SİYASETTE KUTUPLAŞMANIN SONUCU: ALGI KAYMASI
Sokaklarda, kamusal alanların en ücra köşelerinde ve özellikle erkekler tuvaletlerinin döküntü duvarlarında o tanıdık, ham ifadelere sıkça rastlarız:
“Seni seviyorum Sibel.”
İlk bakışta tek başına bir ergenlik taşkınlığı veya absürt bir mizah olarak okunabilecek bu eylem, derinine inildiğinde insanın kendisini ifade etme ihtiyacına ilişkin ilginç bir çelişkiyi barındırır. Bu yazıyı oraya kazıyan kişi, Sibel’in o tuvalete asla girmeyeceğini, dolayısıyla yazdıklarını hiçbir zaman görmeyeceğini elbette bilmektedir. Ancak buna rağmen yazma ihtiyacı duyar. Belki kendisini ifade edebileceği başka bir alan bulamamış, belki duygularını doğrudan dile getirememiş, belki de görünür olmayı istediği hâlde görünür olmaktan çekinmiştir. Böylece karşılık bulmayacağını bildiği bir mesajı, muhatabının hiçbir zaman göremeyeceği bir yere yazar. Burada asıl mesele mesajın yerine ulaşıp ulaşmaması değil, insanın kendisini bir biçimde ifade etme ihtiyacıdır.
Peki, insanın kendisini ifade etme ihtiyacıyla başlayan bu durum, toplumsal ve siyasi hayatta nasıl bir anlam kazanır? İnsan, kendisini ifade etmek ve bir yere ait olduğunu göstermek isterken zamanla gerçekliği değerlendirme yetisini kaybedebilir mi? İçinde yaşadığı ülkenin ekonomik, sosyal ve siyasi gerçeklerini görmek yerine, kendi aidiyetinin ve düşünsel dünyasının sınırları içerisinde yaşamaya başlayabilir mi? Bu sorular, yalnızca bireysel bir akıl yürütme meselesi değil, vatandaş davranışının, rasyonel tercih teorisinin ve siyasi psikolojinin Türkiye özelindeki önemli açmazlarından birine ışık tutar.
Siyaset bilimi ve sosyoloji, seçmenin (vatandaşın) rasyonel hareket ettiğini, çıkarlarını gözeterek oy verdiğini ve ekonomik/sosyal gerçeklikleri süzgeçten geçirerek bir siyasi tutum belirlediğini varsayar. Ancak Türkiye’deki vatandaş davranışı, sıklıkla bu rasyonel modellerin dışına çıkar. İnsanlar bazen siyasi tercihlerini belirlerken kendi ekonomik ve toplumsal gerçekliklerinden çok, ait oldukları siyasi kimliğin kendilerine sunduğu dünyayı esas alırlar.
Çarşıda, pazarda, mutfakta enflasyonun ezici ağırlığını birebir hisseden, alım gücü eriyen bir vatandaşın, yaşadığı ekonomik krizin sorumlusu olan veya bu krizi çözmekten uzak politikaları desteklemeye devam etmesi, bu açıdan üzerinde düşünülmesi gereken bir çelişkidir. Çünkü burada artık yalnızca bir siyasi tercih söz konusu değildir. Kişinin kendisini ifade etme, bir gruba ait olma ve o aidiyet içerisinde kabul görme ihtiyacı, zamanla yaşadığı gerçekliğin önüne geçebilmektedir.
Vatandaşların siyasi tercihlerini belirlerken rasyonel veriler (verimlilik, adalet, refah, liyakat) yerine kimliksel, aidiyete dayalı veya ideolojik kabullere yönelmesi, kamusal alanı bir bakıma kapalı bir tuvalet duvarına çevirir. Seçmen, kendi yarattığı “güvenli” ve yalıtılmış dünyasında (yankı odasında) yaşamaya devam eder. Dışarıdaki gerçek dünyanın (işsizliğin, adaletsizliğin, liyakatsizliğin) kendi düşünce dünyasına sızmasına izin vermez.
