Beyaz Feminizm Müslüman Kadınlara Nasıl Zarar Veriyor?

Kimin hayatı “önemlidir”, kimin hayatı önemli değildir? Kalıplaşmış yargılar ve propaganda, hem zengin çeşitliliğimizi hem de ortak insanlığımızı ne zaman ve nasıl görünmez hâle getirir? Çektiği acılar, ancak ideolojik amaçlar ve jeopolitik çıkarlar uğruna kullanılabildiğinde anılmaya değer görülenler kimlerdir?

The Othered Woman adlı eserinde Shahed Ezaydi, insanların çarpıtılması, silinmesi ve göz ardı edilmesi; yalnızca kadınların değil, erkeklerin de karikatürlere ve karalamalara maruz bırakılarak yıpratıcı biçimde tahakküm altına alınması hakkında bu hayati soruları gündeme getiriyor. Marjinalleştirilmiş kadınlardan oluşan bütün topluluklar, İslam’ı özünde şiddetle ilişkilendiren “beyaz feminizmin prizması” (s. 10) içine hapsedilerek dışlanıyor. Bu paradigma ise “ihraç ediliyor ve dayatılıyor” (s. 5).

Bu yılın 4 Mart tarihinde Peter Beinart, Piers Morgan’ın sunduğu bir televizyon programında, ABD ve İsrail İran’a saldırmamış olsaydı, Minab’daki Şeceretü’t-Tayyibe İlkokulunda öldürülen kız öğrencilerin “hayatta olacaklarını” üzüntüyle dile getirdi. Buna Matt Schlapp’tan, Amerikan Muhafazakârlar Birliği başkanından, derhâl bir karşılık geldi: “Hayatta olacaklardı ama burka içinde… barbarca ve eşitsiz bir toplumda… kariyer seçme imkânları olmadan.” Başka bir yakın tarihli programda ise sunucu Piers Morgan, İran’daki kadınların “yüzlerini örtmek zorunda olduklarını” gülünç bir biçimde ileri sürdü.¹

İran’daki kadın arkadaşlarımı hemen düşündüm. Burada burka giyilmiyor. Bu arkadaşlarım arasında bir konser kemancısı, bir mimar, hem Avrupa hem de İran müzik gelenekleri içinde yetişmiş çeşitli müzisyenler var. Bunlar ister kanun ve santura, ister piyano ve arp çalmaya bağlı olsunlar, çoğu zaman başörtüsüz görünürler. Ayrıca iki ya da üç dil konuşan arkadaşları da var: öğretmenler, aktrisler, anneler. Henüz tanışmamış olmama rağmen hayranlık duyduğum başka kadınlar da var. Bunlardan biri, geçtiğimiz 13 Haziran’da, yirmi dördüncü doğum gününden kısa bir süre önce, 1.100 kişinin ölümüne yol açan sebepsiz İsrail saldırısında ailesiyle birlikte öldürülen şair Parnia Abbasi’ydi.²

Schlapp’ın kayıtsız ve umursamaz değerlendirmesine göre, İran’a karşı yürütülen bu hukuka aykırı saldırı savaşı suçsuzdu; ölen ve hayatta kalan kız çocuklarının ve kadınların insanlığı silinebilir, başlarına gelenler önemsiz sayılabilirdi. Çünkü iddiaya göre onların “barbar” toplumu, kariyer sahibi olmalarına izin vermiyordu.³

Ezaydi’nin temel teması, Müslümanları tasvir eden egemen Batılı anlatıların, aynı anda hem çarpıtan hem de görünmez kılan bir şiddet kutbu etrafında inşa edilmesidir: Kadınlar ve kız çocukları sürekli mağdurlar; erkekler ve erkek çocukları ise istisnasız failler veya teröristler olarak sunulurlar.

Ezaydi’nin kitabının birçok güçlü yönünden biri, Müslüman kadınlara odaklanmasının yanı sıra her iki cinsiyetin de yıpratıcı biçimde nasıl temsil edildiğini incelemesidir. Onun temel teması, Müslümanları tasvir eden egemen Batılı anlatıların, aynı anda hem çarpıtan hem de görünmez kılan bir şiddet kutbu etrafında nasıl kurulduğudur: Kadınlar ve kız çocukları sürekli mağdur; erkekler ve erkek çocukları ise daima failler veya teröristlerdir. İlk grubun “beyaz” (yani “normatif”) feminizm tarafından kurtarılması gerekir; ikinci grubun ise emperyal fetih yoluyla ehlileştirilmesi ya da ortadan kaldırılması.

