Antik Yunancada “Aletheia” ve Hakikatle İlgili Terimler

0
Platos_Academy_mosaic_from_Pompeii

 

Ontoloji Kuramı ve Tarihi

HAKİKAT TARİHİ: ANTİK YUNANCADA ALETHEIA VE İLGİLİ TERİMLER

GİRİŞ

Aristoteles, klasik felsefe açısından hakikati şöyle tanımlar: “Var olan hakkında onun var olduğunu, var olmayan hakkında ise onun var olmadığını söylemek doğrudur.” (Metafizik, 1011b). Bu tanım ilk bakışta basit görünmektedir; ancak bunun böyle olmadığını görmek önemlidir. Bu formül, birbirinden farklı ve hiçbir şekilde apaçık ya da itiraz edilemez olmayan üç ayrı varsayımı bir araya getirir. Bu varsayımlar, hakikat kavramının felsefe tarihindeki gelişimi açısından belirleyici bir öneme sahiptir.

Birincisi, doğanın dile, kültüre veya tarihsel deneyimin etkilerine önceliği varsayımıdır. İnsan, ancak kendine özgü bir kimliği, biçimi veya doğasıyla orada, mevcut olan bir şey bulunduğu takdirde, var olan hakkında onun var olduğunu söyleyebilir.

İkincisi, hakikatin söylenen şey ile mevcut olan şey arasındaki bir tür aynılık, yanlışlığın ise farklılık olduğu düşüncesidir. Aristoteles bunu başka bir formülle şöyle ifade eder: “Ayrılmış olanı ayrılmış, birleşmiş olanı birleşmiş olarak düşünen kişi hakikate sahiptir; düşüncesi nesnelerin durumuna aykırı olan kişi ise yanılgı içindedir.” (1051b).

Doğru olabilmesi için, ayrılmış olduğunu düşündüğünüz şeyin gerçekten ayrılmış olması gerekir; yani bunların aynı olması gerekir (aynı biçim veya eidos). Bununla birlikte, doğanın önceliğini kabul edebilmek için hakikatin ikincil türden bir aynılık olması gerekir. Klasik metafora göre bu, aslın kopya tarafından taklit edilmesidir. Kimliği ve varlığı yerel uzlaşımlardan önce gelen ve onlardan bağımsız nedenler tarafından belirlenen doğanın asıllarını kopyalamak bize düşer.

Böylece klasik hakikat anlayışının üçüncü bir özelliği ortaya çıkar: Hakikatin simgelendiği ve iletildiği göstergelerin ikincil ve türevsel niteliği. Klasik hakikat anlayışı, göstergelerin (dilsel veya başka türden) varlığını ve kimliğini, onların temsil ettiği göstergeler dışındaki şeylerin doğal, fiziksel ve nihayetinde verili mevcudiyetine tâbi kılar.

(…)

Heidegger, “ontolojik problematikte varlık ile hakikat, çok eski zamanlardan beri, bütünüyle özdeşleştirilmemiş olsalar bile, bir araya getirilmiştir” der (Sein und Zeit, 228). Heidegger’e göre bu durum bir tür ipucudur. Bununla birlikte, bunun tarihsel dilbilgisinin başlangıçta anlamsız bir tesadüfü olduğunu düşünmek için de nedenler vardır.

Varlık, birçok farklı biçimde dile getirilir. Ancak Aristoteles’e göre “bunlar arasında tözü ifade eden ‘bir şeyin ne olduğu’ açıktır ki ilk sıradadır” (1028a).

Charles Kahn, Yunanca einai (olmak) fiili üzerine yaptığı bir çalışmada, bu fiilin yüklem bildiren bağlaç olarak kullanımının önceliğini ve buna karşılık var olmak ile var olmamak arasındaki ayrımın önemsizliğini göstermektedir.

Kahn, Platon ve Aristoteles hakkında şöyle yazar: “Her ikisi de varoluş kavramını sistematik olarak yüklem kavramına tâbi kılar ve her ikisi de varoluşu yüklem aracılığıyla ifade etme eğilimindedir. Onlara göre olmak, belirli bir şey olmaktır.”

Bir şeyin ne olduğuyla karşılaştırıldığında, var olma unsuru, eğer ortaya çıkarsa, ikincil ve kendine özgü bir anlam taşımayan bir unsur olarak görünür. Her ikisi için de “varoluş daima einai ti, yani bir şey olmak, belirli bir şey olmak anlamına gelir. Varoluşun kendisi olarak bir kavramı yoktur.”

Bu, örneğin Aristoteles’in bir şeyin ne olduğu ile onun varoluşu arasındaki farkın bilincinde olmadığı anlamına gelmez. Joseph Owens şöyle belirtir:

“Aristoteles varoluşu bir an bile inkâr etmez. Onu per accidens varlıkta kolaylıkla kabul eder. Ancak varoluşun özel olarak ele alınmaya değer bir edim olduğundan veya felsefi incelemeye konu olabileceğinden şüphelenmiş bile görünmemektedir.” (1)

Kahn ayrıca Yunancadaki einai (olmak) fiilinin, “doğrudur”, “böyledir”, “durum böyledir” veya bunlara eşdeğer bir ifadeyle çevrilmesi gereken, hakikat bildiren (veridical) kullanımını da açıklar.

