Ortaçağ Felsefesini Ayırarak Okumak Mümkün mü?Felsefe Eğitiminde Bağlam Kaybı

Özet

Bu kısa makale denemesi, Ortaçağ felsefesinin modern akademik anlatılarda sıklıkla başvurulan “gelenekler” temelindeki sınıflandırmasının tarihsel gerçekliği yeterince yansıtmadığını savunmaktadır. “İslam felsefesi”, “Latin skolastiği” veya “Yahudi düşüncesi” gibi kategorilerin pedagojik açıdan işlevsel olmakla birlikte, düşüncenin tarihsel dolaşımını görünmez kıldığı ileri sürülmektedir. Çalışma, felsefe tarihinin esasen geleneklerin değil problemlerin tarihi olduğu tezini savunarak, Ortaçağ’dan modern felsefeye uzanan kavramsal sürekliliği ortaya koymayı amaçlamaktadır.

Giriş

Ortaçağ felsefesi modern öğretim programlarında çoğunlukla dinî ve kültürel geleneklere göre ayrıştırılarak sunulur. Bu yaklaşım düşünce tarihini düzenlemeyi kolaylaştırsa da, metinlerin kendisine yaklaşıldığında ortaya çıkan karmaşık etkileşim ağını basitleştirir. Étienne Gilson’un belirttiği gibi, Ortaçağ düşüncesi “kapalı sistemlerin değil, birbirini etkileyen entelektüel hareketlerin tarihidir.”¹

Ortaçağ felsefesini İlk Çağ’dan kopuk bir dönem olarak da görmek tarihsel ve kavramsal açıdan yanıltıcıdır; zira Ortaçağ düşüncesi, Antik Yunan mirasının kaybolduğu değil, yeni dinî ve kültürel bağlamlar içinde yeniden yorumlandığı bir evreyi temsil eder. Platonculuk, Aristotelesçilik ve Yeni-Platonculuk, hem İslam dünyasında hem Latin Batı’da çeviri, şerh ve eleştiri yoluyla canlı tutulmuş; böylece felsefi problemler süreklilik içinde tartışılmaya devam etmiştir.

Aynı şekilde Batı skolastiğini İslam düşüncesinden bağımsız ele almak da mümkün değildir. İbn Sina’nın metafiziği, İbn Rüşd’ün Aristoteles yorumları ve kelâm geleneğinin geliştirdiği kavramsal ayrımlar, Latince dünyada doğrudan tartışma konusu olmuş, birçok skolastik düşünür bu mirasla hesaplaşarak kendi sistemlerini kurmuştur. Bu nedenle Ortaçağ felsefesi, birbirinden yalıtılmış medeniyetlerin yan yana gelişimi değil; ortak problemler etrafında şekillenen, kültürler arası bir düşünsel süreklilik alanı olarak anlaşılmalıdır.

Türkiye’de felsefe eğitimi çoğu zaman birkaç Batılı filozofun ismini anmakla felsefe yapıldığı izlenimini üretmektedir. Oysa isimler ve akımlar üzerinden yürüyen bu yüzeysel yaklaşım, felsefenin asıl doğasını, yani problem temelli sorgulamayı arka plana iter. Filozofların hangi tarihsel ve kavramsal tartışmalara cevap verdikleri bilinmeden yapılan okuma, düşünceyi canlı bir tartışma alanı olmaktan çıkarıp ezberlenmiş görüşler toplamına indirger. Bu durum öğrencide felsefi derinlik değil, kavramsal dekorasyon üretir; kişi Kant’ı, Descartes’ı ya da Nietzsche’yi tanıdığını sanır, fakat onların hangi sorularla mücadele ettiğini ve bu soruların daha önceki düşünce gelenekleriyle nasıl ilişkili olduğunu göremez. Sonuçta ortaya çıkan şey felsefe değil, felsefe yapılıyormuş görüntüsüdür. Bu yanılsama, düşünce tarihindeki sürekliliği kopararak hem Ortaçağ mirasını görünmez kılar hem de modern felsefeyi bağlamından kopuk, kendiliğinden doğmuş bir akıl hareketi gibi sunar. Oysa gerçek felsefe eğitimi, filozof isimlerinden önce problemleri, kavramların tarihini ve düşünceler arasındaki sürekliliği öğretmekle başlar.

