İnsan ontolojisinde kendini değerli görme eğilimi vardır. İnsanın kendisini değerli görmesi kadar meşru ve doğal bir şey yoktur. Ancak insanın kendisini değerli görme arayışı, bazen kendi değersizliğini hissetmesine de yol açabilir. Bunun temel sebebi, insanın değerinin kaynağını yanlış yerde aramasıdır. İnsan, “Ben değerimi nereden alıyorum?” sorusuna doğru cevap veremediğinde değer hiyerarşisinde sapmalar yaşar. Komplekslerin kaynağında da büyük ölçüde bu sapmalar vardır.
Makam sahibi olursam değerli olurum, param olursa değerli olurum, şöhret kazanırsam değerli olurum, etrafımda kalabalıklar oluşursa veya herkes bana ilgi gösterirse değerli olurum düşüncesi, insanı kendi varlığının dışındaki ölçütlere bağımlı hâle getirir. Böylece insan, kendi değerini kendisinden kaynaklanan bir nitelikle değil, başkalarının kendisine gösterdiği ilgiyle, sahip olduğu imkânlarla veya toplumsal konumuyla ölçmeye başlar. İşte komplekslerin ortaya çıktığı yer burasıdır. İnsan, kendi değerini yanlış yerde aradıkça başkalarıyla kıyaslanmaya, yarışmaya ve kendisini onlardan üstün göstermeye ihtiyaç duyar.
Oysa insan değerini öncelikle kendi ontolojisinden alır. Aristoteles’in Nikomakhos’a Etik adlı eserinde erdem ile doğa arasında kurduğu ilişki bu bakımdan oldukça anlamlıdır. Aristoteles, atın erdeminden söz ederken onun iyi koşmasını, gözün erdeminden söz ederken iyi görmesini örnek verir. Çünkü bir varlığın erdemi, onun doğasına ve kendine özgü işlevini ne ölçüde gerçekleştirdiğine bağlıdır. Atın doğasına uygun olan iyi koşmak, gözün doğasına uygun olan iyi görmektir. Dolayısıyla erdem, bir varlığın kendi doğasına uygun biçimde yetkinleşmesidir.
Bu düşünceyi insana uyguladığımızda karşımıza daha temel bir mesele çıkar: İnsanın doğasına uygun yaşaması ne demektir? Aristoteles’e göre insanın kendine özgü işlevi, en üstün iyiye (logic) uygun bir yaşam sürmesidir. İnsanın erdemi de bu doğrultuda ortaya çıkar. İnsan için erdem, yalnızca birtakım davranış kurallarına uymak değil, en üstün iyiye yönelmek ve kendi doğasını bu iyinin gerektirdiği biçimde gerçekleştirmektir.
Cömertlik, yiğitlik ve adalet insanın kendisiyle ve başkalarıyla kurduğu ilişkilerde üstte tuttuğu değerlerdir. Aristoteles’in erdem anlayışında ölçülü olmak, aşırılıklardan kaçınmak ve uygun olanı seçmek temeldir. Ancak buradaki orta, sıradanlık veya vasatlık değildir. İnsanın içinde bulunduğu durumun gerektirdiği doğru ölçüyü bulmasıdır. Yiğitlik korkaklık ile gözü karalık arasında, cömertlik ise cimrilik ile savurganlık arasında doğru ölçüyü gerçekleştirmektir. Adalet kişinin yalnızca kendisini değil, başkasının hakkını ve değerini de gözetmesi anlamına gelmektedir. Aristoteles’e göre adalet en yüce erdemdir, hatta erdemin kendisidir. Çünkü bir tek adalette insan rol yapamamaktadır.
Aristoteles’e göre insan, iyiye yönelen ve erdemlerini fiilen uygulayan bir yaşam sürdüğü ölçüde mutluluğa ulaşır. Mutluluk, dışarıdan elde edilen bir şeyden çok, insanın kendi doğasına uygun etkinlikte bulunmasıdır. Bu bakımdan insanın değerini belirleyen şey, sahip olduklarının miktarı değil, kendi varlığını hangi ilkeler doğrultusunda gerçekleştirdiğidir.
Nitekim bütün insanlık tarihi boyunca insanlar maddi olanı değil, manevi ve ahlaki olanı daha üstün tutmuşlardır. Yemek yemeyi değil, yemeğini başkasıyla paylaşmayı; güç sahibi olmayı değil, gücü adaletle kullanmayı; zengin olmayı değil, cömertliği takdir etmişlerdir. Bir insanın şöhret kazanması bile çoğu zaman insanlığa yaptığı katkıyla anlam kazanır. Yalancılık, hırsızlık ve sahtekârlık üzerinden elde edilen tanınmışlık, insanın gerçek anlamda değerli olduğu anlamına gelmez. Çünkü tanınmak ile değerli olmak aynı şey değildir. Birincisi insanların ilgisine, ikincisi ise insanın gerçekleştirdiği değerlere bağlıdır.
Burada söz konusu olan manevi ilkelerin mutlaka dinsel bir aidiyete dayanması da değildir. Elbette bu ilkelerin dinle güçlü bir ilişkisi vardır. Ancak adaletin, dürüstlüğün, emeğe saygının ve başkasının hakkını gözetmenin değerini kabul etmek için mutlaka dinsel bir kimliğe sahip olmak gerekmez. Ateist bir insan da adaleti üstün bir değer olarak görebilir, hırsızlığı ve haksızlığı reddedebilir. Çünkü burada söz konusu olan, insanın maddi çıkarlarını aşan bir değer anlayışıdır.
İnsan kendi değerini bu ilkeler üzerinden kurduğunda başkalarıyla yıkıcı bir rekabete girme ihtiyacı duymaz. Başkasının hakkını gasp etmez, kendisini büyük göstermek için başkasını küçültmeye çalışmaz, başkasının başarısını kendi değeri için bir tehdit olarak görmez. Çünkü insanın değeri, başkasının değersizleşmesine bağlı değildir. Tam tersine insan, başkasının değerini kabul ettiği ölçüde kendi doğasını da gerçekleştirmiş olur.
Bu nedenle insanın başkasıyla ilişkisinde temel alması gereken şey erdemdir. Elbette bir yarıştan söz edilecekse bu, hayırlı işlerde ve iyilikte yarışmak olmalıdır. Başkasının hakkını ortadan kaldırarak yükselmek, insanın kendi değerini inkâr etmesidir. Başkasını küçülterek büyümeye çalışmak, kişinin kendi ontolojisiyle uyumsuzluğunun bir göstergesidir. Bu da ruhsal rahatsızlıkların en önemli sebebidir.
Sonuç olarak Erdemli insan, kendi değerini başkasının değersizliği üzerine inşa etmeye ihtiyaç duymaz. Çünkü insanın büyüklüğü, başkasını küçültmesinde değil, hem kendi değerinin hem de başkasının değerinin farkında olmasında ortaya çıkar. Erdem, kendi değerini bilmek kadar başkasının değerini de kabullenebilmektir. İnsan, kendi doğasıyla (erdem) barışık olmayı ve başkasının varlığına saygı göstermeyi başardığında komplekslerden, yıkıcı rekabetten ve değersizlik duygusundan uzaklaşır.
About The Author