Kahn şöyle der:

“Varoluş yerine, Parmenides ve Platon’a felsefi başlangıç noktalarını sağlayan, ‘olmak’ fiilinin başka bir kullanımıydı: esti ve on sözcüklerinin hakiki bir ifadenin aktarması gereken ‘olgular’ anlamındaki hakikat bildiren kullanımı. Böylece Yunan varlık kavramı, … hakikati yanlıştan ayıran şey olarak ‘var olan’ düşüncesinden doğar. … Varlık öğretileri ilk kez Yunanistan’da şu soruyla bağlantılı olarak ortaya çıkmıştır: Bilginin ve bilgi veren söylemin mümkün olması ve X, Y’dir biçimindeki ifadelerin ve inançların doğru olabilmesi için gerçeklik nasıl olmalıdır?” (2)

Bir cümlenin doğru olabilmesi için gerçekliğin nasıl olması gerektiğini sormak, cümlelerdeki hakikatin, onların mevcut olana benzemesini gerektirdiğini varsaymaktır.

Kahn şöyle yazar:

“Yunancadaki hakikat öncesi hakikat anlayışının, söylenen veya düşünülen şey ile bir tarafta bulunan şey veya durumun ne olduğu ya da şeylerin nasıl olduğu arasında bir tür karşılıklılık veya uygunluk içerdiğini akılda tutmalıyız.”

Hakikat bildiren bir kullanım olarak Yunanca esti, belirli bir betimleyici içerik ile onun gönderimde bulunduğu veya betimlediğini ileri sürdüğü dünya arasında bir ilişki kurar. Hakikat, bu ikisi arasındaki bir tür benzerliğe veya uygunluğa bağlıdır.

Yunancada hakikat, söylemin kendisini var olana tâbi kılmasıyla ortaya çıkan bir niteliğidir. Söylem, ikinci elden, kendisini doğru kılan varlıkların varlığının biçimini üstlenir.

“Fiilin hakikat bildiren kullanımının yapısını göz önünde bulundurursak, filozofların bilgi ve hakikate yönelik ilgilerinin, ‘olmak’ fiilinin bu kullanımıyla birlikte, bizi doğrudan Varlık kavramına götürdüğünü kolaylıkla görebiliriz. … Doğru ifadeleri doğru kılan olgulara.” (2)

Dipnotlar

(1) Charles H. Kahn, “Retrospect on the Verb ‘To Be’ and the Concept of Being”, Simo Knuuttila ve Jaakko Hintikka (ed.), The Logic of Being: Historical Studies, Dordrecht: Reidel, 1986, s. 21-22; ayrıca “Why Existence Does Not Emerge as a Distinct Concept in Greek Philosophy”, Archiv für Geschichte der Philosophie, 58 (1976), s. 333. Joseph Owens, Doctrine of Being in the Aristotelian Metaphysics, 3. baskı, Toronto: Pontifical Institute of Medieval Studies, 1978, s. 309.

(2) Charles H. Kahn, “Retrospect”, s. 8, 22; “Why Existence”, s. 329; ve The Verb ‘Be’ in Ancient Greek, Dordrecht: Reidel, 1973, s. 313, 363.

Hakikat bildiren be (olmak) kavramı Mohan Matthen tarafından sorgulanmıştır: “Greek Ontology and the ‘Is’ of Truth”, Phronesis, 28 (1983), s. 113-135.

Kaynak: Allen Barry, Truth in Philosophy, Cambridge: Harvard University Press, 1993, s. 9-10 ve 14-15. (Dipnotlar kısaltılmıştır.)

Çeviri notu: Bu ilk bölümde truth karşılığında “hakikat”, being karşılığında bağlama göre “varlık”, existence karşılığında “varoluş” kullandım. Bunları birbirinin yerine kullanmadım.

2. HAKİKAT VE TARİHSELLİK

Richard Campbell, Truth and Historicity, Oxford: Clarendon Press, 1992, s. 7 ve 10.

Sorunumuz şudur: Hakikat tarihsellikle olumlu anlamda nasıl ilişkilidir? Yol gösterici önerimiz, böyle bir araştırmanın bizzat tarihsel bir tarzda, hakikat hakkındaki mevcut düşünme biçimlerimizin oluşum sürecini inceleyerek yürütülmesi gerektiğidir.

Bununla birlikte, hakikat ve tarihsellik konusunu bu şekilde araştırmayı önermek, bizi sürekli tekrarlanan bir sorunla yüz yüze getirir. Çünkü araştırmamızın konusu, daha yöntem düzeyinde, bizi bir ikilemle karşı karşıya bırakıyor gibi görünmektedir.

Bir taraftan, kendi tarihselliğimizi ciddiye alacaksak, araştırmanın tarihsel bir tarzda yürütülmesi, kısacası hakikat düşüncesinin ve tarihsellik düşüncesinin tarihini inceleyen bir araştırma olması gerektiği düşünülebilir.

Diğer taraftan ise hakikat ile tarihsellik arasındaki ilişki konusu, kendi başına, tarihsel bir incelemenin en fazla örnekleyebileceği felsefi bir mesele gibi görünmektedir.

