Tesadüf, Logos ve Yaratma Bağlamında Evrim, Oluş ve Yaşamın Sürekliliği
Giriş
Evrim tartışmaları çoğu zaman bilimsel bir teorinin sınırlarını aşarak dünya görüşleri arasındaki bir karşılaşmaya dönüşmektedir. Özellikle evrim düşüncesinin materyalist bir varlık anlayışıyla özdeşleştirilmesi, evrimi kabul etmenin zorunlu olarak dinî veya metafizik düşünceleri reddetmek anlamına geldiği yönünde bir algı oluşturmaktadır. Oysa evrimsel biyoloji ile evrimin hangi ontolojik ve metafizik çerçevede yorumlanacağı birbirinden farklı meselelerdir. Canlıların tarihsel süreç içerisinde değişimini ve çeşitlenmesini kabul etmek, bu sürecin mutlaka amaçsız, ilahî iradeden bağımsız ve bütünüyle materyalist bir çerçevede gerçekleştiğini kabul etmeyi gerektirmez.
Nitekim evrimin materyalist yorumunun yanında yaratıcı evrim anlayışları da bulunmaktadır. Henri Bergson’un Yaratıcı Evrim adlı eserinde geliştirdiği yaklaşım, canlılığın gelişimini yalnızca mekanik ve önceden belirlenmiş süreçlere indirgemeyen önemli bir örnektir. Benzer biçimde, varlığın ve hayatın değişimini farklı zaman ve oluş tasavvurları içerisinde değerlendiren döngüsel ve çevrimsel yaklaşımlar da bulunmaktadır. Dolayısıyla evrim düşüncesini tek bir metafizik kabule indirgemek doğru değildir. Bilimsel evrim açıklamalarıyla bu açıklamalar üzerine inşa edilen felsefi yorumların birbirinden ayrılması gerekir.
Bu çalışmanın hareket noktası, evrim düşüncesine karşı çıkmak değil, evrimsel süreçlerin belirli bir materyalist dünya görüşüyle özdeşleştirilmesine itiraz etmektir. Nitekim Bergson’un yaratıcı evrim anlayışı, canlılığın gelişimini mekanik açıklamalara indirgemeyen farklı bir düşünsel imkân sunarken, İslam düşüncesinde de yaratma ile oluş ve hareket arasında ilişki kuran zengin bir metafizik gelenek bulunmaktadır. Dolayısıyla tartışılması gereken, evrimin kabul edilip edilmemesinden önce, evrimsel süreçlerin hangi ontolojik çerçevede anlamlandırılacağıdır. Bir başka ifadeyle, canlıların nasıl değiştiği sorusu kadar, bu değişimi mümkün kılan varlık düzeninin ne olduğu ve bu düzenin varlığını nasıl sürdürdüğü de üzerinde durulması gereken temel bir felsefi problemdir.
İnsan ile diğer canlılar arasındaki anatomik benzerlikler, embriyonik gelişim ve genetik ortaklıklar, evrimsel biyoloji açısından önemli araştırma alanlarıdır. Beş parmaklı el ve ayak yapısı, vücut kılları, göz, kulak ve sindirim sistemi bu benzerliklerin yalnızca birkaçıdır. Bu veriler, canlı türlerinin tarihsel gelişimini anlamamız bakımından önemli olmakla birlikte, tartışmayı yalnızca benzerlikler ve canlı türlerinin kökenleri üzerinden yürütmek daha temel bir soruyu gözden kaçırmamıza neden olabilir: Bütün bu değişimi mümkün kılan varlık düzeni nedir?