Kitap, İran’a yönelik sebepsiz saldırı savaşının başlamasından üç hafta sonra yayımlandığı için Minab’daki vahşeti ele alamamıştır. Bununla birlikte Ezaydi’nin ortaya koyduğu temalar, Şeceretü’t-Tayyibe İlkokulunun bombalanmasında ve bu olayın haberleştirilmesinde de kendisini göstermektedir. Çünkü Batı medyası, Minab kurbanlarını aynı anda hem istismar etmiş hem de görünmez kılmıştır. Bunu, başlangıçta yayımlanan ve gerçeği yansıtmayan “168 kız öğrenci” haberlerini tekrarlayarak; hem yerel yetkililerin raporundaki hem de Minab başsavcısı İbrahim Taheri’nin 9 Nisan tarihli daha sonraki can kaybı özetindeki çeşitliliği dışarıda bırakarak yapmıştır.⁴

Gerçek kurban sayısı 156 idi. Bunların 120’si öğrenci, 36’sı yetişkindi: 47 kız, 73 erkek çocuk, 26 (ya da 27?) okul çalışanı —öğretmenler ve teknik personel dâhil— ve “ikinci saldırıdan önce olay yerine gelmiş 9 ebeveyn/yakın”. Yerel yetkililerin açıklamasında başlangıçta kimliği belirtilmeyen bir “kayıp kişi” (toplam sayı 155 olarak verilmişti), bu küçük sayı farklılığını açıklamaktadır. Bu kişi muhtemelen “başlangıçta okul çalışanı olarak sayılmayan, okulun temizlik ve temel organizasyon işlerinden sorumlu kadın” idi.⁵

Minab’daki kurbanlara ilişkin medya haberleri, hem erkek çocuklarının kız çocuklarından daha fazla olduğu gerçeğini hem de 26’sı kadın olan bütün yetişkinleri görünmez kılmıştır.⁶

Ancak bu insanların hayatları, Ezaydi’nin tespit ettiği egemen anlatıya uymuyordu: “Müslüman kadınların baskıyı yalnızca İslam’ın elinden görebilecekleri (diğer yapısal zararları görmezden gelerek); bu baskının başörtüsü takmaya indirgenebileceği ve Müslüman erkeklerin kendilerine özgü, istisnai bir kadın düşmanlığı ve toplumsal cinsiyete dayalı şiddet biçimi uyguladıkları” anlatısına. (s. 2)

Ezaydi’nin projesinin hedefi: Alison Phipps’in ifade ettiği gibi, iktidar arzumuzu “engelleyen” bütün marjinalleştirilmiş insanları insanlıktan çıkaran ve düşman olarak gören “ana akım” bir siyasal feminizm.

Bu temalar, Ezaydi’nin “Beyaz Feminizm” nitelemesi altında gelişir. Her beyaz kadının eşit ayrıcalıklara sahip olduğunu varsayan ve dolayısıyla kendisinin kitap boyunca eleştirmeye çalıştığı tek biçimli yanlış temsillerin ve yanlış inanışların başka bir türünü üretme riski taşıyan, bölücü bir ırksal terim kullanmasına itiraz edilebilir. Onun gerçekte yürüttüğü projenin hedefi, belki de daha doğru bir ifadeyle, “Burjuva Feminizmi” olarak adlandırılabilir. Çünkü bu terim, onun açığa çıkarmaya çalıştığı zihniyeti merkeze almaktadır: Kapitalist, seküler ve (neo-)liberal düzene içkin sistemik adaletsizlikleri bireyci bir kayıtsızlıkla karşılamak ya da inkâr etmek.

Zira onun incelediği ve eleştirdiği feminizm türü, “yalnızca beyaz orta sınıf kadınlara odaklanan ve öncelikle onları etkileyen meseleleri önceleyen” bir ideoloji olmakla birlikte, çoğu zaman zengin ve ünlü kişilerin seslerine öncelik vermektedir. Bununla beraber, Theresa May’in “yasadışı göçmenler için gerçekten düşmanca bir ortam oluşturma” politikasını sürdüreceğini İçişleri Bakanı olarak vaat eden Priti Patel gibi isimleri de tartışmasına dâhil etmektedir. (s. 128)

Ezaydi’nin kitabı ilerledikçe bu daha kesin kavrayış ortaya çıkmaktadır: Etnik-milliyetçi gündemleri desteklemek ve aklamak amacıyla bir silaha dönüştürülen; “toplumdaki kendi konumlarını korurken nefret dolu ve şiddet içeren düşünce biçimlerini daha da ileriye taşıyan” (s. 126) bir feminizm. Alison Phipps’in ifade ettiği üzere, iktidar arzumuzu “engelleyen” bütün marjinalleştirilmiş insanları insanlıktan çıkaran ve düşman olarak gören “ana akım” siyasal feminizm. (s. 122)⁷

Dolayısıyla “Beyaz”, esas itibarıyla ırksal bir kategori değil, yapısal bir alandır. Bu alan, “Öteki”ne aşağılık atfeden ve onun onurunu inkâr eden katı yanlış anlamalar üzerine inşa edilmiş bir iktidar sahasıdır. Dışlama; renk, köken, din, gelenek veya toplumsal cinsiyet üzerinden gerçekleştirilebilir. Siyah ve kahverengi tenli insanlar da “beyaz kurtarıcı kompleksi”ne (s. 16) hizmet etmeyi taahhüt edebilirler. Bu kompleks, üstünlük, sömürü ve tahakküm kurmaya yönelik insani benlik dürtüsünü “özgürleştirme” ve “aydınlanma” görüntüsü altında gizlemektedir. Çoğu zaman bunun bedeli yaptırımlar, işgaller ve savaşlar olmaktadır.