Dolayısıyla iki farklı araştırma biçimi olarak felsefe ve tarih, hakikat ve tarihsellik düşüncelerinin sergilediği aynı kutupsal karşıtlığı sergiliyor gibi görünmektedir. Bu nedenle, hem tarihsel hem de felsefi olan bir araştırmayı yürütme girişiminin uygulanamaz görünmesi şaşırtıcı değildir. Bu yöntemsel engel üzerinde dikkatle düşünülmesi gerekir.

(…)

Felsefe tarihçisi, tarihsel filozofunkinden farklı bir bilinçle hareket eder. Birincisinin düşüncesinin yönelimi geçmişin düşünürleri üzerinde yoğunlaşmıştır; araştırmanın konusu onların düşünceleridir. Bu nedenle, araştırmacı olarak tarihçi ile nesne olarak geçmiş arasında kaçınılmaz bir epistemolojik “mesafe” vardır.

Buna karşılık, tarihsel olarak felsefe yapan kişi, esas itibarıyla karmaşık bir özbilinç edimi içerisindedir.

Geçmişe ancak yeniden kendimize dönmek için gireriz; gerçekten de geçmişte kendi düşünme biçimimizin unsurlarını tanır ve bunların bize ait olduğunu fark ederiz. Felsefe tarihçisi de zaman zaman kendini tanıma anları yaşayabilir. Bunun tersine, araştırma bugün sahip olunan inançların gözden geçirilmesine de yol açabilir. Ancak disiplinin amacı (teleolojisi) açısından bakıldığında, bu sonuçlar rastlantısal yan etkilerdir.

Tarihsel olarak felsefe yapan kişi için ise bu tür sonuçlar, girişilen özbilinçli düşünümün (refleksiyonun) temel unsurlarıdır.

Yine geçmiş düşünürlerin gerçekleştirmedikleri, düşünce bakımından kullanılmamış imkânlar, özellikle yorumbilgisel açıdan duyarlı bir yöntem izleyen felsefe tarihçileri tarafından tespit edilebilir. Ancak tarihsel olarak felsefe yapanlar için bu tespitler, kişinin hem miras alınan geçmişten doğan hem de bu geçmişi aşan kendi düşünsel konumunu tam bir özbilinç içerisinde geliştirmesinin yalnızca ilk adımıdır.

Kaynak: Richard Campbell, Truth and Historicity, Oxford: Clarendon Press, 1992, s. 7 ve 10.

3. ANTİK YUNANCADA ALETHEIA

Thomas Cole, “Archaic Truth”, Quaderni Urbinati di Cultura Classica, Nuova Serie, 13, 1983, s. 7-28.

Erken dönem Yunan hakikat anlayışlarına ilişkin araştırmalar, elli yıl sonra bile Heidegger’in şu görüşü etkili biçimde yeniden ortaya koymasından (1) büyük ölçüde etkilenmeye devam etmektedir: a-lēthes, başlangıçta ve özünde to mē lanthanon, yani “gizli olmayan” veya “unutulmamış” demektir (2).

Heidegger ve takipçileri haklıysa, alētheia, algılanan nesnelerin veya alınan bilgilerin doğasında bulunan bir nitelik olmalıdır. Bu nitelik, bir tür apaçıklık, kalıcı açıklık veya hatırlanabilirliktir (3).

Bu görüşe karşılık (aynı zamanda, dolaylı olarak, lath- kökünden yapılan türetmenin doğruluğunu veya ilgisini bütünüyle reddedenlere karşı da) Bruno Snell yakın zamanda (5) şu öneriyi ileri sürmüştür: a-lētheia tarafından dışlanan lēthē, şeylerde değil, kişilerde bulunan bir şeydir; yani gizlilik veya unutulmuşluk değil, unutkanlıktır.

A-lēthes, böyle bir lēthē durumunun ortaya çıkaracağı herhangi bir boşluk olmaksızın bellekte muhafaza edilendir.

Yerleşik “nesnel” yorumun bu “öznel” biçimde yeniden düzenlenmesinde aletheia, başlangıçta algılandığı şekliyle nesnelerin veya bilginin bir özelliği olmaktan çıkar; ilk kavrayışın algılayan kişinin belleğinde nasıl muhafaza edildiğinin sonucu hâline gelir.

Bununla birlikte algı veya kavrayış, artık merkezî olmasa da önemini büyük ölçüde korumaya devam eder.

Aşağıdaki tartışma, Snell’in öznel yorumunu esas itibarıyla kabul etmekle birlikte, bu kez algı süreçleri yerine iletişim süreçleri açısından daha ileri bir yeniden formülasyon önermektedir:

A-lētheia, ister unutkanlık, ister fark edememe, isterse görmezden gelme biçiminde olsun, lēthē‘yi dışlayan bir “bilgi aktarımı” sürecinin içinde yer alan veya bu süreçten kaynaklanan şeydir (6).

Böylece öne sürülen anlamsal gelişim, başlangıçta “özenli bir bildirimde bulunma” gibi bir anlama gelen bir sözcüğün hakikatin eş anlamlısı hâline gelmesiyle sonuçlanmıştır. (En eski belgelenmiş Yunanca kullanımda etymon veya eteon.)