Evrimsel biyoloji, canlı popülasyonlarının nesiller boyunca geçirdiği değişimleri; mutasyon, doğal seçilim, genetik sürüklenme ve gen akışı gibi mekanizmalar üzerinden açıklar. Bu açıklamalar, canlılığın tarihsel gelişimini anlamamız bakımından önemli bir bilimsel çerçeve sunar. Bununla birlikte evrimsel süreçlerin nasıl gerçekleştiğini açıklamak, bu süreçlerin içinde meydana geldiği evrenin varlığını açıklamakla aynı şey değildir. Canlıların nasıl değiştiğini açıklamak ile değişimi mümkün kılan varlık düzeninin neden var olduğunu açıklamak farklı bilgi ve düşünce düzlemlerine aittir.
Burada özellikle tesadüf kavramı üzerinde durmak gerekir. Evrimsel biyolojide mutasyonların belirli anlamlarda rastlantısal olması, canlıların gelecekteki ihtiyaçlarına göre değişmediğini ifade eder. Doğal seçilim ise bu rastlantısal değişimler üzerinde çevresel koşullara bağlı olarak işleyen bir mekanizmadır. Dolayısıyla evrimsel süreçlerin bütünüyle başıboş ve nedensiz olaylardan ibaret olduğu söylenemez. Ancak tesadüf kavramının bilimsel süreçlerde açıklayıcı bir işlev taşıması, onu varlığın nihai açıklaması hâline getirmez. Çünkü tesadüf olarak nitelendirilen olaylar da belirli fiziksel ve kimyasal koşullar içerisinde meydana gelmektedir. O hâlde şu soruyu sormak gerekir: Tesadüfün gerçekleştiği düzenin kendisi nasıl açıklanacaktır?
Bu noktada başlangıç meselesinin yanında süreklilik meselesini de ele almak gerekir. Bir şeyin nasıl başladığını açıklamak, onun neden varlığını sürdürdüğünü açıklamak değildir. Evrenin başlangıcına ilişkin bilimsel bir açıklama ortaya koymak, evrenin varlığını bugün neden sürdürdüğü sorusunu kendiliğinden cevaplamaz. Yerçekimi, elektromanyetik etkileşimler, atomların yapısını belirleyen fiziksel ilkeler ve canlı organizmalardaki biyokimyasal süreçler, belirli bir düzen içerisinde işlemeye devam etmektedir. Evren yalnızca bir zamanlar meydana gelmiş ve sonrasında kendi başına bırakılmış bir gerçeklik olarak karşımızda durmamaktadır. Sürekli işleyen, değişen, dönüşen ve kendi içerisinde belirli bir düzen sergileyen bir varlık alanıyla karşı karşıyayız.
Doğa yasalarının nasıl işlediğini matematiksel olarak ifade etmek, bu yasaların ontolojik statüsünü, yani neden var olduklarını ve neden geçerli olduklarını açıklamakla özdeş değildir. Bilim, doğadaki düzenlilikleri araştırır ve bunların işleyişini ortaya koyar. Fakat bu düzenliliklerin nihai temeli, bilimsel açıklamanın ötesinde felsefi bir soru olarak varlığını korur.
Antik Yunan düşüncesinde Herakleitos’un Logos kavramı, bu meseleye ilişkin önemli bir düşünme imkânı sunmaktadır. Herakleitos’a göre evrende sürekli bir değişim ve oluş vardır; ancak bu değişim bütünüyle düzensiz değildir. Varlık alanında ortak, anlaşılabilir ve düzenleyici bir ilke bulunmaktadır. Logos, bu bağlamda yalnızca insanın düşünme yetisini değil, evrende hüküm süren ortak düzeni ve bu düzenin anlaşılabilirliğini de ifade eder. İnsan aklı, kendisinden bağımsız olarak var olan bu ortak Logos’u kavrayabilir.
Burada Logos’u doğrudan kişisel bir Tanrı tasavvuruyla özdeşleştirmek doğru değildir. Bununla birlikte Logos düşüncesi, evrenin yalnızca mekanik olayların toplamı olarak ele alınamayacağına ilişkin önemli bir felsefi tartışmanın kapısını aralar. Birisi bu temel ilkeyi Tanrı, bir başkası evrensel akıl, diğeri bilinç veya Logos olarak adlandırabilir. Ancak bu kavramların birbirleriyle bütünüyle aynı anlama geldiği de söylenemez. Aralarındaki farklılıklara rağmen ortaklaştıkları temel problem, varlığın düzenini ve sürekliliğini mümkün kılan ilkenin ne olduğudur.
