20.YÜZYILIN SON ÇEYREĞİNDEN 21. YÜZYILIN İKİNCİ ÇEYREĞİNE: KUVVETİ DEĞİL HAKKI ÜSTÜN TUTAN ADİL DÜNYA DÜZENİ ARAYIŞI

0
16588

Giriş

Türkiye’nin 20. yüzyılın son çeyreğinden 21. yüzyılın ikinci çeyreğine uzanan siyasal tecrübesi, devletin tarihsel birikimi, siyasal aktörlerin düşünsel yönelimleri, toplumsal uzlaşma arayışları, güvenlik politikalarının dönüşümü ve uluslararası sistemin yeniden şekillenmesiyle birlikte değerlendirilmesi gereken çok boyutlu bir siyasal ve kurumsal değişim sürecini ifade etmektedir. Bu tarihsel süreç içerisinde Necmettin Erbakan tarafından ortaya konulan Adil Düzen düşüncesi, Recep Tayyip Erdoğan’ın uluslararası platformlarda dile getirdiği daha adil bir dünya düzeni arayışı, Devlet Bahçeli’nin Terörsüz Türkiye sürecine ilişkin siyasal yaklaşımı ve Kemal Kılıçdaroğlu’nun bölgesel ittifaklar ile toplumsal hassasiyetler konusundaki değerlendirmeleri, farklı siyasal geleneklerden gelen aktörlerin belirli evrensel ilkeler etrafında ortak bir düşünsel zeminde buluşabilme imkânını göstermektedir. Söz konusu siyasal yaklaşımların ortak paydasını kuvvetin mutlak belirleyiciliğine karşı hakkın, adaletin, toplumsal uzlaşının, siyasal meşruiyetin ve insanlığın ortak güvenliğinin esas alınması oluştururken, bu yaklaşımın ulusal düzeyde terörün sona erdirilmesi hedefinden uluslararası düzeyde daha adil ve barışçıl bir dünya düzeninin kurulması idealine doğru genişleyen bir perspektif taşıdığı anlaşılmaktadır. Türkiye’nin farklı dönemlerinde ortaya çıkan siyasal düşünceler ve ittifak arayışları, ideolojik ayrılıkların bütünüyle ortadan kalktığı anlamına gelmemekle birlikte, ortak toplumsal ve ulusal hedeflerin belirli koşullar altında farklı siyasal aktörleri aynı stratejik doğrultuda buluşturabilecek bir potansiyel taşıdığını ortaya koymaktadır. Bu çerçevede Terörsüz Türkiye hedefinin yalnızca ülke içerisindeki güvenlik sorunlarının sona erdirilmesine yönelik bir politika olarak değil, kuvvet yerine hakkın üstünlüğünü esas alan, toplumsal uzlaşıyı güçlendiren ve uluslararası ilişkilerde adalet ilkesini önceleyen daha kapsamlı bir siyasal vizyonun başlangıç noktası olarak ele alınması mümkündür.

  1. yüzyılın son çeyreğinden 21. yüzyılın ikinci çeyreğine uzanan dönem, Türkiye’nin siyasal düşünce dünyasında, devlet anlayışında, toplumsal ilişkilerinde ve uluslararası konumlanışında önemli değişimlerin yaşandığı, farklı siyasal geleneklerin zaman içerisinde yeni değerlendirmeler geliştirdiği ve geçmişte birbirinden ayrışan düşünsel yaklaşımların belirli ortak hedefler doğrultusunda yeniden ele alınabildiği tarihsel bir dönemi temsil etmektedir. Türkiye’nin bu tarihsel dönemde yaşadığı siyasal dönüşüm, yalnızca yönetim biçiminde veya iktidar ilişkilerinde meydana gelen değişikliklerle açıklanamayacak kadar kapsamlı olup, devletin toplumsal meşruiyetini, güvenlik önceliklerini, kurumsal kapasitesini, siyasal aktörlerin birbirleriyle kurdukları ilişkileri ve uluslararası sisteme yönelik yaklaşımlarını birlikte etkileyen çok katmanlı bir süreç niteliği taşımaktadır. Siyasal gelişmelerin tarihsel süreklilik içerisinde değerlendirilmesi, farklı dönemlerde ortaya çıkan düşünsel yaklaşımların birbirinden bağımsız hadiseler olarak görülmesi yerine, bunların ortak toplumsal ihtiyaçlar, değişen güvenlik koşulları ve adalet arayışları çerçevesinde birbirleriyle kurdukları ilişkinin anlaşılmasını mümkün kılmaktadır. Türkiye’nin siyasal tecrübesinde öne çıkan önemli hususlardan biri, geçmiş dönemlerde farklı ideolojik ve siyasal konumlarda bulunan aktörlerin, zaman içerisinde ülkenin geleceği, devletin bekası, toplumsal bütünlük ve uluslararası adalet gibi ortak meseleler karşısında farklılaşan değerlendirmeler geliştirebilmiş olmalarıdır. Bu değişim, siyasal düşüncenin yalnızca belirli bir dönemin ideolojik koşullarına bağlı olarak şekillenmediğini, aynı zamanda tarihsel deneyimlerin, toplumsal beklentilerin, uluslararası gelişmelerin ve siyasal aktörlerin karşılaştıkları yeni sorunların etkisiyle yeniden yorumlanabildiğini göstermektedir. Özellikle 20. yüzyılın son çeyreğinde ortaya konulan Adil Düzen yaklaşımı ile 21. yüzyılın ikinci çeyreğinde Terörsüz Türkiye ve Terörsüz Dünya hedefleri etrafında şekillenen değerlendirmeler arasında kurulabilecek düşünsel ilişki, Türkiye’nin siyasal birikiminin yalnızca ulusal sorunların çözümüyle sınırlı kalmayan daha geniş bir adalet ve insanlık tasavvuruna sahip olduğunu göstermesi bakımından önem taşımaktadır. Bu bağlamda temel mesele, farklı siyasal aktörlerin geçmişten günümüze uzanan düşüncelerini yalnızca kişisel açıklamalar veya dönemsel siyasal tutumlar üzerinden değerlendirmek yerine, kuvvetin üstünlüğüne karşı hakkın üstünlüğünü savunan ortak bir siyasal ve ahlaki yaklaşımın oluşumuna katkıları bakımından incelemektir. Türkiye’nin siyasal tarihinde farklı dönemlerde ortaya çıkan siyasal partiler, ideolojik yönelimler, siyasi yasaklar, parti kapatmaları, ittifaklar ve uzlaşma girişimleri, demokratik siyasal hayatın değişen koşullarını ve toplumsal taleplerin siyasal sistem üzerindeki etkisini anlamak bakımından önemli bir değerlendirme alanı oluşturmaktadır. Bu tarihsel çerçevede Necmettin Erbakan’ın Adil Düzen düşüncesi, yalnızca Türkiye’nin ekonomik ve siyasal geleceğine ilişkin bir öneri olarak değil, insanlığın kapitalizm ve sosyalizm arasında zorunlu bir tercihe mahkûm olmadığını ileri süren ve uluslararası ilişkilerde adaletin esas alınmasını savunan kapsamlı bir düşünsel yaklaşım olarak değerlendirilebilir. Daha sonraki dönemde Recep Tayyip Erdoğan’ın Birleşmiş Milletler platformunda dile getirdiği Dünya Beşten Büyüktür yaklaşımı, çoğunluğun veya gücün tek başına haklılık sebebi sayılamayacağı yönündeki değerlendirmeleri ve daha adil bir dünya düzeninin mümkün olduğuna ilişkin çağrıları, uluslararası sistemin mevcut işleyişine yönelik eleştirel bir yaklaşımın farklı bir siyasal dönemde yeniden gündeme taşınmasını sağlamıştır. Devlet Bahçeli’nin Terörsüz Türkiye sürecine yönelik yaklaşımı, devletin bekası ve ülkenin güvenliği bakımından siyasal uzlaşının önemini öne çıkarırken, Kemal Kılıçdaroğlu’nun bölgesel ittifaklar, Yemen’in güvenliği ve Azerbaycan’daki başörtüsü meselesi üzerine yaptığı değerlendirmeler, toplumsal hassasiyetlerin ve bölgesel istikrarın siyasal ilişkiler açısından taşıdığı önemi göstermektedir. Bu siyasal yaklaşımların birlikte değerlendirilmesi, Türkiye’nin farklı siyasal geleneklerinden gelen aktörlerin belirli tarihsel koşullarda adalet, güvenlik, toplumsal bütünlük ve uluslararası dayanışma gibi ortak değerler etrafında buluşabilme imkânını ortaya koymaktadır. Dolayısıyla 20. yüzyılın son çeyreğinden 21. yüzyılın ikinci çeyreğine uzanan siyasal gelişmelerin temelinde, yalnızca iktidar değişikliklerinin değil, devletin ve toplumun karşı karşıya kaldığı sorunlara yönelik düşünsel arayışların, siyasal yaklaşımların ve ortak çözüm üretme çabalarının da bulunduğu görülmektedir. Bu çalışmanın temel amacı, söz konusu tarihsel ve siyasal gelişmeleri kuvvetin değil hakkın üstünlüğünü esas alan adalet anlayışı çerçevesinde ele almak ve Terörsüz Türkiye hedefinin Terörsüz Dünya idealine uzanabilecek düşünsel, siyasal ve toplumsal boyutlarını değerlendirmektir. Bu yaklaşım doğrultusunda Türkiye’nin tarihsel siyasal tecrübesi, ulusal güvenlik ile toplumsal uzlaşının, devletin bekası ile demokratik meşruiyetin ve ulusal çıkarlarla evrensel adalet arayışının birbirinden bağımsız değil, karşılıklı etkileşim içerisinde değerlendirilmesi gereken temel unsurlar olduğunu ortaya koymaktadır.