Libya kökenli, Britanya doğumlu Ezaydi, doğal olarak Britanya’daki duruma odaklanmaktadır. Bununla birlikte geniş bakış açısı, ABD ve Avrupa’daki benzer koşulları da incelemektedir. Kitabını, “beyaz feminist” ideolojinin (1. bölüm) popüler düşünce dünyasında Müslümanların yanlış temsil edilmesini ve tek tipleştirilmesini nasıl ağırlaştırdığını ele alarak yapılandırmakta; çoğu zaman sorgulanmadan kabul edilen bağnazlığın dört temel alanını incelemektedir (2–5. bölümler).

İkinci bölüm, “Müslüman kadınlar için hayatlarındaki tek ve yegâne baskı kaynağının kendi inançları olduğu” (s. 24) düşüncesinin, egemen feminizmin toplumdaki “çok katmanlı yapısal dezavantajları” (s. 31) görmesini nasıl engellediğini öne çıkarmaktadır.

Nafisa Bakkar’ın gözlemlediği üzere, özellikle Müslüman göçmenler ekonomik güçlüklerle, ayrımcı politikalarla ve şiddetle karşı karşıya kalmaktadır. Bütün bunlar, çoğunlukla Afganistan, Irak, Suriye ve Libya gibi ülkelerde Birleşik Krallık’ın gerçekleştirdiği dış müdahaleler yerine, onların dinlerine bağlanmaktadır. (s. 34)

Bu arada siyah Müslümanlar açısından sıkıntı daha da katlanmaktadır. Çünkü onlar yalnızca “beyaz Avrupa güzellik standartları”nın zorlayıcı normuyla karşı karşıya kalmamakta, aynı zamanda İslam’ın ayrımcılığı ve ırkçılığı yasaklamasına rağmen, “bu durum Müslümanların ayrımcılık yapmadıkları veya başkalarına zarar vermedikleri anlamına gelmez” gerçeğiyle de yüzleşmektedirler. Bunun sonucunda siyah nüfusun çoğunluğu, camilerinde veya üniversitelerin İslami topluluklarında dahi hoş karşılanmadıklarını hissetmektedir. (s. 26–28)

Bağnazlık, başörtüsünü bir sembol olmaktan çıkarıp bir damgaya dönüştürmüştür; Kızıl Damga’nın kasvetli bir kız kardeşine.

Ezaydi’nin üçüncü bölümdeki değerlendirmeleri özellikle dikkat çekicidir. Popüler kültürde başörtüsü, bir kadını anında Öteki olarak sınıflandırırken, başörtüsünün yokluğu asimilasyon anlamına gelmektedir. (s. 39–40) Özgürlüğün kadınların daha az giyinmesiyle eşitlenmesine ilişkin basitleştirici düşünce, peçe takmayı tercih eden Müslüman kadınların bu tercihlerinin feminizm karşıtlığıyla örtüştüğü yönündeki yanlış bağlantıyla güçlendirilmektedir.

Bağnazlık, başörtüsünü bir sembol olmaktan çıkarıp bir damgaya, Kızıl Damga‘nın kasvetli bir kız kardeşine dönüştürmüştür. Böylece Müslüman kadınlar “hem görünmez hem de aşırı derecede görünür hâle gelmekte; aynı anda hem sürekli gözetlenmekte hem de görmezden gelinmektedirler.” (s. 44) 2021 tarihli bir Avrupa Birliği yasası, “işverenlerin kadınların işyerinde başörtüsü takmasını yasaklamasına izin vermektedir.” (s. 55–56; 93–94)⁸

Müslüman kadınlar bazen kendilerine yönelik saldırılardan bile sorumlu tutulmaktadır. Şiddet, onların “Batı toplumuna uyum sağlamaya görünürde isteksiz olmalarının” talihsiz bir sonucu olarak değerlendirilmektedir. (s. 56) Onlar kendi inançlarının veya kocalarının mağdurları olabilirler; ancak “bizim” topraklarımızda uğradıkları herhangi bir saldırıda kendilerinin kusurlu oldukları varsayılmaktadır.

Müslüman kadınların hiçbir hakka sahip olmadığı düşüncesini savunan Femen gibi radikal feminist gruplar da nihayetinde, Sofia Ahmed’in üzüntüyle belirttiği üzere, “bizi özgürleştirmek yerine Batı emperyalizmini güçlendirmekte ve Müslüman ülkelere karşı devam eden savaşlara rıza üretilmesine hizmet etmektedir.” (s. 43)⁹

Ezaydi çok sayıda nesnel toplumsal ve siyasal ayrıntıyı sıralamakla birlikte, daha sinsi fakat acımasız bir kişisel şiddet biçimine de yer vermektedir. Bu deneyim, ABD’de kamusal alanda İspanyolca konuşmaya cesaret eden Latin Amerikalıların uzun zamandır aşina olduğu bir durumdur. Ezaydi, annesiyle telefonda Arapça konuşurken hiç tanımadığı bir kişinin yanına yaklaşarak kendisine Birleşik Krallık’ta bulunduğunu hatırlattığını ve şu sözlerle azarladığını anlatmaktadır: “Bu ülkede sizin o tuhaf dilinizi istemiyoruz.” (s. 58)