Nasıl ki duvara yazı yazan kişi, mesajının muhatabına ulaşıp ulaşmayacağını önemsemeksizin kendi duygusunu bir biçimde dışa vuruyorsa, birçok seçmen de sandığa giderken rasyonel bir hesaplaşmadan çok aidiyet duygusunu ifade etmeyi tercih eder. “Ben buradayım, aidiyetim de burada” mesajını duvara kazır gibi oy pusulasına yansıtır. Ancak bu tercihin somut karşılığının kendi hayatına nasıl yansıyacağını yeterince hesaba katmaz. Çünkü artık onun için önemli olan yalnızca hangi politikaların kendisine ne getireceği değil, hangi siyasi kimliğin içerisinde kendisini ifade edebildiğidir.
Vatandaş davranışı açısından bu durumun en önemli tetikleyicilerinden biri, uzun yıllara dayanan toplumsal kutuplaşma ve sürekli üretilen manipülatif gündemlerdir. İnsan psikolojisi, yaşadığı büyük ekonomik ve sosyal sorunlarla yüzleşmekte zorlandığında, bir savunma mekanizması olarak gerçekliği reddetme (inkâr) yolunu seçebilir. Desteklediği politikaların ülkeyi ve kendi refahını olumsuz etkilediğini kabul etmek, kişi açısından ağır bir psikolojik maliyet doğurabilir. Çünkü bu kabul, yalnızca bir siyasi tercihin yanlışlığını değil, aynı zamanda uzun yıllardır bağlı olduğu bir aidiyetin ve düşünce dünyasının sorgulanmasını da gerektirir.
Bu yüzden vatandaş, gerçekle yüzleşmektense kendisine sunulan alternatif “kurgusal gerçekliklere” tutunmayı tercih edebilir. Sorunların dış güçlerden, iç düşmanlardan veya geçici dalgalanmalardan kaynaklandığına inanmak, kişinin kendi aidiyetini ve siyasi tercihlerini sorgulamaktan kaçınmasını kolaylaştırır. Böylece gerçekler, mevcut siyasi kimliğin ve aidiyetin süzgecinden geçirilerek yeniden yorumlanır. Bir süre sonra kişi, yaşadığı gerçekliği değil, inanmak istediği gerçekliği savunmaya başlar.
Sibel’in o tuvalete asla girmeyeceğini bilmesine rağmen duvara yazı yazan kişiyle, siyasi aidiyetini ifade etmek uğruna yaşadığı gerçekliği görmezden gelen vatandaş arasında önemli bir fark vardır. Birincisi, muhatabının mesajını görmeyeceğini bilse de kendisini ifade etme ihtiyacını sürdürür. İkincisi ise zamanla kendi ifade ihtiyacını gerçekliğin yerine koymaya başlayabilir. Sorun, insanın kendisini ifade etmesi veya bir yere ait olmak istemesi değildir. Sorun, bu ihtiyacın insanın gerçeklerle kurduğu ilişkiyi belirlemeye başlamasıdır.
Bu ülkede olup bitenlerin (hukukun üstünlüğünün aşınması, ekonomik krizin yapısal boyutları, sosyal çürüme) üzerini örtmek, gerçekleri ortadan kaldırmaz. Ekonomik ve toplumsal sorunlar, siyasi aidiyetlerden bağımsız olarak insanların hayatında karşılığını bulmaya devam eder. Vatandaş, rasyonel gerçeklikle bağını yeniden kurmadığı, sandığı yalnızca bir aidiyet duvarı olarak değil, hayatının somut hesabını sorduğu bir denetim mekanizması olarak görmediği sürece bu trajikomik döngü devam edecektir.
Duvara yazı yazmanın bir iletişim olmadığını değil, bazen insanın karşılık bulmayacağını bile bile kendisini ifade etme ihtiyacı duyduğunu anlamak gerekir. Ancak siyasi tercihler söz konusu olduğunda, insanın kendisini ifade etme ihtiyacıyla gerçekleri değerlendirme sorumluluğu arasındaki ayrımı koruması gerekir. Siyasi olgunlaşmanın ilk adımı da belki tam olarak burada, insanın kendi aidiyetini savunurken gerçekleri görmezden gelmemeyi öğrenmesinde yatmaktadır.