20. Yüzyılın Son Çeyreğinde Adil Düzen Düşüncesinin Ortaya Çıkışı     

20. yüzyılın son çeyreğinde Necmettin Erbakan tarafından ortaya konulan Adil Düzen düşüncesi, insanlığın ekonomik, siyasal ve toplumsal düzenini yalnızca kapitalizm veya sosyalizm gibi iki farklı sistemin sınırları içerisinde değerlendirmek zorunda olmadığını savunan alternatif bir medeniyet ve düzen arayışını temsil etmektedir. Bu düşünsel yaklaşımın temelinde, insanlığın karşı karşıya bulunduğu sorunların yalnızca ekonomik sistemlerin tercih edilmesiyle çözülemeyeceği, asıl belirleyici unsurun toplumsal ilişkilerin, siyasal kurumların ve uluslararası düzenin hangi ahlaki ve hukuki ilkeler üzerine inşa edileceği olduğu yönündeki değerlendirme bulunmaktadır. Necmettin Erbakan’ın Adil Düzen yaklaşımı, kuvvetin üstünlüğüne dayanan ilişkilerin yerine hakkın üstünlüğünü esas alan bir düzenin kurulabileceğini savunarak, adaletin yalnızca bireysel ve toplumsal ilişkilerde değil, devletler arasındaki ilişkilerde de temel belirleyici ilke olması gerektiğini ileri sürmektedir. Bu yaklaşımın dikkat çekici yönlerinden biri, insanlığın mevcut ekonomik ve siyasal sistemlerin ortaya koyduğu seçeneklerle sınırlı olmadığını, farklı bir düşünsel ve kurumsal yapılanma aracılığıyla daha adil bir toplumsal ve uluslararası düzen oluşturulabileceğini savunmasıdır. Adil Düzen düşüncesi, bu yönüyle yalnızca ekonomik kaynakların dağılımına ilişkin bir değerlendirme olmaktan çıkarak, hak, hukuk, adalet, toplumsal sorumluluk ve devletler arasındaki ilişkilerin niteliğini birlikte ele alan kapsamlı bir siyasal yaklaşım niteliği kazanmıştır.

Erbakan’ın ortaya koyduğu bu düşünsel çerçeve, uluslararası ilişkilerde güç sahibi olmanın haklılık anlamına gelmediğini, siyasal ve ekonomik üstünlüğün diğer toplumların haklarını ortadan kaldırabilecek meşru bir gerekçe oluşturamayacağını ve kalıcı bir düzenin ancak hakkın üstünlüğünün kabul edilmesiyle mümkün olabileceğini savunmaktadır. Bu anlayış, uluslararası sistemde güçlü devletlerin belirleyici olduğu bir düzenin yerine, bütün toplumların ve devletlerin haklarının gözetildiği, adaletin güç ilişkilerinin üzerinde tutulduğu ve insanlığın ortak yararının dikkate alındığı farklı bir düzen tasavvurunu gündeme getirmektedir. Adil Düzen düşüncesinin siyasal alandaki kurumsal temsilini Milli Nizam Partisi, Milli Selamet Partisi, Refah Partisi ve Fazilet Partisi gibi siyasal partiler üzerinden değerlendirmek mümkündür. Söz konusu partilerin siyasal faaliyetleri, Türkiye’de farklı dönemlerde ortaya çıkan siyasal ve toplumsal taleplerin kurumsal temsilini sağlama arayışının bir parçası olarak şekillenmiş ve bu süreç içerisinde Adil Düzen yaklaşımı belirli bir siyasal düşünce geleneğinin temel referanslarından biri hâline gelmiştir. Bununla birlikte Milli Nizam, Milli Selamet, Refah ve Fazilet partilerinin kapatılması, söz konusu siyasal düşüncenin kurumsal temsilinde önemli kırılmalara yol açmış ve Türkiye’nin siyasal hayatında parti kapatmalarının siyasal düşüncenin örgütlenmesi üzerindeki etkisini görünür hâle getirmiştir.

Siyasal partilerin kapatılması, yalnızca belirli örgütlenmelerin hukuki varlığının sona ermesi şeklinde değerlendirilemeyecek kadar kapsamlı sonuçlar doğurmuş ve siyasal düşüncelerin temsil edilme biçimleri, toplumsal tabanla kurulan ilişkiler ve siyasal hareketlerin kurumsal devamlılığı bakımından önemli tartışmalar meydana getirmiştir. Erbakan’ın siyasal ve düşünsel mücadelesinin temelinde bulunan Adil Düzen yaklaşımı, sonraki dönemlerde farklı siyasal aktörlerin uluslararası sisteme ilişkin değerlendirmeleriyle birlikte ele alındığında, Türkiye’nin siyasal düşünce tarihinde süreklilik gösteren bir adalet arayışının varlığına işaret etmektedir. Bu süreklilik, aynı siyasal söylemin bütün dönemlerde değişmeden tekrarlandığı anlamına gelmemekle birlikte, kuvvetin üstünlüğüne karşı hakkın üstünlüğünü savunma düşüncesinin farklı siyasal koşullar altında yeniden ifade edilebildiğini göstermektedir. Erbakan’ın insanlığın kapitalizm veya sosyalizme mahkûm olmadığı yönündeki yaklaşımı, siyasal ve ekonomik düzenin değişmez bir zorunluluk olarak kabul edilmesine karşı çıkarak, insanlığın kendi tarihsel ve toplumsal ihtiyaçlarına uygun alternatif bir düzen kurabilme kapasitesine sahip olduğunu ileri sürmektedir. Bu nedenle Adil Düzen düşüncesi, Türkiye’nin siyasal tarihinde belirli bir döneme ait siyasal program olmanın ötesinde, adaletin evrensel bir ilke olarak ulusal ve uluslararası düzeyde kurumsallaştırılması gerektiğini savunan düşünsel bir yaklaşım olarak ele alınmalıdır.

Recep Tayyip Erdoğan ve Uluslararası Sistemin Adalet Temelinde Yeniden Değerlendirilmesi

Necmettin Erbakan’ın Adil Düzen düşüncesini ortaya koymasından yaklaşık yirmi yıl sonra Recep Tayyip Erdoğan tarafından uluslararası platformlarda dile getirilen değerlendirmeler, küresel siyasal sistemin mevcut yapısına yönelik eleştirilerin farklı bir tarihsel ve siyasal bağlam içerisinde yeniden gündeme taşınmasını sağlamıştır. Erdoğan’ın Birleşmiş Milletler’de yaptığı konuşmalarda kullandığı Dünya Beşten Büyüktür ifadesi, uluslararası karar alma mekanizmalarında sınırlı sayıdaki güçlü devletin belirleyiciliğine karşı çıkarak, dünya toplumlarının daha kapsayıcı ve adil bir temsil düzenine sahip olması gerektiğini vurgulayan bir siyasal yaklaşımı ifade etmektedir. Bu yaklaşımın temelinde, uluslararası sistemin meşruiyetinin yalnızca belirli devletlerin sahip olduğu siyasal, ekonomik veya askerî güç üzerinden değerlendirilemeyeceği ve küresel kararların insanlığın ortak haklarını dikkate alan daha geniş bir temsil anlayışıyla alınması gerektiği düşüncesi bulunmaktadır. Dünya Beşten Büyüktür söylemi, uluslararası sistemdeki güç dağılımının siyasal temsil ve adalet ilkeleri bakımından yeniden değerlendirilmesini talep ederken, çoğunluğun tek başına hak sebebi sayılamayacağı yönündeki yaklaşımıyla da hakkın üstünlüğü ilkesinin evrensel boyutunu öne çıkarmaktadır. Bu çerçevede Erdoğan’ın daha adil bir dünya düzeninin mümkün olduğuna ilişkin çağrısı, uluslararası ilişkilerin yalnızca güç dengeleri ve devletlerin çıkarları üzerinden şekillenmemesi, aynı zamanda hukukun, hakkaniyetin ve insanlığın ortak sorumluluklarının belirleyici olduğu bir yapıya kavuşması gerektiği düşüncesini içermektedir.