Bu gelişimin, Latince accuratus sözcüğünün (“özenli”, genellikle konuşma veya yazma için kullanılır) İngilizce accurate sözcüğüne dönüşmesiyle yakın bir paralelliği vardır.

Bununla birlikte, Yunancadaki karşılığı daha karmaşıktır ve izini sürmek daha zordur: Alētheia, daha özel anlamlara sahip iki başka terimin (nēmertēs ve atrekēs) başlangıçtaki anlamlarının bir kısmını içine alır ve kendi anlamının bir bölümünü üçüncü bir terime (akribēs) aktarır. Nihayetinde, MÖ beşinci yüzyılın ortalarında hakikati ifade eden en genel ve en önemli sözcük hâline gelir.

Üstelik bu gelişimin başlangıç ve bitiş aşamaları, aradaki aşamalara kıyasla çok daha iyi belgelenmiştir. Bununla birlikte, Yunan düşüncesinin tarihi açısından sonuçları, Heideggerci etimolojinin başlangıç noktası olarak kullanıldığı durumlar kadar çarpıcı olmasa bile, bu gelişimin bütün aşamalarını yeniden kurmaya çalışmak değerlidir.

Snell’in öznel yeniden formülasyonu, ister kendisinin ilk ortaya koyduğu biçimiyle ister burada sunulacak gözden geçirilmiş biçimiyle olsun, nesnel alternatifin ortaya çıkardığı en temel sorunu ortadan kaldırmaktadır.

Gizlilik (veya hatırlanmama) ve bunun karşıtı, hem şeylere hem de ifadelerin içeriğine ait olması gereken durumlardır. Bununla birlikte, alēthes sözcüğü, kullanımının ilk iki buçuk yüzyılında neredeyse yalnızca ifadelerin içeriğine gönderme yapmaktadır.

Bir Yunanlı, en başından itibaren hakikati (veya “hakiki şeyleri”) söyleyebilir; ancak hakikati işitmesi (Aiskhylos, Agamemnon, 680), görmesi (Pindaros, Nemea, 7, 25), gerçekten iyi olması (Simonides, 542, 1 Page) veya gerçek tanrılara inanması (Herodotos, 2, 174, 2) çok daha sonraki dönemlerde mümkün olmuştur.

A-lētheia sözcüğünün söylemin ve sanatın taklitleri olduğu dış gerçekliğe gönderme yapmaya başlaması ise daha da sonraki bir döneme aittir.

Lanthanein kökünden türeyen diğer sözcükler —lathra, lathraios (ve bu gruba aitse alastos)— kullanıldıkları bütün dönemlerde kişiler, şeyler ve durumlar için serbestçe kullanılmaktadır. Peki, alēthes neden aynı şekilde kullanılmasın? (7)

Alētheia sözcüğünün köken itibarıyla bir tür “unutmama” anlamına geldiği, bunun da özellikle insanlara ait ve insan söylemi alanında en temel ve sürekli öneme sahip bir nitelik olduğu kabul edildiğinde, bu soruyu cevaplamak oldukça kolaylaşır.

Thomas Cole’un metnine ait dipnotlar

(1) Heidegger, Sein und Zeit, s. 33 ve 220-223. Ayrıca bkz. Platons Lehre von der Wahrheit, s. 26-33 ve “Aletheia (Heraklit, Fragment 16)”, s. 54-61.

(2) Bu görüş ilk kez J. Classen tarafından ortaya konulmuştur: Beobachtungen über den homerischen Sprachgebrauch, Frankfurt, 1867, s. 197. (Yeniden basım: Hildesheim: Georg Olms, 1977.)

(3) En kısa biçimde, Frisk’in etimoloji sözlüğündeki (alethēs maddesi) ve Chantraine’in sözlüğündeki (lanthanō maddesi) makalelere bakınız. En kapsamlı çalışma için bkz. J.-P. Levet, Le vrai et le faux dans la pensée grecque archaïque, Paris, 1976.

(4) Örneğin A. W. H. Adkins, “Truth, Kosmos and Arete in Homer”, Classical Quarterly, 66, 1972, s. 6-7. Ayrıca Friedländer’in, sözcüğün Hint-Avrupa kökenli bile olmayabileceğine ilişkin önerisine bakınız: Plato, 2. baskı, cilt 1, İngilizce çeviri, New York, 1958, s. 221. Bu görüş, Plato‘nun 3. baskısında büyük ölçüde değiştirilmiş ve terk edilmiştir; cilt 1, Berlin, 1964, s. 234-236.

(5) ALETHEIA, Festschrift für Ernst Siegmann içinde (= Würzburger Jahrbücher für die Altertumswissenschaft, 1, 1975), s. 1-18. Özellikle s. 14’te şu ifade yer almaktadır:

“ἀλήθες, bellekte hiçbir boşluk bırakılmaksızın muhafaza edilen ve bütünlüğü içinde anlatılabilen şeydir.”

Ayrıca s. 11’de:

“Belirli bir bilgi sürekliliği içerisinde hiçbir şeyin Lethe’ye bırakılmaması.”