Bu tür bağnazlık, popüler medya tarafından fazlasıyla beslenmektedir. Ezaydi, Jack Shaheen’in temel eseri Reel Bad Arabs (2001) adlı kitabında tespit ettiği üç egemen stereotipe dikkat çekmektedir: “baskı altındaki eş”, “aşırı cinselleştirilmiş harem kadını” ve “kadın terörist”. (s. 37)¹⁰

Altı bölümlük The Bodyguard (2018) dizisi başlangıçta bu klişelerden ikisi arasında gidip gelmektedir. Nadia Ali karakteri önce engellenmiş bir terörist, ardından baskı altındaki bir eş olarak sunulmakta, sonunda ise kötü niyetli bir planın arkasındaki asıl beyin olarak “örtüsünü açmaktadır”. Stereotiplere karşı çıkıyormuş gibi görünmesine rağmen dizi, aslında bu stereotipleri benimsemekte ve bunlara bir yenisini daha eklemektedir: hainlik.

Nadia’nın zekâsı ve güçlü karakteri, şiddetin hizmetinde kullanılan acımasız bir kurnazlığa indirgenmektedir. (s. 39)

Elite adlı başka bir dizide ise Nadia adındaki başka bir kız, okulunun talebi üzerine başörtüsünü çıkarana kadar çekingen ve dışlanmış bir karakter olarak gösterilmektedir. Başörtüsünü çıkarması yalnızca onu özgürleştirmekle kalmamakta, aynı zamanda romantik bir ilişkinin de önünü açmaktadır. Dizi, farkında olmadan tasvir ettiği ironinin farkında değilmiş gibi görünmektedir: Onun “baskıcı” ailesi ve dini, ancak “özgürleştirici” ve iyi niyetli Batılı normların otoritesine boyun eğmesiyle ortadan kaldırılabilmektedir. (s. 40)

Üçüncü stereotip, Müslüman kadını ya cinsel bakımdan baskı altında ya da doyumsuz olarak tasavvur eden Oryantalist fantezilere kapı aralamaktadır. Kadın, erkek bakışı tarafından “fetişleştirilen ve nesneleştirilen”, hatta “tüketilen” veya fethedilen yasak bir meyve olarak sunulmaktadır. (s. 65–66) Bu, bir bölgenin askerî bakımdan “özgürleştirilmesi”nin, o bölgeye boyun eğdirilmesi ve el konulması yoluyla gerçekleştirilmesine benzer bir durumdur.

İsrail Savunma Kuvvetleri (IDF) askerlerinin, yağmalanmış Filistin evlerinin çekmecelerini karıştırırken, evlerinden sürülmüş kadınların iç çamaşırlarıyla alay ettikleri, hatta bunları giyerek müstehcen danslar ve hareketler yaptıkları çok sayıdaki aşağılayıcı videoyu görmezden gelmek mümkün değildir. Bu, orada bulunmayan insanların aşağılanmasına yönelik törensel bir gösteridir.

Yabancı düşmanlığıyla beslenen “namus cinayetleri” abartıları, Batı’daki kadın cinayetlerinin sözde bir “istisna” olarak sunulmasıyla karşılaştırılmakta; namus cinayetleri ise İslam kültürünün bir “normu”ymuş gibi yanlış temsil edilmektedir.

Müslüman kadınların aşağılanması, Ezaydi’nin dördüncü bölümde alay konusu yaptığı Müslüman erkeklerin şeytanlaştırılmasıyla iç içe geçmektedir. Müslüman erkeğin sözde “kendine özgü” kadın düşmanlığı, onun yalnızca “doğuştan şiddet eğilimli, saldırgan, kadın düşmanı, aşırı cinsel ve tehlikeli” (s. 78) olmakla kalmayıp aynı zamanda “‘Batı yaşam tarzını’ yok etmeye” kararlı olduğu yönündeki kötü şöhretli iftirayı da içermektedir. (s. 84)

Haber medyası burada önemli bir rol oynamakta; “büyük ikame teorisi” ve “Müslüman istismar çeteleri” hakkındaki korku dolu fantezileri yayarak, eskiden beri bilinen şu kalıbı beslemektedir: “Renkli erkekler, ‘beyaz kadınların saflığına’ ve ‘masumiyetine’ yönelik otomatik bir tehdit olarak görülürler.” (s. 82)

Ezaydi, tehlike altındaki kadın erdemini ırkçılığı meşrulaştırmak için kullanmaya yönelik bu köklü iftiranın, D. W. Griffith’in Bir Ulusun Doğuşu (1915) filmiyle nasıl pekiştirildiğinden de söz edebilirdi. Köleliği ortadan kaldırın; beyaz kadınlar dehşet içinde yaşayacaktır. Bu düşünce, beyaz kadın Flora’nın, Gus’ın şehvetli yaklaşımından kurtulmak için kendisini uçurumdan atlamasıyla somutlaştırılır. Gus ise gerçekte siyah bir erkek tarafından değil, yüzüne siyah makyaj yapılmış beyaz bir oyuncu tarafından canlandırılmıştır.¹¹

Yabancı düşmanlığından kaynaklanan “namus cinayetleri” abartılarının, İslam kültüründe bir “norm” olarak yanlış sunulması, Batı’daki kadın cinayetlerinin ise sözde bir “sapma” olarak gösterilmesi bu çarpıtmanın başka bir örneğidir. Oysa ABD’de kadın cinayetleri “sessiz salgın” olarak adlandırılmıştır. (s. 96–100)¹²

