Bir toplumun ahlâkî seviyesini yalnızca ekonomik gücü, teknolojik gelişmişliği veya sahip olduğu zenginliklerle ölçmek mümkün değildir. O toplumun gerçek medeniyet düzeyi, yoksullara, kimsesizlere, yetimlere, yaşlılara ve ihtiyaç sahiplerine nasıl davrandığıyla ortaya çıkar. Çünkü medeniyet, yalnızca zenginlik üretmek değil, üretilen zenginliğin insan onurunu koruyacak şekilde paylaşılmasını da sağlamaktır. Günümüzde dünyanın bir tarafında aşırı tüketim, lüks ve israf yaşanırken diğer tarafında insanlar temel gıda, barınma, eğitim ve sağlık ihtiyaçlarını karşılamakta zorlanmaktadır. Bu tablonun en düşündürücü yönlerinden biri de yoksulluğun varlığı kadar, yoksulluk karşısında gelişen toplumsal duyarsızlıktır. İnsanların açlık, sefalet ve çaresizlik içerisinde yaşamasına alışmak; yoksulluğu sıradan bir toplumsal gerçeklik olarak görmek, vicdanın körelmesinin önemli göstergelerindendir. İslâm ise insanı yalnızca kendi hayatından sorumlu tutmaz; çevresindeki insanların sıkıntılarına karşı da duyarlı olmasını ister.
Kur’an-ı Kerim, yoksullara karşı duyarsızlığı basit bir toplumsal eksiklik olarak değil, insanın iman ve ahlâk dünyasındaki bozulmanın bir göstergesi olarak değerlendirir. “Dinî yalanlayanı gördün mü? İşte o, yetimi itip kakar. Yoksulu doyurmaya teşvik etmez.” (Mâûn, 107/1-3). Kur’an, dini yalanlamanın toplumsal göstergeleri arasında yetimi incitmeyi ve yoksulu doyurmaya teşvik etmemeyi saymaktadır. Burada yalnızca kişinin kendisinin yardım etmemesi değil, başkalarını da yardıma teşvik etmemesi eleştirilmektedir. Demek ki İslâm’da sosyal sorumluluk bireysel iyilikle sınırlı değildir. İnsan, toplumda yardımlaşma ve dayanışma kültürünün oluşmasına da katkı sunmalıdır. Yine Hâkka suresinde cehennem azabıyla karşılaşan bir kimsenin şu sözleri aktarılır. “Çünkü o, yüce Allah’a iman etmezdi. Yoksulu doyurmaya teşvik etmezdi.” (Hâkka, 69/33-34). Bu ayetler, yoksullara karşı duyarsızlığın Kur’an’ın ahlâk anlayışında ne kadar önemli bir problem olduğunu göstermektedir.
Toplumsal duyarsızlığın en tehlikeli biçimlerinden biri, başkalarının acılarına alışmaktır. Bir insanın aç kalması, bir çocuğun eğitim imkânından mahrum olması, bir ailenin kışın soğukta yaşaması veya bir yaşlının kimsesizlik içerisinde hayatını sürdürmesi artık insanları etkilemiyorsa burada ciddi bir vicdan problemi var demektir. Yoksulluğun sürekli gündemde olması, insanların ona karşı duyarlılığını artırmak yerine zaman zaman duyarsızlaştırabilmektedir. Oysa Kur’an, insanın kendi ihtiyaçlarını düşünürken başkalarının ihtiyaçlarını da gözetmesini ister. “Sevdiğiniz şeylerden Allah yolunda harcamadıkça gerçek iyiliğe asla erişemezsiniz. Her ne harcarsanız Allah onu hakkıyla bilir.” (Âl-i İmrân, 3/92). Bu ayet, yardımlaşmanın yalnızca elimizdeki fazlalıkları vermek olmadığını, insanın değer verdiği imkânlardan da paylaşabilmesi gerektiğini ortaya koymaktadır. Gerçek merhamet, başkasının acısını uzaktan seyretmek değil, o acının azaltılması için sorumluluk üstlenmektir.