Snell, aletheia kavramını, lath- köküyle bağlantılı sürecin veya düşüncenin bütün parçalarından dışlandığı daha geniş bir bütün olarak değerlendirme düşüncesi bakımından T. Krischer’in “Etymos und Álethes” başlıklı çalışmasından etkilenmiş görünmektedir: Philologus, 109, 1965, s. 161-174.

Krischer’e göre bu düşünce, “gizli olmayan” veya “unutkan” olmaktan ziyade “fark edilmemiş olma” düşüncesidir. Dolayısıyla alēthes logos, “şeyleri, hiçbir şeyin fark edilmeden kalmadığı biçimde ortaya koyan bir anlatım”dır. (Aynı eser, s. 167; ayrıca s. 165.)

(6) İlgili lanthanō ve lēthomai fiillerinde olduğu gibi, istem dışı unutma veya fark edememe ile kasıtlı olarak görmezden gelme arasındaki ayrım kesin biçimde gözetilmez. Burada önerilen anlam her iki durumu da kapsayacak kadar geniştir.

(7) Kullanım biçimi, W. Luther’in Homeros dünyasında “hakikat ile gerçeklik arasında hiçbir ayrım bulunmadığı” ve “şeyler ile onları ifade eden sözcüklerin henüz birbirinden ayrılmaz bir etkileşim ilişkisi içinde olduğu” yönündeki iddiasının (Wahrheit, Licht und Erkenntnis in der griechischen Philosophie bis Demokrit, Archiv für Begriffsgeschichte, 10, 1966, s. 31 ve 37) geçerliliğine güçlü biçimde karşı çıkmaktadır.

Bu durum genel olarak ve etymos sözcüğü bakımından doğru olabilir (metin, s. 13); ancak alēthes için geçerli değildir. Snell’e bakınız (yukarıda, dipnot 5), s. 11, dipnot 4 ve s. 17.

(*) Raul Corazzon tarafından eklenen not: Johannes Classen’in metni şöyledir:  “Yunanlılar için hakiki olan, örtüsünden sıyrılmış olandır; ἀ-λήθες (lēthō, lanthanō kökünden gelir). Hakikat, ἀλήθεια, şeylere ve sözcüklere, kavrayışımızdan kaçmadıkları ölçüde aittir.”

Kaynak: Über eine hervorstechende Eigentümlichkeit der griechischen Sprache (1850); daha sonra Beobachtungen über den homerischen Sprachgebrauch içinde yeniden basılmıştır.

Kaynak: Thomas Cole, “Archaic Truth”, Quaderni Urbinati di Cultura Classica, Nuova Serie, 13, 1983, s. 7-28.

4. ALETHEIA’NIN ETİMOLOJİSİ ÜZERİNE BAZI GÖZLEMLER

Jan Wolenski, “Aletheia in Greek Thought Until Aristotle”, Annals of Pure and Applied Logic, 127, 2005, s. 339-360.

Aletheia, bizim “hakikat” sözcüğümüzün Yunancadaki en önemli karşılığıdır. Alethes (hakiki/doğru), alethos (hakikaten/doğru olarak) ve alethein (hakikati söylemek) onunla ilişkili sözcüklerdir.

Bununla birlikte, Yunancadaki “hakikat ailesi” çok daha kapsamlıdır ve aralarında şu sıfatların da bulunduğu on dört sözcükten oluşur: atrekes, nemertes, adolos, ortos, apseudos, etymos ve etetymos.

Bu sözcük çeşitliliğine ait birçok sözcüğün, aletheia da dâhil olmak üzere, “a” harfiyle başlaması karakteristiktir.

Bu dilsel olgunun en yaygın yorumu, “a” harfini privativum, yani olumsuzluk bildiren bir ön ek olarak değerlendirmektir. Aletheia hakkındaki bu yorum, Antik Çağ’da Sextus Empiricus, Plutarkhos, Olympiodoros ve sözde Lexicon Gudianum tarafından ileri sürülmüştür. (Bkz. Wilhelm Luther, Wahrheit und Lüge im ältesten Griechentum, 1935, s. 12-13; Paul Friedländer, Platon: Seinswahrheit und Lebenswirklichkeit, 1954, s. 222, 375.)

Modern dönemde bu yorum, Leo Myers tarafından etkili eseri Handbuch der griechischen Etymologie (1901) içerisinde yeniden gündeme getirilmiş ve Rudolf Bultmann tarafından yaygınlaştırılmıştır. (Bkz. Der griechische und hellenistische Sprachgebrauch von ἀλήθεια, s. 239.)

Bultmann’ın ifadesiyle: “Aletheia, etimolojik olarak hiçbir şeyi gizlememek anlamına gelir.”

Bu yoruma göre, söz konusu sözcükleri şu yapılara sahip birleşik biçimler olarak değerlendirmemiz gerekir:

a-letheia

a-trekes

a-dolos

a-pseudos

N emertes de benzer şekilde anlaşılabilir; çünkü buradaki “ne”, “a” gibi işlev görür, yani olumsuzluk bildiren bir unsur olarak kullanılır.

Aletheia söz konusu olduğunda etimolojik yapı, a + lethe + ek biçimindedir.