Uluslararası sistemde güçlü devletlerin sahip olduğu ayrıcalıklı konumun sorgulanması, küresel adalet arayışının temel meselelerinden biri olarak ortaya çıkarken, bu sorgulama aynı zamanda devletlerin eşitliği, uluslararası temsil ve karar alma süreçlerinin meşruiyeti gibi konuların yeniden değerlendirilmesini gerekli kılmaktadır. Erdoğan’ın Birleşmiş Milletler platformunda dile getirdiği söylem, Türkiye’nin uluslararası ilişkilerde yalnızca kendi ulusal çıkarlarını ifade eden bir aktör olmanın ötesinde, küresel sistemin yapısal sorunlarına ilişkin eleştirel bir yaklaşım geliştirme iddiasını da yansıtmaktadır. Bu siyasal yaklaşımın Erbakan’ın Adil Düzen düşüncesiyle birlikte değerlendirilmesi, farklı dönemlerde ve farklı siyasal koşullarda ortaya çıkan söylemlerin kuvvetin değil hakkın üstünlüğünü esas alan ortak bir düşünsel zeminde buluşabileceğini göstermektedir. Bununla birlikte söz konusu iki yaklaşım arasında doğrudan ve kesintisiz bir siyasal program özdeşliği bulunduğunu ileri sürmek yerine, her iki yaklaşımın da adaletin uluslararası sistemin temel ilkesi olması gerektiği yönündeki ortak düşünsel yönelimini dikkate almak daha uygun olacaktır. Bu ortak yönelim, Türkiye’nin siyasal düşünce tarihinde uluslararası adalet meselesinin yalnızca belirli bir siyasal döneme veya aktöre ait olmadığını, farklı tarihsel koşullarda yeniden gündeme gelebilen daha geniş bir siyasal ve ahlaki arayışı temsil ettiğini ortaya koymaktadır.

“Dünya Beşten Büyüktür” yaklaşımının temel mesajlarından biri, uluslararası sistemde çoğunluğun veya gücün kararları belirlemesinin tek başına adaletin gerçekleştiği anlamına gelmediği ve bütün toplumların haklarının korunabilmesi için daha kapsayıcı bir uluslararası düzenin gerekli olduğudur. Bu anlayış doğrultusunda uluslararası ilişkilerde adaletin sağlanması, yalnızca mevcut kurumların karar alma biçimlerinin değiştirilmesini değil, aynı zamanda devletler arasındaki ilişkilerin ahlaki ve hukuki meşruiyet temelinde yeniden değerlendirilmesini de gerektirmektedir. Türkiye’nin uluslararası platformlarda dile getirdiği bu yaklaşım, ulusal düzeyde güvenlik ve toplumsal uzlaşı arayışlarıyla uluslararası düzeyde adalet ve temsil talepleri arasında kurulabilecek ilişkinin önemini de ortaya çıkarmaktadır. Bu bağlamda Adil Düzen ile Dünya Beşten Büyüktür yaklaşımları, farklı siyasal dönemlerin koşullarından kaynaklanan farklılıklarına rağmen, insanlığın daha adil bir düzen kurabilmesi için kuvvetin mutlak belirleyiciliğinin aşılması gerektiği yönündeki düşünceyi ortak bir zeminde buluşturmaktadır.

Terörsüz Türkiye Süreci ve Devlet Bahçeli’nin Siyasal Yaklaşımı

Türkiye’nin siyasal ve toplumsal yapısında uzun yıllar boyunca önemli bir sorun alanı oluşturan terör meselesi, yalnızca güvenlik kurumlarının faaliyetleriyle sınırlandırılamayacak, devletin bekası, toplumsal bütünlük, siyasal istikrar ve ülkenin geleceğine ilişkin stratejik öncelikleri doğrudan etkileyen kapsamlı bir mesele niteliği taşımaktadır. Terörün sona erdirilmesine yönelik siyasal arayışlar, devletin güvenlik kapasitesinin korunmasıyla toplumsal barışın tesis edilmesi arasında kurulacak ilişkinin önemini artırırken, farklı siyasal aktörlerin bu konuda ortak bir hedef etrafında buluşabilmesi de siyasal sistemin uzlaşma kapasitesi bakımından belirleyici hâle gelmektedir. Devlet Bahçeli’nin Terörsüz Türkiye sürecine yönelik yaklaşımı, devletin bekasının korunması ve ülkenin güvenlik sorunlarının kalıcı biçimde çözüme kavuşturulması bakımından siyasal uzlaşının taşıdığı önemi öne çıkarmaktadır. Bu yaklaşımın dikkat çekici yönlerinden biri, geçmiş dönemlerde farklı siyasal tutumlarla temsil edilen aktörlerin, ülkenin geleceğini doğrudan ilgilendiren güvenlik meselelerinde ortak bir stratejik değerlendirme yapabilme imkânının ortaya çıkmasıdır. Recep Tayyip Erdoğan tarafından daha önce Çözüm Süreci çerçevesinde gündeme getirilen siyasal yaklaşımın, daha sonraki dönemde Terörsüz Türkiye hedefi etrafında yeniden ele alınması, güvenlik sorunlarının çözümünde siyasal irade ve toplumsal uzlaşının birlikte değerlendirilmesi gerektiğini göstermektedir.

Devlet Bahçeli’nin söz konusu süreci desteklemesi, siyasal farklılıkların ülkenin temel meseleleri karşısında mutlak bir ayrışma sebebi olarak görülmemesi gerektiği yönünde önemli bir siyasal değerlendirme ortaya koymaktadır. Bu süreçte devletin bekasının korunması ile toplumsal bütünlüğün güçlendirilmesi hedeflerinin birlikte ele alınması, güvenlik politikalarının yalnızca mevcut tehditlerin ortadan kaldırılmasına yönelik değil, aynı zamanda gelecekte benzer sorunların ortaya çıkmasını önleyecek toplumsal ve siyasal koşulların oluşturulmasına yönelik biçimde değerlendirilmesini gerekli kılmaktadır. Terörsüz Türkiye hedefi, bu yönüyle yalnızca güvenlik alanında sonuç elde edilmesini amaçlayan bir politika olarak değil, ülkenin toplumsal bütünlüğünü güçlendirecek, siyasal istikrarı destekleyecek ve ortak gelecek tasavvurunu geliştirecek daha geniş bir siyasal hedef olarak değerlendirilebilir. Türkiye içerisinde Büyük Uzlaşı olarak ifade edilen siyasal ve toplumsal buluşma arayışı, farklı görüşlere sahip kesimlerin ortak sorunların çözümünde birlikte hareket edebilme kapasitesinin geliştirilmesi bakımından önem taşımaktadır.

Büyük Uzlaşı düşüncesinin temelinde, siyasal farklılıkların varlığını korumasına rağmen ülkenin ortak geleceğini ilgilendiren meselelerde karşılıklı anlayışın, ortak sorumluluk bilincinin ve toplumsal bütünlüğün öncelikli kabul edilmesi bulunmaktadır. Bu yaklaşım, siyasal rekabetin ortadan kaldırılmasını değil, rekabetin ülkenin ortak çıkarlarını ve demokratik siyasal hayatın meşruiyetini zedelemeyecek bir anlayış içerisinde yürütülmesini gerektirmektedir. Devlet Bahçeli’nin Terörsüz Türkiye sürecine ilişkin yaklaşımının ulusal güvenlik ve devletin bekası çerçevesinde değerlendirilmesi, söz konusu sürecin toplumsal barış ve siyasal uzlaşı boyutlarının da göz önünde bulundurulmasını gerekli kılmaktadır. Devletin bekasının yalnızca güvenlik kurumlarının kapasitesiyle açıklanamayacağı, aynı zamanda vatandaşların devlete duyduğu güvenin, toplumsal dayanışmanın ve siyasal kurumların meşruiyetinin korunmasıyla da yakından ilişkili olduğu kabul edilmelidir. Bu nedenle Terörsüz Türkiye hedefinin kalıcı bir toplumsal uzlaşıya dönüşebilmesi, güvenlik politikalarının yanı sıra hukuk, adalet, toplumsal eşitlik, karşılıklı güven ve siyasal katılım ilkelerinin de dikkate alınmasına bağlıdır. Terör sorununa yönelik çözüm arayışlarının farklı siyasal aktörler tarafından desteklenebilmesi, Türkiye’nin siyasal tarihinde uzlaşma kültürünün geliştirilmesi bakımından önemli bir imkân ortaya koymakla birlikte, bu imkânın kalıcı sonuçlara dönüşebilmesi kurumsal ve toplumsal düzeyde sürdürülebilir bir yaklaşım gerektirmektedir. Bu çerçevede Terörsüz Türkiye hedefi, ulusal güvenliğin toplumsal barışla, devletin bekasının vatandaşların ortak geleceğiyle ve siyasal istikrarın demokratik meşruiyetle birlikte ele alınmasını gerektiren kapsamlı bir stratejik hedef olarak değerlendirilmelidir.