Ezaydi, bu tür çarpıtmalara karşı çıkarken yalnızca hayatı boyunca tanıklık ettiği, “sevgi, saygı ve dostluk üzerine kurulu” evliliklere ilişkin deneyimlerini sunmakla kalmamakta (s. 91), aynı zamanda çeşitli önemli hadisleri ve Nisâ suresinden pasajları da aktarmaktadır. Ayrıca İslam’ın, Batı’nın aksine, kadınlara da erkekler gibi boşanma hakkını uzun zamandır tanıdığını vurgulamaktadır. (s. 101–102)

Tek renkli klişeler ile zengin gerçeklik arasındaki uçurum, Filistinli siyasetçi Mustafa Barguti’yi düşmanca sorgulayan Julia Hartley-Brewer’ın şu sözleriyle, uluslararası hukuk uzmanı Lara Elborno’nun incelikli bir saygı ifadesi olan “Medyada Görmenizi İstemediği Filistinli Erkek” başlıklı yazısı karşılaştırıldığında hemen anlaşılabilir: “Belki de kadınların konuşmasına alışık değilsinizdir!”¹³

Naomi Wolf: “Feminist yüzlü faşizm.”

Bununla birlikte korku, cehalet ve kötü niyet, hem Birleşik Krallık’ta hem de Avrupa’da aşırı sağ propagandanın temelinde yatmaktadır (5–7. bölümler). Bu propaganda, 2014 yılındaki Truva Atı aldatmacasında olduğu gibi, Birmingham okullarına İslami “aşırılıkçıların” sızdığı yönünde bir histeriyi körüklemektedir. Aynı zamanda başörtüsü takan kadınlar, English Defence League ve Britain First gibi gruplar tarafından, korkulan bir “şeriat hukuku istilasının” habercisi olarak görülmektedir. (s. 108–113)

Avrupa’da İtalya Başbakanı Giorgia Meloni gibi liderler, göçmen erkekleri şeytanlaştırmak ve “Avrupa’nın İslamlaşması” korkusunu yaymak için sık sık kadın haklarına başvurmaktadır. Marine Le Pen, kadın haklarını yabancı düşmanlığıyla ilişkilendirmiştir. Çok sayıda platform, göçün Avrupa’daki kadın özgürlüğünü tehdit ettiği düşüncesini yaymakta ve İslam’ı “özünde kadın düşmanı” olarak nitelendirmektedir.

Almanya’da Alice Weidel’in Almanya için Alternatif (AfD) Partisi, ezanın yasaklanmasını önermiştir. Hatta feminist gruplardan biri, Batı’daki cinsel şiddetin “arkaik toplumlardan ithal edildiğini” ileri sürmektedir.

Bu tür liderler, “savaşın, hiyerarşinin ve yabancı düşmanlığının ataerkilliğe ait olduğu ve kadınların liderliğinin daha kapsayıcı bir toplum yaratacağı” yönündeki yanılsamayı çürütmektedir. “Ancak durum kesinlikle böyle değildir.” (s. 117–124)

Aksine, bu liderler, etnik-milliyetçi gündemleri desteklemek ve aklamak amacıyla silaha dönüştürülmüş bir feminizmi temsil etmektedirler. Bu feminizm, “toplumdaki kendi konumlarını korurken nefret dolu ve şiddet içeren düşünce biçimlerini daha da ileriye taşımaktadır.” (s. 126) Naomi Wolf’un ifadesiyle, bunlar “feminist yüzlü faşizmi” temsil etmektedir.¹⁴

Britanya’da beyaz feminizmin ve neoliberal ekonominin ortak bakış açısı, alt metni açık hâle getirmektedir: Başörtüsünün temsil ettiği sözde tehlike, “İngiliz değerleri” ile çelişmektedir. Müslüman anneler, “Öteki’nin yeniden üreticileri” olarak İngiliz kimliğini tehlikeye attıkları için, kendilerine saygınlık tanınmasının tek yolu, kültürel beklentilerini ve değerlerini plütokratik düzenin hizmetine sunmalarıdır. Bu nedenle genç Müslüman kadınları hedefleyen sosyal medya hesaplarında “Bir CEO olmak istiyorum” gibi sloganlar yer almaktadır. (s. 142–145)

Ezaydi, seküler özgürleştirme görüntüsü altında yürütülen fethin kronik retorik ikiyüzlülüğünü ve anlamsal safsatasını açığa çıkarmakta oldukça başarılıdır.

İslamofobi, “Avrupa siyasal yaşamının dokusuna işlenmiş” durumdadır. Almanya, İsviçre, Belçika, İsveç ve Macaristan’daki seçimlere nüfuz etmekte; açık ayrımcılık, “terörle mücadele” söylemiyle sunulmaktadır. Raporlara göre Birleşik Krallık ve Fransa, bu adaletsizliğin “normalleştirilmesinde” öncülük etmiştir. (s. 151–153)¹⁵

Ezaydi, seküler özgürleştirme görüntüsü altında yürütülen fethin kronik retorik ikiyüzlülüğünü ve anlamsal safsatasını açığa çıkarmakta oldukça başarılıdır.

