Sapkından Kahramana: Viktorya Dönemi İngiltere’sinde Hz. Muhammed İmgesinin Dönüşümü
Batı düşüncesinin İslam ve Hz. Muhammed ile olan tarihsel karşılaşması, yüzyıllar boyunca teolojik polemiklerin ve kültürel önyargıların gölgesinde şekillenmiştir. Geç Orta Çağ ve erken modern dönem boyunca Hristiyan apolojistler tarafından “sapkın”, “yalancı peygamber” ve “dünyevi hırslara yenik düşmüş bir sahtekâr” olarak tasvir edilen Hz. Muhammed figürü, 19. yüzyıl İngiltere’sinde köklü bir yeniden yorumlama sürecine girmiştir.¹ Philip C. Almond, Heretic and Hero: Muhammad and the Victorians (1989) adlı çalışmasında, Viktorya dönemi entelektüellerinin bu yerleşik olumsuz algıyı nasıl kırdığını ve peygamber figürünü nasıl “samimi bir hakikat arayıcısı”, “soylu bir Arap” ve nihayetinde bir “kahraman” olarak konumlandırdığını kapsamlı bir biçimde analiz etmektedir.²

Bu zihniyet dönüşümünün arkasında iki temel tarihsel dinamik bulunmaktadır. İlk olarak, 19. yüzyılda şarkiyatçılık çalışmalarının kurumsallaşmasıyla birlikte Arapça kaynaklara, klasik siyer metinlerine ve Kur’an çevirilerine doğrudan erişim artmış; bu durum, Orta Çağ’dan devralınan kulaktan dolma efsanelerin yerini daha tarihsel ve filolojik bir zemine bırakmasını sağlamıştır.³ İkinci olarak, Viktorya dönemi İngiltere’sinin kendi içindeki entelektüel ve toplumsal krizler bu algıyı doğrudan beslemiştir. Endüstrileşmenin yarattığı materyalist ruh, yükselen bilimsel şüphecilik ve İngiltere’deki Katolik-Protestan gerilimleri, dönemin düşünürlerini “samimi dindarlık” ve “gerçek liderlik” arayışına itmiştir.⁴ Bu bağlamda İslam ve kurucusu, İngiliz entelektüelleri için kendi toplumlarını ve dini kurumlarını eleştirebilecekleri bir öz eleştiri aynasına dönüşmüştür.
Viktorya dönemindeki bu algı kırılmasının en belirgin ve sarsıcı temsilcisi İskoç düşünür Thomas Carlyle’dır. Carlyle, Mayıs 1840’ta verdiği ve ertesi yıl kitaplaştırdığı Kahramanlar ve Kahramanlara Tapınma konferansında Hz. Muhammed’i “Kahraman Peygamber” ilan ederek Batı’daki yüzyıllık “bilinçli sahtekârlık” tezini kesin bir dille reddetmiştir.⁵ Carlyle’ın bu yaklaşımı, döneminin katı Protestan ahlakçılığı ve mekanik materyalizmine karşı geliştirdiği “büyük adam” tarih felsefesinin doğrudan bir uzantısıdır.


-
- Norman Daniel, Islam and the West: The Making of an Image (Edinburgh: Edinburgh University Press, 1960), 79-108.
- Philip C. Almond, Heretic and Hero: Muhammad and the Victorians (Wiesbaden: Otto Harrassowitz, 1989), 1-5.
- Almond, Heretic and Hero, 11-18.
- Albert Hourani, Islam in European Thought (Cambridge: Cambridge University Press, 1991), 17-23.
- Thomas Carlyle, On Heroes, Hero-Worship, and the Heroic in History (London: James Fraser, 1841), 69-72.
- Carlyle, On Heroes, 73-75.
- Almond, Heretic and Hero, 54-58; Carlyle, On Heroes, 101-104.
- Washington Irving, Mahomet and His Successors, Cilt 1 (New York: George P. Putnam, 1850), 192-198; R. Bosworth Smith, Mohammed and Mohammedanism (London: Smith, Elder & Co., 1874), 210-218.
- William Muir, The Life of Mahomet, 4 Cilt (London: Smith, Elder & Co., 1858–1861).
- Almond, Heretic and Hero, 32-38.
- Muir, The Life of Mahomet, Cilt 2, 240-255.
- Avril A. Powell, Muslims and Missionaries in Pre-Mutiny India (Richmond: Curzon Press, 1993), 226-235.
- Muir, The Life of Mahomet, Cilt 4, 305-320; Almond, Heretic and Hero, 41-45.
- Almond, Heretic and Hero, 78-84.
- Almond, Heretic and Hero, 21-29.
- Almond, Heretic and Hero, 46-51.
- Almond, Heretic and Hero, 87-94.
- Edward W. Said, Orientalism (New York: Pantheon Books, 1978), 150-153; Almond, Heretic and Hero, 98-102.
- Almond, Heretic and Hero, 102-105.
Almond, Philip C. Heretic and Hero: Muhammad and the Victorians. Studies in Oriental Religions, Cilt 18. Wiesbaden: Otto Harrassowitz, 1989.
Carlyle, Thomas. On Heroes, Hero-Worship, and the Heroic in History. London: James Fraser, 1841.
Daniel, Norman. Islam and the West: The Making of an Image. Edinburgh: Edinburgh University Press, 1960.
Hourani, Albert. Islam in European Thought. Cambridge: Cambridge University Press, 1991.
Irving, Washington. Mahomet and His Successors. 2 Cilt. New York: George P. Putnam, 1850.
Muir, William. The Life of Mahomet. 4 Cilt. London: Smith, Elder & Co., 1858–1861.
Powell, Avril A. Muslims and Missionaries in Pre-Mutiny India. Richmond: Curzon Press, 1993.
Said, Edward W. Orientalism. New York: Pantheon Books, 1978.
Smith, R. Bosworth. Mohammed and Mohammedanism. London: Smith, Elder & Co., 1874.