Terörsüz Türkiye’den Terörsüz Dünya’ya Uzanan Bölgesel ve Uluslararası Yaklaşım

Terörsüz Türkiye hedefinin ulusal sınırlar içerisinde güvenliğin sağlanmasıyla sınırlı kalmayan daha geniş bir anlam kazanabilmesi, bölgesel güvenlik sorunlarının, uluslararası ittifak ilişkilerinin ve farklı toplumların ortak barış beklentilerinin birlikte değerlendirilmesini gerekli kılmaktadır. Terörün yalnızca belirli bir ülkenin sınırları içerisinde ortaya çıkan münferit bir güvenlik problemi olmadığı, bölgesel ve uluslararası gelişmelerle etkileşim içerisinde şekillenebilen daha geniş bir sorun alanı oluşturduğu dikkate alındığında, kalıcı barışın sağlanabilmesi için uluslararası dayanışma ve adalet ilkelerinin önem kazandığı görülmektedir. Bu bağlamda Terörsüz Türkiye hedefinden Terörsüz Dünya idealine geçiş, ulusal düzeyde geliştirilen güvenlik ve toplumsal uzlaşı anlayışının uluslararası düzeyde barış, hakkaniyet ve ortak güvenlik ilkeleriyle desteklenmesini ifade etmektedir. Devlet Bahçeli’nin İsrail’deki son seçimlerin ardından Müslüman milletvekillerinin Netanyahu’ya karşı koalisyon oluşturması ve Kudüs İttifakı Deklarasyonu’nu dünyaya ilan etmesi yönündeki değerlendirmesi, bölgesel siyasal gelişmelerin ittifaklar ve ortak hedefler çerçevesinde ele alınmasına ilişkin bir yaklaşım ortaya koymaktadır. Kudüs meselesinin bu çerçevede değerlendirilmesi, farklı siyasal ve toplumsal kesimlerin ortak bir mesele karşısında iş birliği geliştirebilme imkânını gündeme getirirken, bölgesel gelişmelerin yalnızca devletler arasındaki güç ilişkileri üzerinden değil, ortak tarihsel, toplumsal ve siyasal hassasiyetler üzerinden de ele alınabileceğini göstermektedir. Kudüs İttifakı düşüncesi, farklı siyasal aktörlerin bölgesel bir mesele karşısında ortak bir tutum geliştirebilmesi ihtimalini gündeme taşıyarak, siyasal farklılıkların belirli ortak hedefler doğrultusunda aşılabileceği yönündeki uzlaşma arayışının uluslararası boyutunu temsil etmektedir.

Bu yaklaşımın uluslararası düzeyde anlamlı ve kalıcı bir iş birliğine dönüşebilmesi, ittifakların yalnızca ortak siyasi tutumlar etrafında değil, aynı zamanda hukukun üstünlüğü, insan hakları, karşılıklı güven ve barışçıl çözüm ilkeleri çerçevesinde şekillenmesini gerekli kılmaktadır. Uluslararası ittifakların sürdürülebilirliği, belirli siyasi aktörlere veya dönemsel gelişmelere bağlı kalmaktan ziyade, farklı toplumların ortak güvenlik ve adalet ihtiyaçlarını dikkate alan kurumsal ve diplomatik mekanizmaların geliştirilmesiyle mümkün olabilecektir. Bu nedenle Terörsüz Dünya yaklaşımının temelinde, yalnızca belirli bölgelerde terörün sona erdirilmesi değil, aynı zamanda çatışmaları besleyen adaletsizliklerin, dışlayıcı siyasal yaklaşımların ve uluslararası ilişkilerde kuvvetin belirleyiciliğine dayanan anlayışın aşılması hedefi de bulunmalıdır. Terörün sona erdirilmesine yönelik uluslararası iş birliği, devletlerin güvenlik ihtiyaçlarının karşılanması kadar, toplumların haklarının korunmasını, siyasal sorunların barışçıl yöntemlerle çözülmesini ve uluslararası sistemin adalet temelinde yeniden değerlendirilmesini de gerektirmektedir. Bu açıdan Terörsüz Türkiye hedefinin Terörsüz Dünya vizyonuna dönüşebilmesi, güvenliğin yalnızca askerî ve siyasi tedbirlerle değil, adaletin, toplumsal uzlaşının ve uluslararası meşruiyetin güçlendirilmesiyle birlikte sağlanabileceği düşüncesinin kabul edilmesine bağlıdır.

Bölgesel ittifakların daha geniş bir uluslararası barış anlayışına katkı sağlayabilmesi, farklı ülkelerin ortak meseleler karşısında geliştirecekleri iş birliğinin herhangi bir toplumun haklarını veya güvenliğini tehdit etmeyen kapsayıcı bir yaklaşım üzerine kurulmasını gerekli kılmaktadır. Bu çerçevede Kudüs İttifakı değerlendirmesi, bölgesel siyasal gelişmelerin ortak hassasiyetler ve dayanışma üzerinden ele alınmasına ilişkin bir yaklaşım olarak incelenirken, söz konusu yaklaşımın uluslararası hukuk ve barış ilkeleriyle birlikte değerlendirilmesi önem taşımaktadır. Terörsüz Dünya idealinin gerçekleşebilmesi, uluslararası sistemin farklı toplumların güvenlik ve adalet taleplerini eşit biçimde dikkate alması, devletlerin karşılıklı sorumluluklarını yerine getirmesi ve siyasal anlaşmazlıkların kalıcı çatışmalara dönüşmesini önleyecek mekanizmaların güçlendirilmesiyle yakından ilişkilidir. Dolayısıyla Türkiye’nin Terörsüz Türkiye hedefi etrafında geliştirdiği siyasal uzlaşı arayışının uluslararası boyuta taşınması, yalnızca ulusal güvenlik politikasının genişletilmesi olarak değil, insanlığın ortak barış ve adalet beklentisine katkı sağlayabilecek daha kapsamlı bir siyasal yaklaşım olarak değerlendirilmelidir.

Kemal Kılıçdaroğlu’nun Bölgesel İttifaklar ve Toplumsal Hassasiyetlere İlişkin Değerlendirmeleri

Türkiye’nin siyasal tarihinde farklı ideolojik ve kurumsal geleneklerden gelen aktörlerin bölgesel güvenlik, toplumsal hassasiyetler ve uluslararası ilişkiler konusunda zaman zaman benzer kaygılar taşıyabilmesi, siyasal uzlaşının yalnızca iktidar ve muhalefet arasındaki ilişkilerle sınırlı olmayan daha geniş bir toplumsal ve diplomatik boyuta sahip olduğunu göstermektedir. Kemal Kılıçdaroğlu’nun Mekke İttifakı’nın bir tehdit unsuru olmadığı, aksine Yemen bakımından bir güvence oluşturabileceği yönündeki değerlendirmesini Yemenli bakanlara aktardığını ifade etmesi, bölgesel ittifakların yalnızca güç ilişkileri üzerinden değil, güvenlik ve istikrar beklentileri üzerinden de yorumlanabileceğini ortaya koymaktadır. Mekke İttifakı’na ilişkin bu yaklaşım, bölgesel iş birliği girişimlerinin farklı toplumlar tarafından nasıl algılandığının ve söz konusu girişimlerin tehdit algısı yerine güvence ve istikrar perspektifiyle değerlendirilmesinin önemine işaret etmektedir. Bölgesel ittifakların güven artırıcı bir niteliğe sahip olabilmesi, ilgili ülkelerin birbirlerinin egemenlik haklarına, toplumsal yapılarına ve güvenlik beklentilerine saygı göstermesini ve iş birliğinin karşılıklı güven temelinde yürütülmesini gerekli kılmaktadır.