İslâm, mülkiyet hakkını kabul etmekle birlikte servetin toplumsal sorumluluktan bağımsız kullanılmasını doğru bulmaz. “Öyle ki o mallar, içinizden yalnızca zenginler arasında dolaşan bir servet hâline gelmesin.” (Haşr, 59/7). Servet toplumun belirli kesimlerinin elinde sürekli birikmemeli, ekonomik imkânlardan toplumun farklı kesimleri de yararlanabilmelidir. Bir tarafta aşırı lüks ve gösteriş, diğer tarafta temel ihtiyaçlarını karşılayamayan insanlar varsa burada yalnızca ekonomik değil, ahlâkî bir sorun da bulunmaktadır. İslâm, kazancı ve mülkiyeti yasaklamaz; ancak insanın kazancını hangi yollarla elde ettiğini, nasıl kullandığını ve toplumsal sorumluluklarını yerine getirip getirmediğini sorgular. Bu bakımdan zenginlik, insanın başkalarına karşı sorumluluğunu ortadan kaldırmaz; aksine imkânları ölçüsünde sorumluluğunu artırır.
İslâm’da yoksullara yardım etmek, zenginin fakire yaptığı bir iyilikten ibaret değildir. Aynı zamanda toplumsal adaletin ve kulluk bilincinin gereğidir. “Onların mallarında, isteyen ve mahrum olanlar için belli bir hak vardır.” (Zâriyât, 51/19). Bu ayet, ihtiyaç sahiplerinin toplumun imkânları içerisinde bir hakkı bulunduğunu ifade etmektedir. Dolayısıyla yardım, yalnızca kişinin gönlünden kopan bir bağış olarak değerlendirilmemelidir. Zekât, sadaka ve infak gibi ibadetler, Müslümanın malıyla ilgili sorumluluğunu ortaya koymaktadır. Peygamber Efendimiz (sav) de şöyle buyurmuştur. “Komşusu açken tok yatan kimse gerçek anlamda iman etmiş değildir.” (Taberânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr, 1/259, hadis no: 754). İman, yalnızca bireysel ibadetlerle sınırlı bir hayat anlayışı değildir. İmanın ahlâkî yansımaları insanın komşusuna, yoksula, yetime ve ihtiyaç sahibine karşı davranışlarında görülmelidir.
Modern toplumlarda tüketim kültürü, insanları sahip olduklarıyla değer kazandıklarına inandırabilmektedir. Lüks yaşam, gösterişli harcamalar ve sürekli tüketim, zamanla toplumsal bir başarı ölçüsüne dönüşebilmektedir. Böyle bir ortamda yoksulların yaşadığı sıkıntılar çoğu zaman görünmez hâle gelir. İnsanlar sahip oldukları evleri, arabaları, kıyafetleri ve tüketim imkânlarını sergilerken temel ihtiyaçlarını karşılayamayan insanların durumunu unutabilmektedir. Kur’an bu anlayışı şöyle eleştirir. “Malı biriktirip onu tekrar tekrar sayan, insanları arkadan çekiştirip kaş göz işaretiyle alay eden herkesin vay hâline!” (Hümeze, 104/1-2). Burada eleştirilen anlayış, serveti insanın üstünlük aracı hâline getirmesidir. Oysa mal, insanın değerini belirleyen bir ölçü değildir. İnsan onuru, sahip olunan servetten değil, ahlâkından, adaletinden ve insanlara karşı sorumluluk bilincinden kaynaklanır.