Fransa’da laïcité yani laiklik, neredeyse bir devlet dini işlevi görmektedir. “Kamusal hizmette tarafsızlık” dogması, “belirgin” dinî sembolleri yasaklayan yasalara (2003) ve müdahaleci bir “dinî ayrılıkçılık” anlayışını pekiştiren düzenlemelere (2021) yol açmıştır.

Bununla birlikte ifade özgürlüğü, “İslamofobiyi ifade etme özgürlüğü” ile bir tutulmuştur. Fransa’daki spor yasakları, Ramazan ayında oruç tutulmasının yasaklanmasından kadınların hem futbol müsabakalarında hem de 2024 Olimpiyat Oyunları’nda başörtüsü takmalarının yasaklanmasına kadar uzanmaktadır. Bu durum Olimpiyat Şartı’nı ihlal etmektedir. (s. 159–162)

Böyle bir iklim, Fransız sömürge ortamının devamı niteliğindedir. Bunun örneklerinden biri Cezayir’dir. Burada Fransız vatandaşlığı ancak İslam’ın reddedilmesi koşuluyla verilmiştir. İslam’ın ortadan kaldırılması, sömürge yönetiminin temelini oluşturmuştur. (s. 164–165)¹⁶

Siyaset bilimci Françoise Vergès’in gözlemlediği üzere, son yıllarda Fransız feministler yalnızca peçeye odaklanmış, Fransız Müslüman kadınların seslerini ise dışarıda bırakmıştır. Siyasal iktidar karşılığında feminizm, devletin hizmetinde “ideolojik ve siyasal bir silaha” dönüşmüştür.

Strazburg’da başörtüsü takan kadınları görmek bile bir feministin, Alsas bölgesinin başkentinin “kadın haklarının şehri olmadığını” ilan etmesine yetmiştir. (s. 167–168)

Mahsa Amini’nin ölümünün ardından ünlüler bile Zan, Zendegi, Azadi (Kadın, Yaşam, Özgürlük) hareketine coşkuyla destek vermiştir. Ancak bunlar “İranlı kadınlar için seslerini yükseltmiş, kendi ülkelerindeki marjinalleştirilmiş kadınlar için ise bunu yapmamışlardır.” (s. 169–170)¹⁷

Ezaydi’nin argümanlarının farklı çizgileri, sekizinci bölümde “beyaz” feminizmin küresel çatışmalardaki suç ortaklığını tartışmasıyla doruğa ulaşmaktadır. Bu bölümde, “feminizm görüntüsü altında meşrulaştırılan savaşlar” ayrıntılı biçimde ele alınmaktadır. (s. 173)

2001’de Afganistan’ın işgalinden Irak’a, İran’daki protestoların tasvir edilmesinden Filistin’deki soykırıma kadar uzanan bir çerçeve söz konusudur.

ABD First Lady’si Laura Bush, işgal sayesinde Afgan kadınlarının artık Taliban’ın kadınlara yönelik “ağır baskı ve vahşetine” maruz kalmadıklarını ileri sürmüştür. Başbakan Tony Blair’in eşi Cherie Blair ise Birleşik Krallık’ın “peçeyi kaldırma” misyonunu övmüştür. Buna rağmen Afgan kadınları 2018’deki barış süreci görüşmelerinin dışında bırakılmıştır.

Ezaydi’nin çıkardığı sonuç şudur: “Kadınların baskı altında olması, ancak ABD gibi ülkelerin dış müdahaleler için kabul edilebilir gerekçeler aradıkları zaman önemsedikleri bir meseledir.” (s. 176–177)

İran örneğinde gerçeklik çoğu zaman keskin ve yüzeysel bir ikili karşıtlığa indirgenmiştir: Mini etekli kadınların fotoğrafları ile başörtülü kadınların fotoğrafları; 1979 öncesi ile “rejim” dönemi. Bu, kısıtlamalara rağmen dünyanın en eğitimli toplumlarından birine sahip olan kadın nüfusunun aşağılayıcı bir karikatürüdür.¹⁸

Bu dar görüşlülük hiçbir yerde Filistin halkına yönelik soykırımda olduğu kadar açık biçimde ortaya çıkmamaktadır.

“Bikiniler ve burkalar” gibi keskin karşıtlıklar, hegemonik bir amaca hizmet etmektedir: Orta sınıftan kentli seçkinleri efsanevi bir norm olarak sunmakta ve İslam var olmasaydı onların “‘bizim gibi’ olabileceklerini” ima etmektedir. (s. 191)

Bu narsisizm son derece belirgindir ve İran tarafından idam edilen bir erkek sporcuyu gösteren yakın tarihli bir haber yayınında açıkça ortaya çıkmıştır. Haber sunucusu şaşkınlıkla şöyle demiştir: “Bize benziyor!” Ardından, “Onunla özdeşlik kurabilirsiniz” diye eklemiştir.

Hemen hemen bütün egemen anlatılarımıza nüfuz eden empati ve ahlaki tahayyül eksikliği, bunun karşıtında şu soruyla kendisini göstermektedir: Eğer onlar bize benzemiyor ve bizim gibi davranmıyorlarsa, biz onlarla nasıl özdeşlik kurabiliriz ve neden özdeşlik kuralım?