Yemen örneği üzerinden dile getirilen değerlendirme, bölgesel siyasal yapılanmaların yalnızca belirli devletlerin çıkarlarını temsil eden oluşumlar olarak görülmemesi, aynı zamanda bölgesel istikrarın ve ortak güvenlik ihtiyaçlarının karşılanmasına katkı sağlayabilecek mekanizmalar olarak da ele alınması gerektiğini göstermektedir. Bu yaklaşımın daha geniş bir uluslararası barış anlayışına katkı sunabilmesi, bölgesel ittifakların kapsayıcı, şeffaf ve uluslararası hukukla uyumlu bir zeminde oluşturulmasına bağlı bulunmaktadır. Kılıçdaroğlu’nun Azerbaycan’daki başörtüsü sorununa ilişkin değerlendirmeleri ise Türkiye’nin geçmiş dönemlerde yaşadığı toplumsal ve siyasal gerilimlerin başka ülkelerde benzer biçimde ortaya çıkmaması gerektiği yönündeki bir uyarı niteliği taşımaktadır. Türkiye’de 28 Şubat dönemiyle özdeşleştirilen başörtüsü tartışmalarının toplumsal ve siyasal sonuçları dikkate alındığında, Azerbaycan’ın benzer bir süreç yaşayarak vatandaşlarıyla karşı karşıya gelmemesi gerektiğine ilişkin yaklaşım, toplumsal hassasiyetlerin siyasal karar alma süreçlerinde dikkate alınmasının önemini ortaya koymaktadır.

Söz konusu değerlendirmede, geçmişte 28 Şubat zihniyetinin mimarı olarak nitelendirilen bir siyasal geleneğin temsilcisi konumundaki CHP Genel Başkanı’nın Azerbaycan’da benzer olumsuzlukların yaşanmaması yönünde uyarıda bulunması, siyasal aktörlerin tarihsel deneyimlerden hareketle farklı toplumsal sorunlara ilişkin değerlendirmeler geliştirebileceğini göstermektedir. Bu durum, siyasal aktörlerin geçmişteki ideolojik ve politik konumlarının her yeni meselede değişmez bir tutum ortaya koymalarını zorunlu kılmadığını, toplumsal barış ve vatandaşların hakları söz konusu olduğunda farklı değerlendirme ve yaklaşımların geliştirilebileceğini göstermesi bakımından önemlidir. Başörtüsü meselesinin toplumsal uzlaşı ve bireysel haklar çerçevesinde ele alınması, devlet ile vatandaş arasındaki ilişkinin güven ve karşılıklı saygı temelinde kurulmasının önemini ortaya koymaktadır. Toplumsal hassasiyetlerin siyasal karar alma süreçlerinde dikkate alınmaması, farklı toplumsal kesimler arasında gerilimlerin artmasına ve devletin vatandaşlarıyla karşı karşıya gelmesine neden olabilecek sonuçlar doğurabileceğinden, siyasal yönetim anlayışının farklılıkları koruyan ve hakları güvence altına alan bir yaklaşım benimsemesi gerekmektedir.

Bu çerçevede Kılıçdaroğlu’nun Yemen ve Azerbaycan konularında dile getirdiği değerlendirmeler, bölgesel güvenlik ile toplumsal haklar arasındaki ilişkinin farklı siyasal meseleler üzerinden ele alınabileceğini ve siyasal aktörlerin ortak insani ve toplumsal değerler doğrultusunda değerlendirmeler geliştirebileceğini göstermektedir. Mekke İttifakı ve Azerbaycan’daki başörtüsü meselesi üzerinden ortaya çıkan yaklaşım, Türkiye’nin siyasal deneyimlerinin yalnızca kendi iç siyasal düzeni açısından değil, benzer toplumsal ve bölgesel sorunlarla karşılaşan diğer ülkeler bakımından da değerlendirme imkânı taşıdığını ortaya koymaktadır. Bu nedenle bölgesel ittifakların ve toplumsal hassasiyetlerin değerlendirilmesinde güvenlik, adalet, bireysel haklar, toplumsal barış ve devletin meşruiyeti ilkelerinin birlikte ele alınması, daha kapsamlı ve sürdürülebilir siyasal çözümlerin geliştirilmesine katkı sağlayacaktır.

Farklı Siyasal Geleneklerin Ortak Adalet Zemini

Necmettin Erbakan, Recep Tayyip Erdoğan, Devlet Bahçeli ve Kemal Kılıçdaroğlu tarafından farklı tarihsel dönemlerde ve farklı siyasal koşullar içerisinde dile getirilen değerlendirmeler, Türkiye’nin siyasal düşünce tarihinde farklı ideolojik geleneklerin belirli ortak meseleler etrafında buluşabilme ihtimalini incelemek bakımından önemli bir karşılaştırma zemini oluşturmaktadır. Bu aktörlerin siyasal geçmişleri, temsil ettikleri düşünsel gelenekler ve siyasal mücadele yöntemleri birbirinden farklı olmakla birlikte, adalet, toplumsal bütünlük, devletin geleceği, bölgesel istikrar ve uluslararası ilişkilerde hakkın korunması gibi meseleler etrafında ortaya koydukları değerlendirmeler ortak bir inceleme alanı meydana getirmektedir. Erbakan’ın Adil Düzen düşüncesi, insanlığın mevcut ekonomik ve siyasal sistemlerin sınırları içerisinde yaşamaya mahkûm olmadığını savunurken, Erdoğan’ın Dünya Beşten Büyüktür yaklaşımı uluslararası karar alma mekanizmalarının adalet ve temsil ilkeleri bakımından yeniden değerlendirilmesi gerektiğini vurgulamaktadır. Bahçeli’nin Terörsüz Türkiye sürecine yönelik yaklaşımı, devletin bekası ve ulusal güvenlik bakımından siyasal uzlaşının önemini öne çıkarırken, Kılıçdaroğlu’nun bölgesel ittifaklar ve toplumsal hassasiyetler konusundaki değerlendirmeleri, güvenlik ve siyasal istikrarın toplumsal haklarla birlikte ele alınması gerektiğini göstermektedir. Bu dört siyasal yaklaşımın ortak değerlendirme alanı, kuvvetin tek başına meşruiyet kaynağı kabul edilmemesi, hak ve adalet ilkelerinin siyasal ilişkilerin temelini oluşturması ve ortak sorunların çözümünde toplumsal ve siyasal uzlaşının önem taşımasıdır.

Farklı siyasal aktörlerin ortak değerler etrafında değerlendirilmesi, ideolojik ayrılıkların ortadan kaldırıldığı veya siyasal farklılıkların önemsiz hâle geldiği şeklinde yorumlanmamalı, aksine demokratik siyasal hayat içerisinde farklılıkların korunmasıyla ortak hedeflerin geliştirilmesi arasındaki ilişkinin önemini ortaya koyan bir yaklaşım olarak ele alınmalıdır. Siyasal uzlaşının demokratik niteliği, farklı görüşlerin tek bir düşünce etrafında birleştirilmesinden ziyade, farklı görüşlere sahip aktörlerin ortak sorunların çözümünde birbirlerinin meşru varlığını kabul ederek birlikte hareket edebilme kapasitesine bağlıdır. Bu nedenle Türkiye’nin siyasal tecrübesinde ortaya çıkan Büyük Uzlaşı arayışı, farklı ideolojik geleneklerin kendi düşünsel kimliklerini koruyarak ülkenin ortak geleceğini ilgilendiren meselelerde sorumluluk üstlenebilmesi bakımından değerlendirilmelidir. Adaletin ortak siyasal zemin olarak kabul edilmesi, toplumsal ve siyasal ilişkilerde yalnızca çoğunluğun iradesinin veya güçlü aktörlerin tercihinin belirleyici olmasını önleyerek farklı kesimlerin haklarının korunmasına imkân sağlayabilecek temel bir ilke niteliği taşımaktadır. Kuvvetin değil hakkın üstün tutulması, siyasal iktidarın kullanımından uluslararası ilişkilerin düzenlenmesine kadar uzanan geniş bir alanda meşruiyetin temel ölçütünün hukuka, adalete ve insan haklarına uygunluk olması gerektiğini ifade etmektedir.

Bu yaklaşımın ulusal düzeyde karşılık bulabilmesi, siyasal kurumların toplumsal taleplere açık olması, vatandaşların haklarının güvence altında bulunması ve farklı siyasal düşüncelerin demokratik yöntemlerle temsil edilebilmesiyle yakından ilişkilidir. Uluslararası düzeyde karşılık bulabilmesi ise devletlerin birbirleriyle kurdukları ilişkilerde güç üstünlüğünü mutlak bir haklılık ölçütü olarak kabul etmemeleri, uluslararası hukuk ilkelerine bağlı kalmaları ve ortak sorunların çözümünde hakkaniyeti esas almalarıyla mümkün olabilecektir. Bu bağlamda dört siyasal aktörün farklı dönemlerde ortaya koyduğu değerlendirmeler, Türkiye’nin siyasal birikiminin yalnızca iç politika meseleleriyle sınırlı kalmadığını, aynı zamanda uluslararası adalet ve insanlığın ortak geleceğine ilişkin daha geniş bir düşünsel tartışma zemini sunduğunu göstermektedir. Söz konusu düşünsel zeminin kalıcı bir siyasal anlayışa dönüşebilmesi, kişilerin açıklamalarının ötesinde, ortak ilkelerin kurumsal yapılara, hukuki düzenlemelere ve sürdürülebilir toplumsal ilişkilere yansıtılmasını gerektirmektedir. Bu nedenle siyasal aktörler arasında ortaya çıkan ortak değerlendirmelerin önemi, yalnızca belirli dönemlerde sergilenen siyasi tutumlarla değil, söz konusu tutumların uzun vadeli toplumsal ve kurumsal sonuçlar üretme kapasitesiyle ölçülmelidir.

