımda zaman zaman ağır basan pragmatist eğilimdir. Yalnızca görünür ve hızlı sonuç veren maddi kalkınmayı merkeze alan bir yönetim anlayışında; yollar, köprüler ve ekonomik hamleler doğal olarak öne çıkar. Elbette toplumun maddi refahını artıran bu hizmetler son derece değerli ve gereklidir. Ancak, maddi imarın yanına zihinsel ve estetik inşayı koymayan, bilim ve sanatı bu yapının sadece birer “çeşnisi” olarak gören yaklaşım, medeniyet tasavvuru açısından ciddi bir eksikliktir.
Tarih bize bunun tam tersi örneklerini de sunar. Örneğin Dante Alighieri‘nin hayatına baktığımızda, dönemin kral ve yöneticilerinin onu yanlarına danışman olarak çağırıp akıl almalarının gerisinde yatan temel motivasyon, bilginin ve sanatın toplumun köklü inşasındaki hayati rolünün o dönemde daha iyi sezilmesiydi. Güç sahipleri, bilimin sadece teknik bir beceri olmadığını; toplumu, zihni ve medeniyeti yukarı taşıyan asıl güç olduğunu bir ölçüde fark edebiliyorlardı.
Ne var ki bu himaye, her dönemde kurumsal ve kalıcı bir özgürlük iklimine dönüşebilmiş değildir. Bilim ve sanatın gelişimi, kurumsallaşmış özerk alanlardan ziyade yöneticilerin şahsi vizyonuna ve erdemine bağlı kaldığında, ortaya kırılgan bir zemin çıkar. Siyasi iradenin daraldığı veya meşruiyet kaygısının ağır bastığı dönemlerde ise, eleştirel ve sorgulayıcı düşüncenin alanı ister istemez kısıtlanır.
Siyasi iradenin daraldığı veya meşruiyet kaygısının ağır bastığı dönemlerde ise ortaya çıkan en yıkıcı tavır, doğrudan bir baskıdan ziyade görmezden gelmeci tutumdur.
Bu yukarıdan aşağıya görmezden gelmeci tutum üç büyük yıkımı beraberinde getirmektedir:
-
İcazet Mekanizması: Bilim yapmanın yolları belli başlı güç odaklarının onay verdiği dar koridorlara hapsedilmesi. Bu koridorlardan geçmeyen hiçbir hakikat sesinin topluma ulaşmasına izin verilmeme durumu. Ya da öncelik değeri taşımadığını düşünülmesi ile oluşan görmezden gelme durumu..
-
Marjinalleşme: Gerçek anlamda düşünen ve üreten zihinler, bu boğucu iklimde seslerini duyuramadıkları için çoğu zaman sistemin dışına itilir; ya fildişi kulelerine çekilir ya da ideolojik bağnazlıkların kurbanı olarak marjinalleşirler.
-
Şevkin Kuruması: Bu görmezden gelme ve değersiz görme tututmu özellikle genç kuşakta ilgisizlik doğurur; bilimsel ve sanatsal heyecanın sönmesine kapı açar.
Özgür bir akıl ve erdemli bir otorite olmadıkça, bilim vd sanat -ne yazık ki- merdiven altlarına mahkûm olur ve susuz bir bitki gibi solar.
Popüler Kültür Çarkı, Kapalı Havuz ve “Vico” Kaderi
Yukarıdan aşağıya doğru, muktedirin ördüğü dar koridorlar, aşağıda popüler kültür endüstrisinin ve çıkar temelli ilişkiler ağının elinde devasa bir zihinsel çürümeye dönüşür. Modern dönemde medya, yayıncılık dünyası ve sanatsal mecralar; hakikatin değil, haz ve tüketim ekonomisinin çarkları olarak yeniden tasarlanır.
Bunun en net sonucu, onlarca milyonluk toplumlarda yaratılan o yapay ve sığ “kapalı havuz” sistemidir. Bir ülkenin kültür sanat ikliminde, düşünsel derinliği olmayan, kelimenin tam anlamıyla bir talebe bile olamayacak kişilerin onlarca yıl boyunca ekranlarda, köşe yazılarında ve yayınevlerinin başköşelerinde “tek yetkili aydın veya sanatçı” olarak tutulması bir tesadüf değildir. Bu durum, entelektüel bir monarkizmdir; havuzun dışındakilere kapılar tamamen kapatılmıştır.
Yılların birikimiyle damıtılmış, hakiki bir felsefi emeğin ürünü olan nitelikli bir kitabın yüzüne bakmayan yayınevleri, risk almamak adına popüler kültürün pazar payı yüksek, sığ formüllerine sarılırlar. Kitap basmak bir irfan faaliyeti olmaktan çıkıp, tık veya satış garantili bir ticari ranta evrilir.
İşte tam bu noktada, İtalyan tarih filozofu Giambattista Vico’nun kaderi akla gelir. Vico, kendi çağında tamamen görmezden gelinmiş, sessizce üretmiş, kendi başına konuşmuş ancak o dönemin sığ zihniyeti ve gürültüsü içinde toplumda hiçbir yankı bulamamıştır. Eserleri ve dehası ancak öldükten 150 sene sonra anlaşılabilmiştir.
Bugün de durum farklı değildir. Medyanın ve yayıncılığın yarattığı bu gürültülü popülerlik havuzu, gerçek dehaların sesini boğmakta, hakiki üreticileri görünmez kılmaktadır. Haz ve çıkar temelli ilişkiler toplumu çürütürken, parlayıp sönen sığ simgeler baş tacı edilmektedir. Vico’ların yüzyıllar sonra anlaşılması, insanlığın vasatlığı ve popüler gürültüyü aşabilmesinin ne kadar ağır bir bedeli olduğunun en acı kanıtıdır.