Bu dar görüşlülük hiçbir yerde Filistin halkına yönelik soykırımda olduğu kadar açık biçimde ortaya çıkmamaktadır.

Filistin halkına yönelik soykırım, “Batı’daki feministlerin çoğunun sessizliğiyle karşılanmıştır.” Son iki buçuk yıl boyunca feminist örgütlerin çoğu, “iktidar ve ayrıcalık konumlarını sürdürmeye” kararlı olmuştur. Oysa bu süre içerisinde 38.000 Filistinli kadın öldürülmüştür; bu, günde ortalama 47 kadın demektir. (s. 193–197)¹⁹

Ezaydi’nin son bölümü (9. bölüm), neoliberal düzenle ittifak hâlindeki ve kadınlığı katı biçimde tek tipleştirmeyi amaçlayan “beyaz” feminizme canlı bir karşıtlık sunmaktadır. Bu, çeşitlilikten yoksun sahte bir birliktelik ve tahayyülden yoksun araçsal bir yaklaşımdır. Yalnızca “zaten ayrıcalıklı ve güçlü olan kadınların küçük bir azınlığına” yarar sağlamaktadır. (s. 221)

Bu yaklaşım, Müslüman kadınların “karmaşık ve çeşitli” oldukları gerçeğini görünmez kılmaktadır. Onlar şöyle demektedir:

“Biz, bu beyaz feminizmin bizi içine yerleştirdiği zararlı kalıba uymayan çeşitli roller, düşünceler ve davranışlar yelpazesinde yer alıyoruz.” (s. 200)

Ezaydi, yüzyıllar boyunca yaşamış ilham verici Müslüman kadınlardan kısa örnekler sunmaktadır. Bunlar arasında Hz. Peygamber’in eşi Hatice, cerrah Rufaida el-Eslemiyye, Sorbonne’da felsefe eğitimi almış ve 1948’de Nil’in Kızları Birliği’ni kurmuş olan Doria Shafik ve Britanya’nın en genç milletvekillerinden biri olan Zarah Sultana bulunmaktadır. (s. 201–215)²⁰

Ek bölümde, gelenek ile modernlik arasında bir yol çizmeye çalışan çeşitli Müslüman kadınlarla yapılmış röportajlar yer almaktadır. Bunlar arasında Nafisa Bakkar özellikle dikkat çekmektedir. Bakkar, feminist etiğin “benlikle örtülmüş” sınırlarını özlü biçimde reddetmekte; bunun yerine “Tanrı merkezli ve iman merkezli” bir ahlaka yönelmektedir. Onun kadınlık tasavvuru, erkek bakışına odaklanmamakta ve onun tarafından tanımlanmamaktadır.

Aksine, şöyle demektedir:

“Benim içinde yaşadığım bakış, Tanrı’nın bakışıdır…” (s. 233–234)

Cinsiyet ilişkilerine ilişkin derin bir metafizik görüş arayan gelenekçiler, Sachiko Murata’nın, erkek ve kadının tamamlayıcılığını ilahî Celâl ve Cemâl sıfatları (Azamet ve Güzellik) bakımından titizlikle inceleyen başyapıtı The Tao of Islam‘a yöneleceklerdir.

Buna karşılık, erkekler ve kadınlar hakkındaki basitleştirici “Yeni Oryantalist” çarpıtmaları eleştiren, çoğu zaman şiirsel bir anlatıma sahip incelikli bir hatırat için Fatemeh Keshavarz’ın Jasmine and Stars: Reading More than Lolita in Tehran adlı eserine başvurulabilir.²¹

Ağırlıklı olarak siyasal bir odağa sahip olması dikkate alındığında, Shahed Ezaydi’nin çalışması değerli bir derlemedir. Yalnızca Müslüman kadınların ve erkeklerin değil, aynı zamanda bizi kutsal olandan koparan ve kadınlarla erkeklerin iç içe geçmiş zenginliğini görünmez kılan, Ötekileştirmeye dayalı yaygın ideolojilerle karşı karşıya kalan bütün insanların günümüzde karşılaştıkları tehlikeleri ustalıkla sorunlaştırmaktadır.

Bu ideolojiler gizem yerine hâkimiyeti, zenginlik ve bütünlük yerine iktidarı, merhamet yerine fethi yüceltmektedir.

_______________________________________________________________-

Michael Bradburn-Ruster

Dipnotlar

1. Peter Beinart, Matt Schlapp’ın İran’daki okul saldırısında öldürülen kız çocukları hakkındaki açıklamalarına ve Piers Morgan’ın İranlı kadınlara ilişkin iddialarına dair haber. The Independent – İlgili haber

2. İranlı şair Parnia Abbasi’nin anısına yazılmış yazı. Writers’ Mosaic – Remembering Parnia Abbasi

3. Matt Schlapp’ın başka erkeklere yönelik cinsel taciz iddialarıyla karşı karşıya kaldığına ilişkin kaynak: Anna Rascouët-Paz, “Breaking down allegations CPAC head Matt Schlapp sexually assaulted another man.” Snopes, 14 Şubat 2025. Snopes – İlgili haber

4. “Makan Nasiri, the only child still missing from the school bombed in Iran.” Al Jazeera, 23 Nisan 2026. Al Jazeera – İlgili haber

5. Kaveh Rostamkhani, “A reason to detest the West!” Veridio, 16 Nisan 2026. Yazar, 156 kişinin hayatını kaybettiği yönündeki sayıyı Rostamkhani’nin kendisiyle doğruladığını belirtiyor. Ayrıca ilk açıklamada kayıp olarak kaydedilen kişinin, okulun temizlik ve temel organizasyon işlerinden sorumlu kadın çalışan olabileceğini aktarıyor.