Türkiye’nin Siyasal Dönüşümü, Devlet Kapasitesi ve Demokratik Meşruiyet

Türkiye’nin son yıllarda geçirdiği siyasal dönüşüm, tarihsel devlet geleneği, kurumsal yeniden yapılanma, güvenlik öncelikleri, ekonomik kırılganlıklar, toplumsal dinamikler ve uluslararası sistemde meydana gelen değişimlerin karşılıklı etkileşimi içerisinde şekillenen kapsamlı bir yapısal süreç olarak değerlendirilmelidir. Mevcut siyasal düzenin oluşumunu yalnızca anayasal ve idari düzenlemeler üzerinden açıklamak yeterli olmayıp, devlet kapasitesi ile siyasal meşruiyet arasındaki ilişkinin zaman içerisinde yeniden tanımlanması ve kurumsal işleyişin değişen iç ve dış koşullara göre yeniden biçimlenmesi de dikkate alınmalıdır. Yönetim modelinde merkezileşme eğiliminin güçlenmesi, karar alma süreçlerinin daha koordineli ve hızlı yürütülmesine imkân sağlayabilecek bir yönetim kapasitesi ortaya çıkarırken, aynı zamanda denge ve denetleme mekanizmalarının etkinliği, demokratik temsil ve siyasal çoğulculuk bakımından yeni değerlendirme alanları meydana getirmektedir. Karar alma süreçlerinin merkezileşmesi, yürütme organının yönetim içerisindeki ağırlığını artırırken, kurumsal çeşitliliğin ve farklı siyasal görüşlerin karar süreçlerine katılımının korunması yönündeki ihtiyacı da daha belirgin hâle getirmektedir. Devletin güvenlik önceliklerinin kamu yönetiminin farklı alanlarına daha fazla nüfuz etmesi, ekonomik ve toplumsal politikaların da güvenlik perspektifi içerisinde değerlendirilmesine yol açarken, güvenlik ile demokratik yönetişim arasında sürdürülebilir bir dengenin kurulmasını zorunlu kılmaktadır.

Güvenlik politikalarının toplumsal ve ekonomik alanlarla kurduğu ilişkinin kapsamı genişledikçe, devlet kapasitesinin artırılması ile bireysel hak ve özgürlüklerin korunması arasındaki ilişkinin daha dikkatli biçimde değerlendirilmesi gerekmektedir. Türkiye’nin siyasal yapısında zaman içerisinde ortaya çıkan değişim, yalnızca yürütme organının güçlenmesiyle sınırlı kalmamış, kamusal alanın yeniden tanımlanmasına, devlet ile toplum arasındaki ilişkilerin farklı esaslar üzerinden kurulmasına ve siyasal meşruiyet üretim yöntemlerinin değişmesine de zemin hazırlamıştır. Siyasal meşruiyetin yalnızca ekonomik performans üzerinden oluşturulmadığı, güvenlik söylemleri, kimlik vurguları, tarihsel anlatılar ve kültürel aidiyetlerin de toplumsal destek üretiminde belirleyici unsurlar hâline geldiği görülmektedir. Bu gelişme, siyasal sistemin toplumsal destek üretme yöntemlerinin değiştiğini ve farklı toplumsal kesimlerin siyasal aidiyetlerinin ekonomik beklentilerin yanı sıra güvenlik algıları ve kültürel değerler üzerinden de şekillenebildiğini göstermektedir.

Siyasal sistem içerisindeki geleneksel denge ve denetleme mekanizmalarının etkisinin değişmesi, yürütme merkezli yönetim modelinin daha görünür hâle gelmesine ve kurumsal işleyişin farklı bir yönetim anlayışı doğrultusunda yeniden biçimlenmesine yol açmıştır. Bu dönüşümün demokratik meşruiyet bakımından değerlendirilmesinde, karar alma süreçlerinin etkinliği kadar hukukun üstünlüğünün korunması, kurumsal hesap verebilirliğin sağlanması ve siyasal çoğulculuğun güvence altına alınması da temel ölçütler arasında yer almalıdır. Devletin güvenlik eksenli yaklaşımının siyasal karar alma süreçlerinde belirleyici hâle gelmesi, toplumsal taleplerin değerlendirilmesinde güvenlik kaygılarının ekonomik ve demokratik önceliklerin önüne geçebilmesi ihtimalini ortaya çıkarmaktadır. Bu nedenle güvenlik politikalarının uzun vadeli başarısı, yalnızca tehditlerin ortadan kaldırılmasıyla değil, aynı zamanda toplumun farklı kesimlerinin devlete duyduğu güvenin korunması ve siyasal sistemin meşruiyetinin güçlendirilmesiyle de değerlendirilmelidir. Türkiye’nin siyasal geleceği bakımından temel meselelerden biri, merkezi yönetimin karar alma kapasitesini korurken kurumsal özerklik, hukukun üstünlüğü, şeffaflık, hesap verebilirlik ve demokratik katılım ilkelerinin etkinliğini sürdürebilmektir. Kurumsal etkinliğin demokratik meşruiyetle birlikte geliştirilmesi, devletin yalnızca kısa vadeli siyasal hedeflere ulaşmasını değil, uzun vadeli toplumsal ve ekonomik sorunlar karşısında dirençli bir yönetim kapasitesi oluşturmasını da mümkün kılacaktır.

Güvenlik, Toplumsal Bütünlük ve Siyasal İttifakların Dönüşümü

Türkiye’nin siyasal yapısında ideolojik farklılıkların yanı sıra ortak tehdit algılarının da siyasal ittifakların oluşumunda belirleyici rol oynadığı ve bu durumun geleneksel siyasal ayrımların yeniden değerlendirilmesine neden olduğu görülmektedir. Farklı siyasal geleneklere mensup aktörlerin ülkenin güvenliği, devletin bekası ve toplumsal bütünlüğü gibi meseleler karşısında ortak tutum geliştirebilmesi, siyasal rekabetin yanında iş birliği ve uzlaşma kapasitesinin de siyasal sistemin önemli unsurlarından biri olduğunu göstermektedir. Siyasal ittifakların oluşumunda ortak tehdit algılarının etkili olması, farklı ideolojik görüşlerin belirli dönemlerde ortak güvenlik öncelikleri etrafında yakınlaşmasına imkân sağlarken, bu yakınlaşmanın demokratik çoğulculuğu ortadan kaldırmaması ve siyasal farklılıkların meşru temsilini koruması önem taşımaktadır. Güvenlik merkezli siyasal birlikteliklerin uzun vadeli toplumsal uzlaşıya dönüşebilmesi, ortak tehdit algısının ötesinde, farklı toplumsal kesimlerin haklarını ve beklentilerini dikkate alan kapsayıcı bir siyasal anlayışın geliştirilmesine bağlıdır. Bölgesel krizlerin artması, düzensiz göç hareketlerinin hızlanması, ekonomik dalgalanmaların derinleşmesi ve küresel güç rekabetinin yoğunlaşması, Türkiye’nin yönetim mekanizmasında güvenlik merkezli reflekslerin güçlenmesine neden olan önemli gelişmeler arasında yer almaktadır. Uluslararası sistemde meydana gelen bu gelişmeler, ulusal güvenlik politikalarının yalnızca ülke sınırları içerisinde ortaya çıkan tehditlerle sınırlı biçimde ele alınamayacağını ve dış politika ile iç siyaset arasındaki ilişkinin daha karmaşık bir nitelik kazandığını göstermektedir. Ekonomik kırılganlıkların güvenlik kaygılarıyla birlikte değerlendirilmesi, siyasal yönetimin karar alma süreçlerinde ekonomik istikrar, toplumsal refah ve ulusal güvenlik arasındaki karşılıklı bağımlılığın dikkate alınmasını gerektirmektedir. Toplumsal dinamiklerin siyasal kararlar üzerindeki etkisi, farklı kimlik ve aidiyet gruplarının taleplerinin yönetim mekanizmaları tarafından dikkate alınmasını ve siyasal meşruiyetin kapsayıcı bir toplumsal temsil anlayışı üzerine kurulmasını zorunlu kılmaktadır. Siyasal istikrarın kalıcı biçimde sağlanabilmesi, yalnızca belirli siyasi aktörlerin veya ittifakların varlığına değil, aynı zamanda toplumun farklı kesimlerinin ortak gelecek düşüncesi etrafında buluşabilmesine ve devlet kurumlarının güvenilirliğine bağlıdır. Bu çerçevede Terörsüz Türkiye hedefi, güvenlik politikalarının toplumsal bütünlük, siyasal temsil, demokratik meşruiyet ve kurumsal güven ilkeleriyle birlikte değerlendirilmesi gereken stratejik bir dönüşüm alanı oluşturmaktadır.