Yoksullara karşı duyarlılık, yalnızca ramazan ayında yardım kolisi dağıtmak veya bayramlarda ihtiyaç sahiplerini hatırlamakla sınırlı kalmamalıdır. Elbette bireysel yardımlar önemlidir. Ancak yoksulluğun kalıcı biçimde azaltılması için sosyal ve ekonomik adaletin sağlanması gerekir. Bu çerçevede; her insanın insanca yaşayabileceği temel ekonomik imkânlara erişmesi sağlanmalıdır. Eğitim ve sağlık hizmetlerinde fırsat eşitliği gözetilmelidir. Çalışanların emeğinin karşılığı zamanında ve adil biçimde verilmelidir. Yetimlerin, engellilerin, yaşlıların ve kimsesizlerin korunması toplumsal bir görev kabul edilmelidir. İsraf, gösteriş ve ölçüsüz tüketim yerine paylaşma kültürü geliştirilmelidir. Zekât ve sosyal yardım mekanizmaları etkin, şeffaf ve adil biçimde işletilmelidir. Yoksulluğu doğuran yapısal sebeplerle mücadele edilmelidir. Çünkü yoksullukla mücadele, yalnızca yoksula yardım etmek değil, insanların yoksulluğa mahkûm edilmesine yol açan adaletsizlikleri de ortadan kaldırmaya çalışmaktır.
İslâm’ın toplumsal hayat anlayışının merkezinde merhamet, adalet, kardeşlik ve dayanışma bulunmaktadır. “Müminler birbirlerini sevmede, birbirlerine merhamet etmede ve şefkat göstermede bir beden gibidirler. Bedenin bir organı rahatsızlandığında diğer organlar da uykusuzluk ve ateşle ona ortak olur.” (Buhârî, Edeb, 27; Müslim, Birr, 66). Bir toplumda insanlar birbirlerinin acılarına kayıtsız kalıyorsa orada kardeşlik duygusu zayıflamış demektir. Müslüman, yalnızca kendi ailesinin, çevresinin ve yakınlarının mutluluğuyla yetinemez. Toplumun dezavantajlı kesimlerinin hayat şartlarını da önemsemelidir. Merhamet, insanın başkasının acısını hissetmesi; adalet ise o acıya yol açan haksızlıkları gidermeye çalışmasıdır. Bu iki değer birlikte gerçekleştiğinde sağlıklı bir toplumsal düzen ortaya çıkar.
Yoksullara karşı duyarsızlık, yalnızca ekonomik bir problem değil, aynı zamanda vicdanî, ahlâkî ve dinî bir sorumluluk problemidir. Bir toplumda insanların zenginliğiyle övünmesi, fakat yoksulluğun ortadan kaldırılması için yeterli çabayı göstermemesi ciddi bir çelişkidir. Çünkü insanın sahip olduğu imkânlar, yalnızca kendisi için değil, başkalarının hayatına katkı sunabilmesi için de bir imtihan vesilesidir. İslâm’ın istediği toplum, zenginin fakiri küçümsediği, güçlü olanın zayıfı görmezden geldiği bir toplum değildir. İslâm’ın hedeflediği toplum; yetimin korunduğu, yoksulun gözetildiği, emeğin karşılığının verildiği, servetin adaletle dolaştığı ve insanların birbirlerinin sıkıntılarına duyarlı olduğu bir toplumdur. Unutulmamalıdır ki yoksulun kapısını çalmak, yalnızca bir yardım faaliyeti değil, insanlığın ve kulluğun gereğidir. Bir insanın açlığına, çaresizliğine ve mahcubiyetine kayıtsız kalmak, merhamet duygusunun zayıflamasıdır.
Gerçek dindarlık, yalnızca ibadet eden bir insan olmak değil, ibadetinin ahlâkını hayatına taşıyan; açın açlığını, yoksulun yoksulluğunu, yetimin mahzunluğunu ve mazlumun çaresizliğini hisseden bir insan olabilmektir. Çünkü bir toplumun büyüklüğü, zenginlerinin ne kadar servete sahip olduğuyla değil, yoksullarının ne kadar insan onuruna yaraşır bir hayat yaşayabildiğiyle ölçülür.
About The Author