İslam felsefesinde bu problem özellikle İbn Sînâ’nın mümkün varlık ve zorunlu varlık ayrımında derinlik kazanır. İbn Sînâ’ya göre mümkün varlık, var olmak için kendisine bağlı olmadığı bir nedene muhtaçtır. Bu ihtiyaç yalnızca varlığın başlangıcına ilişkin zamansal bir ihtiyaç değildir. Mümkün varlığın var oluşu ve varlığını sürdürmesi bakımından da bir nedene dayanması gerekir. Dolayısıyla varlık, kendi kendisinin yeterli açıklaması değildir. Bu yaklaşımda yaratma, geçmişte gerçekleşmiş ve tamamlanmış bir başlangıç olayına indirgenemez; varlığın ontolojik bağımlılığı sürekli bir mesele olarak ele alınır.
Bu düşünce, evrenin bir defa yaratıldıktan sonra kendi başına bırakıldığı yönündeki deistik tasavvurdan da ayrılır. Çünkü burada söz konusu olan, yalnızca evrenin başlangıcında bulunan bir yaratıcı değil, varlığın her an kendisine bağlı olduğu aşkın ilkedir. Yaratma, bu bakımdan, yalnızca bir başlangıç değil, varlığın sürekliliğinin de temelidir.
Elbette evrendeki düzenliliklerden hareketle doğrudan evrensel bir bilincin varlığı sonucuna ulaşmak, ayrıca felsefi temellendirme gerektirir. Aynı şekilde doğa yasalarının varlığını kabul etmek, bunların kendiliğinden ve açıklama gerektirmeyen gerçeklikler olduğunu göstermeye yetmez. Burada mesele, bilimsel açıklamaları reddetmek değil, bilimsel açıklamanın hangi sorulara cevap verdiğini ve hangi soruları açık bıraktığını ayırt etmektir.
Sonuç olarak evrim tartışmasını yalnızca insanın diğer canlılarla benzerlikleri veya canlı türlerinin tarihsel kökenleri üzerinden yürütmek, meselenin daha temel boyutunu gözden kaçırmamıza neden olabilir. Tesadüf, belirli olayların meydana gelişini açıklayan bir kavram olabilir; fakat tesadüfün de içinde gerçekleştiği düzenin nihai açıklaması olarak sunulamaz. Çünkü tesadüfün kendisi de açıklanması gereken bir varlık alanının içerisindedir.
Belki de asıl mesele şudur: Evren yalnızca var olmuş mudur, yoksa varlığı her an bir ilkeye mi dayanmaktadır? Doğa yasaları yalnızca gözlemlediğimiz düzenliliklerin ifadesi midir, yoksa varlığın sürekliliğini mümkün kılan daha temel bir gerçekliğe mi işaret etmektedir? Tanrı, Logos veya evrensel akıl kavramları etrafında yürütülen tartışmanın gerçek ağırlık merkezi burada yer almaktadır. Varlığın nasıl değiştiğini açıklamak önemlidir; fakat varlığın neden var olduğunu ve neden varlığını sürdürdüğünü sormak, bundan daha temel bir ontolojik sorgulamadır.
Oluş, Hayat ve Varlığın Sürekliliği: Bergson ve Molla Sadrâ
Varlığın sürekliliği meselesi, yalnızca doğa yasalarının değişmeden işlemesi üzerinden değil, varlığın kendi içindeki hareket ve oluş bakımından da ele alınmalıdır. Bu noktada Henri Bergson’un yaratıcı evrim anlayışı ile Molla Sadrâ’nın hareket-i cevherî öğretisi, farklı felsefi geleneklerden hareket etmekle birlikte, statik ve mekanik bir varlık tasavvurunun sınırlarını görmemize yardımcı olur.