Terörsüz Türkiye Hedefinin Adil Dünya Düzeni Perspektifinden Değerlendirilmesi

Terörsüz Türkiye hedefinin daha geniş bir düşünsel ve siyasal çerçevede ele alınması, güvenliğin yalnızca devletin fiziksel varlığının korunması anlamına gelmediğini, aynı zamanda vatandaşların haklarının güvence altına alınması ve toplumsal barışın sürdürülebilir biçimde tesis edilmesi gerektiğini göstermektedir. Devletin bekası ile toplumun ortak geleceği arasında kurulacak sağlıklı ilişkinin temelinde, güvenlik politikalarının hukukun üstünlüğü ve adalet ilkeleriyle desteklenmesi ve siyasal kararların toplumsal meşruiyetini güçlendirecek bir yönetim anlayışının geliştirilmesi bulunmaktadır. Terörsüz Türkiye yaklaşımının Adil Düzen düşüncesiyle birlikte değerlendirilmesi, ulusal güvenliğin yalnızca tehditlerin ortadan kaldırılması üzerinden değil, hakkın üstünlüğünü esas alan toplumsal ve siyasal ilişkilerin geliştirilmesi üzerinden de ele alınabileceğini ortaya koymaktadır. Adil Dünya Düzeni perspektifi ise bu yaklaşımın uluslararası boyutunu oluşturarak, devletlerin ve toplumların karşılıklı ilişkilerinde kuvvetin belirleyiciliği yerine adaletin, hakkaniyetin ve ortak sorumluluk bilincinin esas alınmasını gerekli kılmaktadır. Ulusal düzeyde toplumsal uzlaşının sağlanması ile uluslararası düzeyde adil ilişkilerin kurulması arasında düşünsel bir bağ bulunmaktadır, çünkü her iki düzeyde de kalıcı istikrarın yalnızca güç kullanımıyla değil, karşılıklı güvenin ve meşru hakların korunmasıyla mümkün olabileceği kabul edilmektedir.

Türkiye’nin siyasal tecrübesinde farklı dönemlerde ortaya çıkan Adil Düzen, Dünya Beşten Büyüktür, Terörsüz Türkiye ve bölgesel ittifak değerlendirmeleri, adaletin hem ulusal hem de uluslararası düzeyde temel siyasal ilke olarak kabul edilmesi gerektiği yönündeki ortak düşünsel arayışın farklı görünümlerini oluşturmaktadır. Bu yaklaşımların ortak bir siyasal vizyon içerisinde değerlendirilebilmesi, farklı siyasal aktörlerin tarihsel ve ideolojik ayrılıklarını ortadan kaldırmayı değil, ortak insani değerler ve toplumsal ihtiyaçlar doğrultusunda birlikte hareket edebilme imkânlarını geliştirmeyi gerektirmektedir. Terörsüz Dünya hedefinin gerçekleşebilmesi, devletlerin yalnızca kendi güvenliklerini önceleyen dar yaklaşımlardan uzaklaşarak, diğer toplumların haklarını ve güvenlik ihtiyaçlarını da dikkate alan uluslararası bir sorumluluk anlayışı geliştirmelerine bağlıdır. Uluslararası sistemde kalıcı barışın sağlanması, güç sahibi aktörlerin kararlarının sorgulanamaz kabul edilmediği, farklı toplumların haklarının korunduğu ve siyasal uyuşmazlıkların adalet temelinde çözüme kavuşturulabildiği bir kurumsal yapının geliştirilmesini gerektirmektedir. Bu nedenle Adil Dünya Düzeni düşüncesi, uluslararası sistemin yalnızca güç dağılımının değişmesine yönelik bir talep olarak değil, aynı zamanda siyasal ilişkilerin meşruiyet ölçütlerinin hak, hukuk ve adalet temelinde yeniden belirlenmesi gerektiğini savunan bir yaklaşım olarak ele alınmalıdır.

İnsanlık Sözleşmesi ve Evrensel Adalet Arayışı

İnsanlığın ortak geleceğine ilişkin daha kapsamlı bir siyasal yaklaşım geliştirilebilmesi, devletler ve toplumlar arasındaki ilişkilerin yalnızca dönemsel çıkarlar ve güç dengeleri üzerinden değil, ortak haklar, karşılıklı sorumluluklar ve evrensel adalet ilkeleri üzerinden yeniden değerlendirilmesini gerektirmektedir. Bu çerçevede İnsanlık Sözleşmesi düşüncesi, farklı siyasal geleneklerin ve toplumların ortak bir gelecek anlayışı etrafında buluşabilmesini sağlayabilecek, kuvvetin üstünlüğünü değil hakkın üstünlüğünü esas alan daha geniş bir ahlaki ve siyasal uzlaşma zemini olarak değerlendirilebilir. İnsanlık Sözleşmesi’nin temelinde, insanlığın mevcut siyasal ve ekonomik düzenlerin ortaya çıkardığı sorunlara mahkûm olmadığı, daha adil ve barışçıl bir uluslararası sistemin kurulabilmesi için ortak irade ve kurumsal sorumluluk geliştirebileceği düşüncesi bulunmaktadır. Bu düşüncenin hayata geçirilebilmesi, devletlerin birbirlerinin egemenlik haklarına saygı göstermesini, uluslararası ilişkilerde hukukun üstünlüğünü kabul etmesini ve farklı toplumların güvenlik ile adalet taleplerini eşit ölçüde dikkate almasını gerektirmektedir.

İnsanlık Sözleşmesi yaklaşımının ulusal düzeydeki karşılığı, devlet ile vatandaş arasındaki ilişkinin güven, adalet, hakların korunması ve karşılıklı sorumluluk ilkeleri üzerine kurulması, uluslararası düzeydeki karşılığı ise devletler arasındaki ilişkilerin hakkaniyet ve ortak güvenlik esaslarına göre geliştirilmesidir. Türkiye’nin tarihsel siyasal deneyiminde farklı dönemlerde ortaya çıkan düşünsel ve siyasal yaklaşımlar, insanlığın ortak meselelerinin çözümünde ulusal deneyimlerin uluslararası düzeyde değerlendirilmesinin ve ortak değerler etrafında yeni iş birliği imkânlarının geliştirilmesinin önemini ortaya koymaktadır. Erbakan’ın Adil Düzen düşüncesinden Erdoğan’ın daha adil bir dünya düzeni çağrılarına, Bahçeli’nin Terörsüz Türkiye sürecine ilişkin yaklaşımından Kılıçdaroğlu’nun bölgesel ittifaklar ve toplumsal hassasiyetler konusundaki değerlendirmelerine uzanan siyasal düşünce çizgisi, farklı dönemlerde ortaya çıkan adalet ve uzlaşı arayışlarının birlikte incelenmesine imkân sağlamaktadır. Bu siyasal değerlendirmelerin ortak bir İnsanlık Sözleşmesi idealine katkı sağlayabilmesi, kuvvetin mutlak üstünlüğünü reddeden, farklılıkları koruyan, toplumsal barışı destekleyen ve uluslararası ilişkilerde hakkın üstünlüğünü temel alan ilkelerin kurumsal ve hukuki güvenceye kavuşturulmasına bağlıdır.

Sonuç ve Değerlendirme

  1. yüzyılın son çeyreğinden 21. yüzyılın ikinci çeyreğine uzanan Türkiye tecrübesi, farklı siyasal dönemlerde ortaya çıkan düşüncelerin, toplumsal taleplerin, güvenlik arayışlarının ve uluslararası adalet çağrılarının ortak bir tarihsel perspektif içerisinde değerlendirilebileceğini göstermektedir. Necmettin Erbakan’ın insanlığın kapitalizm veya sosyalizme mahkûm olmadığı yönündeki Adil Düzen yaklaşımı, Türkiye’nin siyasal düşünce tarihinde alternatif bir ekonomik ve toplumsal düzen arayışını temsil ederken, bu yaklaşımın temelinde bulunan kuvvet yerine hakkın üstünlüğünü esas alma düşüncesi, sonraki dönemlerde uluslararası adalet ve daha kapsayıcı bir dünya düzeni tartışmalarında da karşılık bulabilecek bir düşünsel zemin oluşturmuştur. Recep Tayyip Erdoğan’ın Birleşmiş Milletler’de dile getirdiği Dünya Beşten Büyüktür söylemi, uluslararası sistemde sınırlı sayıdaki güçlü devletin belirleyiciliğine yönelik eleştiriyi gündeme taşımış ve daha adil bir dünya düzeninin kurulabilmesi için uluslararası temsil ve karar alma mekanizmalarının yeniden değerlendirilmesi gerektiğini vurgulamıştır.