Aletheia isim olarak, verba dicendi denilen, yani söyleme fiilleriyle birlikte kullanılmıştır. Bunlar Yunancada “anlatmak” veya “işitmek” karşılıkları bulunan fiiller gibidir.

Sözcükbilim ve basit dilbilgisi bakımından söylenebilecekler şimdilik bunlardır. Elbette anlamsal meseleler çok daha önemlidir.

Çok şematik olarak ifade edersek, V harfinin verbum dicendi (söyleme fiili) anlamına geldiği V(aletheia) biçimi bir aletheia bağlamını temsil ediyorsa, aletheia bağlamında V fiilini kullanmak, bir şey hakkında, genellikle doğrudan deneyimle ve özellikle görmeyle desteklenen, şimdiki zamanda somut bir cümle kurmak anlamına geliyordu. (Bkz. H. Boeder, Der frühgeschichtliche Wortgebrauch von Logos und Aletheia, 1959, s. 68-71.)

Daha sonra aletheia bağlamlarının kullanımı geçmişteki ve gelecekteki olayları da kapsayacak şekilde genişletildi.

Nihayetinde aletheia, cümlelerin (yargıların vb.) bir niteliğini ifade eden soyut bir isim hâline geldi.

Kaynak: Jan Wolenski, “Aletheia in Greek Thought Until Aristotle”, Annals of Pure and Applied Logic, 127, 2005, s. 339-360.

5. ANTİK YUNANCADA ALETHEIA ÜZERİNE TOPLU BİR DEĞERLENDİRME

Anthony C. Thiselton, “Truth”, The New International Dictionary of New Testament Theology, Cilt III, 1978, s. 874-877.

1.

Uzun yıllar boyunca Kitâb-ı Mukaddes araştırmalarında, klasik Yunancada alētheia ve alēthes sözcüklerinin kullanımları hakkında aşırı genellemeler yapma eğilimi görülmüştür.

Bu, kısmen Yunan ve İbrani hakikat anlayışları arasında kesin bir karşıtlık oluşturma amacıyla yapılmıştır. Buna göre, Yeni Ahit yazarlarından bazıları İbrani hakikat anlayışını korurken, özellikle Yuhanna gibi diğer yazarların bu iki görüşü birleştirdiği ileri sürülmektedir.

Bu nedenle R. Bultmann da klasik Yunancadaki alētheia kullanımını, Sami dillerindeki kullanıma karşıt olarak, fazlasıyla kolaycı bir biçimde “Yunan kullanımı” şeklinde ele almaktadır (Theological Dictionary of the New Testament, I, 238).

Bu teoriye göre klasik Yunancada alētheia, salt görünüşün karşıtı olarak hakikati ifade ederken, İbranicede bunun karşılığı olan sözcük istikrar veya sadakat anlamına gelmektedir.

Ayrıca Yunan yazarlarında hakikatin zamansız olduğu, zamansal ve maddi dünyanın üzerine yükseldiği ileri sürülmektedir. Hakikat yalnızca tarih-ötesi varlıkla ilişkilidir.

Çoğu araştırmacı, klasik Yunancada alētheia sözcüğünün temel anlamının gizli olmama veya açığa çıkarılma olduğunu da ileri sürmektedir.

On dokuzuncu ve yirminci yüzyıl Kitâb-ı Mukaddes araştırmalarının bu geleneksel iddiaları belirli bir noktaya kadar geçerlidir; ancak dikkatli biçimde sınırlandırılmadıkları takdirde yanıltıcı olabilirler.

2.

Geleneksel yaklaşım büyük ölçüde üç argümana dayanmaktadır.

(a) Antik Yunancada alētheia sözcüğünün etimolojisine büyük önem verilmektedir. Sözcüğün, fark edilmeden kalmak veya unutturmak anlamına gelen lēthō ya da lanthanō sözcüklerinden ve bu anlamı olumsuzlayan alpha privativum ön ekinden türediği ileri sürülmektedir.

Ancak buradaki güçlük, sözcüğün etimolojisinin klasik ve Helenistik dönemlerin sonraki Yunancasında kazandığı anlamı belirlemede belirleyici bir rol oynadığını göstermektir. Gerçekten de Homeros’ta bile sözcüğün bu özel anlam nüansını taşıdığına ilişkin çok az kanıt bulunmaktadır.

(b) Alētheia, birçok Yunan felsefesinde salt görünüşün karşıtı olarak hakikat anlamına gelmektedir. Ancak klasik Yunan yazarlarının ve okuyucularının büyük çoğunluğu filozof değildi.

J. B. Skemp şu gözlemde bulunmaktadır:

“Yunanlara ilişkin teolojik tasvirde (ya da daha doğrusu karikatürde) belirli bir kusur vardır. Onlar her zaman felsefi düşünürler olarak temsil edilirler. … Yunanlara ilişkin böyle bir tasvir, ilgili bütün dönemlerde başka türlü düşünen birçok Yunanlının bulunduğunu ve bunların büyük bir kısmının hiçbir şekilde bu sistematik tarzda düşünmediğini görmezden gelmektedir.” (The Greeks and the Gospel, 1964, s. 3-4.)