Veridio – A reason to detest the West!

6. Minab saldırısında hayatını kaybeden ve kimlikleri haberlerde yeterince görünür olmayan öğretmenler için hazırlanmış anma paylaşımı. Instagram – Öğretmenler için anma paylaşımı

7. Alison Phipps, Me, Not You: The Trouble with Mainstream Feminism. Manchester University Press, 2020. Kitaptan örnek PDF

8. Avrupa Birliği Adalet Divanı’nın, işverenlerin işyerinde dinî kıyafetleri yasaklayabilmesine ilişkin kararı hakkında:

Hillary Margolis, “European Union Court OKs Bans on Religious Dress at Work.” Human Rights Watch, 19 Temmuz 2021.

Yazar, dinî kıyafetlerin işyerinde yasaklanmasına imkân veren kararın, müşterilerin dinî kıyafet giyen çalışanlara yönelik itirazlarını çalışanların haklarının önüne koyan hatalı bir mantığa dayandığını belirtiyor. Human Rights Watch – İlgili haber

9. Sofia Ahmed, “Muslimah Pride: We Reject Femens’ Islamophobic and Neo-Colonialist Crusade to Save Us.” HuffPost, 4 Eylül 2013. HuffPost – İlgili yazı

10. Jack Shaheen’in Reel Bad Arabs: How Hollywood Vilifies a People (2001) adlı kitabını özetleyen ve örnekleyen belgesel: Reel Bad Arabs: How Hollywood Vilifies a People (2006). YouTube – Belgesel

11. Jack Zwerneman, “The Birth of a Nation: D.W. Griffith’s Great and Terrible Epic.” Cana Academy, 5 Ağustos 2025. Makale

12. Rose Hackman, “Femicides in the US: the silent epidemic few dare to name.” The Guardian, 26 Eylül 2021.

Yazar, 2019 yılında Türkiye’de 474, ABD’de ise 2.991 kadının öldürüldüğünü aktarıyor. ABD nüfusunun Türkiye nüfusunun yaklaşık dört katı olduğu dikkate alındığında, kadın cinayetlerinin oransal olarak ABD’de daha yüksek olduğunu belirtiyor. The Guardian – İlgili haber

13. İki ayrı video kaynağı:– “Julia Hartley-Brewer sparks controversy with conduct towards Mustafa Barghouti during interview.” Middle East Eye, 5 Ocak 2024. İlgili bölüm: 1:29. Middle East Eye – Video

– Lara Elborno, “The Palestinian Man The Media Doesn’t Want You To Know Exists.” Double Down News, 19 Aralık 2024. İlgili bölüm: 5:46. Double Down News – Video

14. Naomi Wolf, “Fascism with a Feminist Face.” Project Syndicate, 31 Mart 2014. Project Syndicate – Makale

15. Avrupa’da İslamofobi ve Müslüman karşıtı ırkçılıkla ilgili raporlar:

– European Islamophobia Report 2022: “Anti-Muslim racism institutionalised in Europe, report warns.” 2022 Raporu – Haber

– European Islamophobia Report 2024. 2024 Raporu – PDF

– 2015–2024 yılları arasındaki bütün raporlar: European Islamophobia Report – Rapor arşivi

16. Mouhamadou Ndiaye, “Building Islam as a race in French colonial law.” Völkerrechtsblog, 16 Şubat 2018.

Yazıda, Cezayirlilerin Fransız vatandaşı olabilmeleri için Müslüman kişisel statülerinden ve dolayısıyla Müslüman hukukundan vazgeçmelerinin şart koşulduğu belirtiliyor.

Völkerrechtsblog – Makale

17. Françoise Vergès’in A Decolonial Feminism (2021) adlı kitabı üzerine yapılan söyleşi ve değerlendirme. Georgetown University – A Decolonial Feminism

18. Meredith Katherine Winn, “Women in Higher Education in Iran: How the Islamic Revolution Contributed to an Increase in Female Enrollment.” Global Tides, Cilt 10, Makale 10, 2016. Pepperdine University – Makale

19. Sofia Calltorp, Birleşmiş Milletler Kadın Birimi (UN Women) İnsani Eylem Başkanı, “Where is the humanity, when more than 38,000 women and girls in Gaza have been killed?” Basın açıklaması, 17 Nisan 2026. UN Women – Basın açıklaması

20. “Zarah Sultana speaks emotionally about Islamophobic abuse received as a Muslim MP.” Eylül 2021. İlgili bölüm: 5:50. YouTube – Video

21. Kaynak İki Kitap:

22. Shahed Ezaydi ile yapılan söyleşi: “How White Feminism Harms Muslim Women.” İlgili bölüm: 1:07:00. YouTube – Söyleşinin tamamı

About The Author