Devlet Bahçeli’nin Terörsüz Türkiye sürecine yönelik yaklaşımı, devletin bekası ve ülkenin güvenliği bakımından farklı siyasal aktörlerin ortak hedefler etrafında buluşabilmesinin önemini ortaya koyarken, Türkiye’nin uzun yıllardır karşı karşıya bulunduğu terör sorununa ilişkin çözüm arayışlarında siyasal uzlaşının taşıdığı stratejik değeri görünür hâle getirmiştir. Kemal Kılıçdaroğlu’nun Mekke İttifakı’nın Yemen bakımından bir tehdit değil güvence oluşturabileceğine ilişkin değerlendirmesi ve Azerbaycan’daki başörtüsü meselesi üzerinden toplumsal hassasiyetlere dikkat çekmesi, bölgesel güvenlik ve siyasal istikrar meselelerinin farklı toplumsal kesimlerin hakları ve beklentileriyle birlikte ele alınması gerektiğini göstermiştir. Söz konusu siyasal yaklaşımlar, temsil ettikleri ideolojik geleneklerin farklılığına rağmen, adalet, güvenlik, toplumsal bütünlük, uluslararası dayanışma ve hakkın korunması gibi ortak meselelerin Türkiye’nin siyasal geleceğinde önemli bir değerlendirme zemini oluşturduğunu ortaya koymaktadır. Bu tarihsel süreçte ortaya çıkan siyasal uzlaşı arayışlarının en önemli sonuçlarından biri, farklı düşüncelere sahip aktörlerin ülkenin geleceğini ilgilendiren temel meselelerde ortak sorumluluk üstlenebilmesinin mümkün olduğunu göstermesi ve bu imkânın toplumsal barışın geliştirilmesi bakımından taşıdığı potansiyeli ortaya çıkarmasıdır.

Bununla birlikte siyasal uzlaşının kalıcı olabilmesi, yalnızca ortak güvenlik hedeflerinin benimsenmesine değil, aynı zamanda demokratik meşruiyetin, hukukun üstünlüğünün, hesap verebilirliğin, kurumsal etkinliğin ve farklı toplumsal kesimlerin haklarının güvence altına alınmasına bağlı bulunmaktadır. Türkiye’nin siyasal geleceğinde temel önceliklerden biri, devletin güvenlik kapasitesi ile demokratik yönetişim ilkeleri arasında sürdürülebilir bir denge kurulması, toplumsal güvenin güçlendirilmesi ve siyasal kurumların farklı toplumsal talepleri kapsayabilecek bir işleyişe kavuşturulmasıdır. Terörsüz Türkiye hedefinin kalıcı bir başarıya ulaşabilmesi, güvenlik politikalarının toplumsal uzlaşı, adalet ve hukukun üstünlüğü ilkeleriyle desteklenmesine ve farklı siyasal görüşlere sahip kesimlerin ülkenin ortak geleceğine ilişkin süreçlerde kendilerini temsil edilmiş hissetmelerine bağlıdır. Terörsüz Türkiye hedefinin Terörsüz Dünya vizyonuna dönüşebilmesi ise ulusal düzeyde geliştirilen toplumsal uzlaşı anlayışının uluslararası düzeyde adalet, karşılıklı güven, barışçıl çözüm ve ortak sorumluluk ilkeleriyle bütünleştirilmesini gerektirmektedir. Uluslararası sistemde daha adil bir düzenin kurulabilmesi, yalnızca mevcut güç dengelerinin değişmesine değil, aynı zamanda devletler arasındaki ilişkilerin hakkın üstünlüğü, hukukun bağlayıcılığı ve bütün toplumların eşit değerde kabul edilmesi ilkeleri üzerine yeniden inşa edilmesine bağlıdır.

Bu çerçevede Adil Düzen düşüncesi, Dünya Beşten Büyüktür yaklaşımı, Terörsüz Türkiye hedefi ve Terörsüz Dünya ideali arasında kurulabilecek düşünsel ilişki, Türkiye’nin tarihsel siyasal birikimini insanlığın ortak adalet ve barış arayışıyla buluşturabilecek önemli bir değerlendirme zemini sunmaktadır. Farklı siyasal geleneklerin ortak bir adalet anlayışı etrafında buluşabilmesi, siyasal rekabetin ve ideolojik farklılıkların ortadan kaldırılmasını gerektirmemekte, aksine bu farklılıkların insanlığın ortak değerlerini ve toplumların temel haklarını koruyan demokratik bir uzlaşı içerisinde varlığını sürdürebilmesini gerekli kılmaktadır. Türkiye’nin 20. yüzyılın son çeyreğinden 21. yüzyılın ikinci çeyreğine uzanan siyasal deneyimi, ulusal güvenlik, toplumsal barış, siyasal meşruiyet ve uluslararası adalet meselelerinin birbirinden bağımsız değerlendirilemeyeceğini ve kalıcı çözümlerin bu alanların karşılıklı etkileşimi dikkate alınarak geliştirilmesi gerektiğini ortaya koymaktadır. İnsanlığın geleceğine yönelik daha adil bir düzen arayışı, devletlerin yalnızca kendi güçlerini artırmaya odaklandıkları bir uluslararası sistemin ötesine geçilmesini, farklı toplumların haklarının korunmasını ve siyasal ilişkilerin karşılıklı sorumluluk temelinde yeniden düzenlenmesini gerektirmektedir. İnsanlık Sözleşmesi düşüncesi, bu kapsamda, farklı devletlerin, toplumların ve siyasal geleneklerin kuvvetin değil hakkın üstünlüğünü kabul ederek ortak bir adalet ve barış anlayışı geliştirebilecekleri evrensel bir uzlaşma idealini temsil etmektedir. Türkiye’nin tarihsel siyasal tecrübesi içerisinde ortaya çıkan farklı düşünsel yaklaşımların ortak bir insanlık vizyonu çerçevesinde değerlendirilmesi, ulusal düzeyde elde edilebilecek toplumsal uzlaşının uluslararası düzeyde de barış ve adalet arayışlarına katkı sunabileceğini göstermektedir.

  1. yüzyılın son çeyreğinde Necmettin Erbakan tarafından ortaya konulan Adil Düzen düşüncesinden 21. yüzyılın ikinci çeyreğinde Terörsüz Türkiye ve Terörsüz Dünya hedefleri etrafında şekillenen siyasal değerlendirmelere uzanan tarihsel süreç, kuvvetin değil hakkın üstün tutulduğu, güvenliğin adaletle, devletin bekasının toplumsal bütünlükle ve uluslararası ilişkilerin ortak insanlık değerleriyle birlikte ele alındığı daha kapsamlı bir siyasal düzen arayışını ortaya koymaktadır. Bu arayışın en önemli hedefi, farklı siyasal düşüncelerin ve toplumsal kimliklerin kendi varlıklarını koruyabildiği, devletlerin ve toplumların birbirlerinin haklarına saygı gösterdiği, güvenliğin özgürlükle, siyasal istikrarın demokratik meşruiyetle ve uluslararası ilişkilerin hakkaniyetle desteklendiği bir düzenin oluşturulmasıdır. Türkiye’nin Terörsüz Türkiye hedefinden Terörsüz Dünya idealine uzanan yaklaşımı, bu yönüyle yalnızca ulusal güvenlik sorunlarının çözümüne yönelik bir siyasal hedef olarak değil, insanlığın ortak geleceğini adalet, barış, karşılıklı güven ve hakkın üstünlüğü ilkeleri doğrultusunda yeniden düşünmeye davet eden daha geniş bir siyasal ve ahlaki vizyon olarak değerlendirilmelidir. Nihayetinde Adil Düzen düşüncesinden Adil Dünya Düzeni arayışına, Terörsüz Türkiye hedefinden Terörsüz Dünya idealine ve buradan İnsanlık Sözleşmesi fikrine uzanan bu düşünsel çerçeve, insanlığın kuvvetin belirleyiciliğine mahkûm olmadığını, hakkı üstün tutan daha adil bir düzenin kurulabileceğini ve bu düzenin ancak ortak irade, siyasal uzlaşı, hukuki meşruiyet ve evrensel adalet ilkeleriyle hayata geçirilebileceğini ortaya koymaktadır.

About The Author

Bir yanıt yazın