(c) Hakikatin salt görünüşün karşıtı olduğu ve yalnızca zamansızlık ile maddesizlik alanına ait bulunduğu düşüncesi, Parmenides’te ve özellikle Platon’da güçlü bir destek bulmaktadır. Bu durum inkâr edilmemelidir.

Bununla birlikte, Yunan felsefesinin kendi içerisinde Platon’un görüşünün dışında başka hakikat anlayışları da bulunmaktadır. Örneğin Platon’un bizzat eleştirdiği Sofistlerin ve ayrıca Aristoteles’in hakikat anlayışları bunlar arasındadır.

Bu düşünürlerde hakikat, maddi dünyayla daha olumlu bir ilişki içerisindedir.

3.

(a) Homeros’ta alētheia, en sık biçimde yalan söylemenin veya bilgiyi saklamanın karşıtı olarak kullanılır.

Örneğin:

“Bana bütün hakikati söyle; oğlum geminin yanında mı?” (İlyada, 24, 407).

“Bütün hakikati sana anlatacağım.” (Odysseia, 11, 507).

Odysseus kurnazlıkla “hakikati söylemediğinde”, basitçe yalan söylemiş olmaktadır. (Odysseia, 13, 254).

Akhilleus, bir yarışın hakikatini, yani durumun gerçekte nasıl olduğunu bildirmesi için bir hakem görevlendirmiştir. (İlyada, 23, 361).

Bununla birlikte, Homeros’ta alētheia veya alēthes sözcüklerinin tek anlamı bu değildir.

İlyada 12, 433’te geçen gyne chernetis alethes ifadesi, dikkatli, dürüst, doğru veya belki de güvenilir bir kadını ifade etmektedir.

(b) Alētheia, Herodotos, Thukydides ve Ksenophanes’te genellikle yanlışlığın karşısında yer alır.

Örneğin Herodotos’ta sığır çobanı, şiddet tehdidi altında “hakikati söyler” (1, 116).

Thukydides, boş övünmelerin karşısında “gerçek hakikatten” söz eder (2, 41, 2).

Bir kâhin, sorulara doğru cevaplar verir (Herodotos, 1, 55).

(c) Bu kullanım daha sonraki Helenistik dönem yazarlarında da devam etmektedir.

Epiktetos, hakikati söylemeyi aldatıcı dalkavukluklardan ayırır (Söylevler, IV, 1, 6, 7).

Philon, Musa’nın kalabalığın hakikat (alētheia) yerine tercih ettiği yanılgıya (pseudos) şaşırdığını yazar (De Vita Mosis, 2, 167).

Ülkeyi araştırmak üzere gönderilen kötü niyetli casuslar, hakikat (alētheia) yerine aldatmayı (apatē) tercih ederler (Vita Mosis, 1, 235).

Josephus, alētheia sözcüğünü birkaç farklı anlamda kullanmaktadır.

(i) Hakikat, meselenin olgularına karşılık gelen şeydir.

Böylece Yonatan, Davut’un sözlerinin doğruluğunu (gerçekliği) sorgulamamıştır (Yahudilerin Eski Tarihi, 6, 225).

(ii) Hakikat, tarihsel olaylar tarafından da doğrulanır.

Bir peygamberin sözleri böylece doğru oldukları kanıtlanır (Yahudilerin Eski Tarihi, 2, 209). Oysa önceki pasajda Yonatan, Davut’un sözlerinin doğrulandığını görmeyi beklememiştir (Yahudilerin Eski Tarihi, 6, 225).

(iii) Josephus, alēthes sözcüğünü “gerçek” veya “sahici” anlamında da kullanır.

Buna göre Ahab, bağın gerçek sahibini (ton alēthē despotēn) öldürmüştür (Yahudilerin Eski Tarihi, 8, 360).

4.

Yunan felsefi metinlerinde alēthes sözcüğünün kullanımı en iyi Parmenides, Sofistler, Platon ve Aristoteles üzerinden görülebilir. Platon’un bazı kullanımları Philon’da da ortaya çıkmaktadır.

(a) Parmenides

Parmenides, gerçek varlığın doğasının ne olduğunu sorar ve hakikat yolu ile görünüş yolu arasında bir karşıtlık kurar.

Değişim yalnızca salt görünüşün alanı olan maddi dünyaya aittir. Gerçekten var olan şeyde hiçbir değişim meydana gelemez (Fragman 8, 29).

“Var olmayan” düşünülemez ve bilinemez. Ancak değişim, var olanın var olmayana veya var olmayanın var olana doğru hareket ettiği varsayımını gerektirecektir.

Dolayısıyla hakikat, görünüşün karşıtı olarak, değişmeyen tarih-ötesi alana aittir.

Böyle bir görüşün Yunan felsefi literatüründe bulunduğu açıktır. Bununla birlikte, sıradan Yunan yazarlarının Parmenides’in bu görüşünü ne ölçüde paylaştıkları daha az kesindir.

(b) Sofistler

Sofistler açıkça farklı bir görüş benimsemişlerdir.

Özellikle Protagoras, maddi dünyayı salt bir yanılsama olarak görmeyi reddetmiştir.

“İnsan her şeyin ölçüsüdür” şeklindeki meşhur önermesi, Platon’un ima ettiği gibi, yalnızca aşırı bir görecelilik biçimi olarak tasarlanmamıştır.