Bergson, Yaratıcı Evrim adlı eserinde hayatı yalnızca önceden belirlenmiş mekanik süreçlerle açıklama girişimine karşı çıkar. Ona göre canlılık, gerçek anlamda yeniliğin ve yaratıcı oluşun ortaya çıktığı bir süreçtir. Élan vital kavramıyla ifade ettiği hayat hamlesi, canlılığın gelişimini ve evrimsel çeşitlenmesini anlamlandırmaya yönelik bir düşüncedir. Bergson’un burada üzerinde durduğu husus, hayatın yalnızca geçmişte meydana gelmiş olayların mekanik bir sonucu olarak ele alınamayacağıdır. Hayat, sürekli bir oluş ve yenilik boyutuna sahiptir.
Molla Sadrâ’nın hareket-i cevherî öğretisi ise meseleyi daha temel bir ontolojik düzlemde ele alır. Ona göre hareket yalnızca varlıkların dışsal niteliklerinde veya mekânsal konumlarında meydana gelen bir değişim değildir; varlığın cevherinde de sürekli bir yenilenme söz konusudur. Bu bakımdan varlık, tamamlanmış ve değişmez bir yapı olarak değil, sürekli oluş ve yenilenme içerisinde bulunan bir gerçeklik olarak anlaşılmalıdır. Ancak bu hareket ve yenilenme, mümkün varlığın kendi kendisinin yeterli nedeni olduğu anlamına gelmez. Mümkün varlık, varoluşu bakımından sürekli olarak ilahî kaynağa muhtaçtır.
Bergson’un yaratıcı oluş anlayışı ile Molla Sadrâ’nın hareket-i cevherî öğretisi arasında doğrudan bir özdeşlik kurmak doğru değildir. Bununla birlikte her iki yaklaşım da varlığı yalnızca dışarıdan gözlemlenen mekanik değişimlere indirgemeyen bir düşünme imkânı sunar. Bergson hayatın yaratıcı boyutunu, Molla Sadrâ ise varlığın içsel hareketini ve ontolojik bağımlılığını öne çıkarır. Böylece başlangıç kadar sürekliliğin de açıklanması gereken temel bir mesele olduğu daha belirgin hâle gelir.
Kaynakça
Bergson, Henri. (1907). L’Évolution créatrice. Paris: Félix Alcan.
Herakleitos. Fragmanlar. Diels-Kranz (DK 22 B1, B2, B50).
İbn Sînâ. eş-Şifâ: el-İlâhiyyât. Özellikle I.6 ve VIII. bölümler.
Molla Sadrâ. el-Hikmetü’l-müteâliye fi’l-esfâri’l-akliyyeti’l-erbaa (el-Esfârü’l-erba’a).
Curd, Patricia. (2023). “Presocratic Philosophy.” The Stanford Encyclopedia of Philosophy. Edward N. Zalta ve Uri Nodelman (ed.).
Lizzini, Olga. (2026). “Ibn Sina’s Metaphysics.” The Stanford Encyclopedia of Philosophy. Edward N. Zalta ve Uri Nodelman (ed.).
National Academy of Sciences, 1998; National Academy of Sciences, 2008
Stanford Felsefe Ansiklopedisi
Sciences. (1998). Teaching About Evolution and the Nature of Science. Washington, DC: National Academy Press.
National Academy of Sciences. (2008). Science, Evolution, and Creationism. Washington, DC: The National Academies Press.
Rizvi, Sajjad. (2021). “Mulla Sadra.” The Stanford Encyclopedia of Philosophy. Edward N. Zalta (ed.).
Tahar, Mathilde. (2022). “Bergson’s Vitalisms.” Parrhesia, 36, 4–24.
