CİMRİLİK VE SERVETİ TOPLUMDAN ESİRGEMEK

0
house-on-stack-coins-uncertainty-260nw-2650215077

-Paylaşma, dayanışma ve sosyal adalet anlayışı çerçevesinde-

İnsan, sahip olduğu malın ve servetin gerçek sahibi değil, emanetçisidir. İslâm’a göre mülkün asıl sahibi Allah’tır; insan ise kendisine verilen nimetleri meşru ölçüler içerisinde kullanmakla ve bu nimetlerin sorumluluğunu taşımakla yükümlüdür. Servet, yalnızca bireysel zenginliğin ve refahın aracı değil, aynı zamanda toplumsal sorumluluğun da bir gereğidir. Ancak insanın mal ve mülk karşısındaki en büyük ahlâkî zaaflarından biri cimriliktir. Cimrilik, yalnızca kişinin parasını harcamaktan kaçınması değildir. Aynı zamanda başkalarının ihtiyaçlarına duyarsız kalmak, toplumsal dayanışmaya katkı sunmamak, sahip olduğu imkânları toplumun yararına kullanmaktan kaçınmak ve serveti sadece kendi çıkarları doğrultusunda değerlendirmektir. İslâm, servet sahibi olmayı değil, servetin insanı esir almasını; zenginliği değil, zenginliğin sorumluluklarından kaçmayı eleştirir.

Cimrilik, insanın sahip olduğu nimetleri kaybetme korkusuyla paylaşmaktan kaçınması ve malı hayatının temel amacı hâline getirmesidir. Cimri insan, servetini korumayı hayatının en önemli meselesi olarak görür. Zamanla mal, onun için bir araç olmaktan çıkar ve adeta bir amaç hâline gelir. Oysa Kur’an, insanın dünya malına aşırı bağlılığını eleştirir. “Malı da pek çok seviyorsunuz.” (Fecr, 89/20). Bu ayet, insanın mala karşı duyduğu aşırı bağlılığa dikkat çekmektedir. Mal sevgisi tek başına kötü değildir. İnsan çalışabilir, kazanabilir, mülk edinebilir ve ekonomik bakımdan güçlü olabilir. Ancak bu sevgi, insanın vicdanını, merhametini ve sorumluluk duygusunu ortadan kaldırmamalıdır. Servet insanın elinde olmalı, insan servetin esiri olmamalıdır.

Kur’an-ı Kerim, cimriliği ahlâkî bir kusur olmanın ötesinde, insanın Allah’a ve topluma karşı sorumluluklarını ihmal etmesi olarak değerlendirir. “Allah’ın kendilerine lütfundan verdiği nimetlerde cimrilik edenler, bunun kendileri için hayırlı olduğunu sanmasınlar. Hayır, bu onlar için kötüdür. Cimrilik ettikleri şey kıyamet günü boyunlarına dolanacaktır.” (Âl-i İmrân, 3/180). Servet yalnızca ekonomik bir değer değil, aynı zamanda ahlâkî ve uhrevî bir sorumluluk taşımaktadır. “Kim nefsinin cimriliğinden korunursa işte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir.” (Haşr, 59/9). Burada kurtuluşun önemli şartlarından biri, insanın bencillik ve cimrilik duygusunu aşmasıdır. Çünkü cimrilik, insanın yalnızca malını değil, merhametini, kardeşlik duygusunu ve toplumsal sorumluluğunu da esirgemesine yol açar.

İslâm, servetin belirli kişilerin ellerinde dolaşan ve toplumun geniş kesimlerinin faydalanamadığı bir güce dönüşmesini istemez. Kur’an bu konuda son derece önemli bir ilke ortaya koymaktadır. “…Böylece o mallar, içinizden yalnızca zenginler arasında dolaşan bir servet hâline gelmesin…” (Haşr, 59/7). Servetin belirli ellerde toplanması, yoksulluğun derinleşmesi, fırsat eşitsizliğinin artması ve toplumun geniş kesimlerinin ekonomik imkânlardan mahrum kalması ciddi bir sosyal problemdir. Bir toplumda bazı insanlar servetlerini sürekli artırırken diğer insanlar temel ihtiyaçlarını karşılayamıyorsa burada yalnızca ekonomik değil, aynı zamanda ahlâkî bir sorun da vardır. Elbette herkesin ekonomik imkânı ve kazancı aynı olmayabilir. İslâm, bütün insanların aynı servete sahip olmasını şart koşmaz. Ancak servetin oluşumunda ve kullanımında adaleti, helal kazancı, zekâtı, infakı ve toplumsal dayanışmayı zorunlu görür.

İslâm’ın ekonomik ahlâkında zekât ve infak, servetin toplumsal faydaya dönüşmesini sağlayan temel ilkelerdir. “Onların mallarında, isteyen ve mahrum kalanlar için belli bir hak vardır.” (Zâriyât, 51/19). Bu ayet, yoksulların ihtiyaçlarının karşılanmasını yalnızca gönüllü bir iyilik olarak değil, mal sahibi açısından ahlâkî bir hak ve sorumluluk olarak ortaya koymaktadır. “Sevdiğiniz şeylerden Allah yolunda harcamadıkça gerçek iyiliğe asla erişemezsiniz.” (Âl-i İmrân, 3/92). İnfakın gerçek değeri, insanın ihtiyaç fazlasını vermesinden ibaret değildir. Bazen insanın çok sevdiği, kendisi için değerli gördüğü şeylerden de başkaları için fedakârlık yapması gerekir. Zekât, servetin belirli bir kısmını ihtiyaç sahiplerine ulaştırırken infak, paylaşma ahlâkını hayatın bütün alanlarına taşır. Bu bakımdan İslâm, zenginliği sadece biriktirilen değil, toplumsal faydaya dönüştürülen bir nimet olarak görür.