Protagoras, bir kişiye sıcak, başka bir kişiye ise soğuk görünebilen rüzgâr örneğini vermiştir.

Ona göre bir görüşün doğru, diğerinin yanlış olduğunu söylemek gerekli değildir. Her biri, ilgili kişi açısından doğru olabilir.

Bu bakımdan Protagoras, modern varoluşsal hakikat (existential truth) anlayışına yaklaşmaktadır.

(c) Platon

Platon bu görüşü reddeder.

(i) Platon, “doğru” ve “yanlış” yalnızca düşünen bireye göre değişiyorsa, bir kişi Protagoras’ın felsefesinin kendisi açısından yanlış olduğunu söylediği anda, bu felsefenin gerçekten yanlış hâle geleceğini ileri sürerek karşılık vermiştir (Theaitetos, 171a).

Platon’a göre yanlışlık bir aldatma meselesidir. Yanlışlık gerçekliği (ta onta) gizler.

Platon, yanlış sözlerin yalnızca ruhtaki aldatmanın bir kopyası olduğunu düşünmektedir (Devlet, II, 21, 382a-383b).

Yanlışlık, yalnızca görünüşten ibaret olan şeyin (phantasma) sunulmasıdır.

Buna karşılık, “ilahi olan ve tanrısallık yanlışlıktan uzaktır” (apseudes … to theion).

Tanrı, eyleminde ve sözünde hakikidir (alēthēs en tō ergō kai en logō); ne kendisini değiştirir ne de başkalarını aldatır (382e).

Böylece Platon, hakikatin görünüşün ve değişimin karşısında bulunduğu yönündeki, daha önce Parmenides’te ortaya konulan görüşe geri döner. Bununla birlikte, hakikati ebedî idealar alanına yerleştirerek Parmenides’ten daha ileri gider.

(ii) Aynı zamanda Platon, alētheia ve alēthes sözcüklerini daha sıradan ve daha az metafizik anlamlarda da kullanmaktadır.

Hakikat bazen yalnızca “meselenin gerçekleri” anlamına gelir (Mektuplar, 7, 330).

Alētheia, efsanenin karşısında yer alır (Timaios, 22d).

“Eşit olana eşit … hakikat nedeniyle” (Yasalar, II, 668a).

(d) Aristoteles

Aristoteles bizi modern önermeler mantığında bulunan hakikat anlayışına en fazla yaklaştıran düşünürdür.

İlk olarak Aristoteles, doğru veya yanlış olabilen gerçek önermeleri, yakarışlar veya emirler gibi cümlelerden ayırır.

“Yalnızca kendilerinde doğruluk veya yanlışlık bulunan ifadelere önerme deriz.” (Yorum Üzerine, 4, 17a, 4.)

İkinci olarak, bir önermenin doğruluğunun karşıtının yanlışlığını gerektirdiği mantıksal koşulları ele alır.

Eğer “Sokrates sağlıklıdır” demek doğruysa, “Sokrates hastadır” demek yanlıştır (Kategoriler, 10, 13b, 14-35).

Üçüncü olarak Aristoteles, “bir önermenin hakikatinin olgulara karşılık gelmesinden ibaret olduğunu” ileri sürer:

Hoi logoi alētheis hōsper ta pragmata.

(Yorum Üzerine, 9, 19a, 33.)

Bu ilkenin gelecekteki durumlara ilişkin ifadeleri de kapsadığı söylenmektedir (18a-b).

Bununla birlikte, alētheia sözcüğünün kendisi çoğu zaman herhangi bir felsefi içerik taşımaksızın sıradan, gündelik anlamında kullanılmaktadır.

Filozof, evrende bulunan “hakikati” keşfetmeye çalışır (De Mundo, 4, 391a).

(e) Philon

Philon, daha önce gördüğümüz gibi, alētheia sözcüğünü sıradan anlamlarda kullanmaktadır.

Yahudi bir teolog olarak “hakiki öğreti”den (alēthes dogma) söz eder (Legum Allegoriae, 3, 229).

Ancak Platonculuktan etkilenmiş spekülatif bir yazar olarak hakikati salt görünüşün karşısına da yerleştirir:

“Musa, görünüşten (tou dokein) ziyade hakikati arzuladı.” (De Vita Mosis, 1, 48.)

Bununla birlikte Philon, Tanrı’nın hakikatinin tarihsel olaylarda da açığa çıktığını görmektedir. Örneğin inançsızlığın hızlı bir biçimde cezalandırılması bu durumlardan biridir (Vita Mosis, 2, 284).

Kaynak: Anthony C. Thiselton, “Truth”, Colin Brown (ed.), The New International Dictionary of New Testament Theology, Cilt III, Exeter: Paternoster Press, 1978, s. 874-902. Çevrilen bölüm: s. 874-877.

Raul Corazzon

Ontoloji, Antik Felsefe, Felsefe, Felsefe (Ortaçağ Çalışmaları) ve Metafizik alanlarında çalışmaları olan Leiden Üniversitesi’nde Antik ve Orta Çağ Felsefesi Fahri Profesörüdür. 

About The Author

Bir yanıt yazın