Toplumlar yalnızca ekonomik güçle değil, insanlar arasındaki güven, merhamet ve dayanışmayla ayakta kalır. Cimriliğin yaygınlaştığı bir toplumda insanlar birbirlerinin sıkıntılarına duyarsızlaşır. Zenginler yoksulların durumunu görmezden gelir, güçlüler zayıfların ihtiyaçlarına sırt çevirir, imkân sahibi insanlar toplumsal sorumluluklarını unuturlar. Böyle bir ortamda sosyal güven zedelenir, insanlar arasındaki kardeşlik duygusu zayıflar ve ekonomik uçurumlar derinleşir. “Veren el, alan elden üstündür.” (Buhârî, Zekât, 18; Müslim, Zekât, 94). İslâm’ın üretmeyi, kazanmayı ve başkalarına faydalı olmayı teşvik etmektedir. Yine Rasûlullah (sav) şöyle buyurmuştur. “Kim bir müminin dünya sıkıntılarından birini giderirse Allah da onun kıyamet sıkıntılarından birini giderir.” (Müslim, Zikir, 38). Dolayısıyla ihtiyaç sahiplerine yardım etmek, yalnızca ekonomik bir destek değil, aynı zamanda iman ve ahlâkın toplumsal hayattaki tezahürüdür.

İslâm, zenginliği ve ekonomik gücü reddetmez. Aksine insanın çalışmasını, üretmesini, ticaret yapmasını, yatırımda bulunmasını ve ekonomik bakımdan güçlü olmasını teşvik eder. Ancak bütün bunların adalet, helal kazanç ve toplumsal sorumluluk ilkelerine uygun olmasını ister. Servet sahibi bir insanın sorumluluğu yalnızca zekât vermekle sınırlı değildir. Sahip olduğu imkânları toplumun gelişmesine katkı sağlayacak biçimde değerlendirmesi de önemlidir. Bu çerçevede; yoksulların eğitimine ve meslek edinmesine destek olmak, işsizlere istihdam imkânı sağlamak, sağlık ve sosyal yardım projelerine katkıda bulunmak, öğrencilere burs vermek, üretim ve yatırımlarla ekonomik gelişmeye katkı sağlamak, vakıflar ve hayır kurumları aracılığıyla kalıcı hizmetler oluşturmak, afet ve kriz dönemlerinde ihtiyaç sahiplerinin yanında olmak, servetin toplumsal faydaya dönüştürülmesinin önemli örnekleridir. Böylece servet, yalnızca bireysel refahın değil, toplumsal kalkınmanın da aracı hâline gelir.

İslâm, insanın geleceğini düşünmesini, ailesinin ihtiyaçlarını karşılamak üzere birikim yapmasını ve ekonomik güvence oluşturmasını yasaklamaz. Sorun, biriktirmenin insanı paylaşmaktan alıkoyması ve servetin toplumsal sorumluluklardan bağımsız görülmesidir. Kur’an, altın ve gümüşü biriktirip Allah yolunda harcamayanları ağır bir şekilde uyarmaktadır. “Altın ve gümüşü biriktirip Allah yolunda harcamayanlar yok mu, işte onlara elem dolu bir azabı müjdele!” (Tevbe, 9/34). Buradaki temel mesele, servetin kendisi değil, Allah’ın belirlediği mali sorumlulukların yerine getirilmemesidir. İslâm’ın istediği, insanın malını bilinçli kullanması, ailesinin hakkını gözetmesi, ihtiyaç sahiplerini unutmaması ve servetini hayırlı işlere yönlendirmesidir.

Cimrilik, insanın sahip olduğu imkânları paylaşmaktan kaçınması ve kendi refahını başkalarının ihtiyaçlarından üstün tutmasıdır. Oysa İslâm, insanı bencillikten paylaşmaya, duyarsızlıktan merhamete, biriktirme tutkusundan toplumsal sorumluluğa çağırır. Bir toplumda servet sahibi insanların çoğalması tek başına refahın göstergesi değildir. Asıl önemli olan, ekonomik imkânların adaletli bir anlayışla değerlendirilmesi, yoksulların korunması, fırsat eşitliğinin güçlendirilmesi ve insanların birbirlerinin hayatına katkı sunabilmesidir. Zenginlik, insanın başkalarına karşı üstünlük taslamasına değil, daha fazla sorumluluk üstlenmesine vesile olmalıdır. Çünkü malın gerçek bereketi, yalnızca miktarının artmasında değil, insanlara sağladığı faydada ortaya çıkar.

Unutulmamalıdır ki insan dünyadan ayrılırken servetini geride bırakır; fakat o servetle yaptığı iyilikler, yetiştirdiği insanlar, desteklediği ihtiyaç sahipleri ve topluma kazandırdığı hayırlı eserler onun amel defterinde yaşamaya devam edebilir. Hz. Peygamber’in şu hadisi bu anlayışı çok güzel özetlemektedir. “Âdemoğlu, ‘Malım, malım!’ der. Hâlbuki senin malından ancak yiyip tükettiğin, giyip eskittiğin ve sadaka verip ahirete gönderdiğin senindir.” (Müslim, Zühd, 3).

Öyleyse asıl zenginlik, kasalarda ve hesaplarda biriken servet değil; insanın gönlünde taşıdığı merhamet, elinde bulundurduğu imkânlarla gerçekleştirdiği iyilik ve toplumun yararına sunduğu katkıdır. Çünkü servet biriktirmek zenginlik, serveti paylaşmak ise erdemdir. İnsan malıyla büyüyebilir; fakat ancak paylaşarak insanlık bakımından yücelir.

About The Author

Bir yanıt yazın