Bu tablo karşısında, ortada gerçek anlamda bir felsefe eğitiminden çok bir “felsefe piyasası” bulunduğu söylenebilir. Burada felsefe, hakikati arayan eleştirel bir düşünme etkinliği olmaktan ziyade, isimlerin, akımların ve moda kavramların dolaşıma sokulduğu bir kültürel tüketim alanına dönüşür. Filozoflar, tarihsel problemlerle ilişkileri içinde değil, entelektüel prestij nesneleri gibi sunulur; metinler ise çözülmesi gereken düşünsel düğümler olmaktan çıkar, alıntılanabilir otorite kaynaklarına indirgenir. Bu piyasa mantığında önemli olan, bir düşüncenin doğruluğu ya da derinliği değil, dolaşım hızı ve sembolik değeridir. Sonuçta öğrenci, felsefi bir problemle yüzleşmek yerine, felsefi bir söylemin parçası olmayı öğrenir. Oysa felsefe eğitimi, hazır düşünce kalıplarını devralmak değil, kavramların nasıl doğduğunu, nasıl çatıştığını ve nasıl dönüştüğünü takip edebilme yetisi kazandırmalıdır. Aksi hâlde üretilen şey düşünce değil, düşünceye benzeyen bir kültürel formdur.

Bu makalenin temel iddiası şudur: Felsefe tarihi, öncelikle problemlerin tarihidir. Gelenekler bu problemlerin dolaştığı tarihsel bağlamları gösterir; ancak düşüncenin yönünü belirleyen asıl unsur soruların sürekliliğidir. Bu yaklaşım, hem Ortaçağ felsefesini kapalı medeniyet blokları olarak görme alışkanlığını hem de modern felsefeyi radikal bir kopuş olarak sunan yerleşik anlatıyı sorgulamayı gerektirir.

Ortaçağ Felsefesinde Düşüncenin Dolaşımı

Ortaçağ felsefesi, sıklıkla varsayıldığı gibi birbirinden yalıtılmış düşünce adalarından oluşmaz. Tanrı’nın varlığı, varlık–mahiyet ayrımı, tümeller problemi ve nedensellik gibi meseleler, farklı dillerde fakat ortak bir kavramsal miras üzerinden tartışılmıştır. Richard C. Taylor’ın ifadesiyle, Arapça yazan filozofların metinleri Latin dünyasında yalnızca “tercüme edilmemiş”, aynı zamanda “felsefi gündemi yeniden şekillendirmiştir.”²

İbn Sina’nın varlık–mahiyet ayrımı bunun çarpıcı örneklerinden biridir. Aquinas, De ente et essentia’da bu ayrımı açıkça devralır ve geliştirir.³ Bu durum, kavramların bir kültürden diğerine geçerken donmadığını, aksine yeni bağlamlarda dönüştüğünü gösterir. Dimitri Gutas’ın vurguladığı gibi, çeviri hareketi “yalnızca metinlerin aktarımı değil, bir düşünme tarzının dolaşıma girmesi” anlamına gelir.⁴

Dolayısıyla Ortaçağ felsefesini geleneklere ayırarak okumak, düşünürlerin neye cevap verdiklerini görünmez kılma riski taşır. Çünkü felsefi düşünce çoğu zaman bir öğretinin içeriğinden çok, bir problemin nasıl devralındığı ve yeniden formüle edildiği üzerinden anlaşılır.

 Felsefi Gelenek

Bu noktada gelenek kavramını tamamen terk etmek gerekmez; ancak onun ontolojik değil, yöntemsel bir araç olduğu kabul edilmelidir. John Marenbon, Ortaçağ felsefesini incelerken “sınırların sandığımız kadar belirgin olmadığını” ve düşünürlerin sıklıkla “ortak bir entelektüel evrende” hareket ettiğini belirtir.⁵

Bu nedenle felsefe tarihini sabit geleneklerin kataloğu olarak değil, problemlerin tarihsel yolculuğunu izleyen bir anlatı olarak kurmak daha açıklayıcıdır. Böyle bir yaklaşımda filozoflar, mensup oldukları dinî kimlikten önce, belirli sorulara verdikleri özgün cevaplarla değerlendirilir.

Ortaçağ’dan Moderne: Kopuş Anlatısının Sorgulanması

Modern felsefe çoğu zaman Ortaçağ’dan radikal bir kopuş olarak sunulur. Ancak bu anlatı, kavramsal süreklilikleri gölgelemektedir. Alasdair MacIntyre’ın belirttiği gibi, modern ahlak ve bilgi teorileri “çoğu kez farkında olmadan skolastik tartışmaların mirası üzerinde yükselir.”⁶

Descartes’ın kesinlik arayışı, skolastik gelenekteki bilginin temellendirilmesi sorunundan bütünüyle kopuk değildir; yalnızca tartışmanın zemini teolojiden epistemolojiye kaymıştır. Benzer şekilde Hume’un nedensellik eleştirisi, Gazali’nin nedensel zorunluluğa yönelttiği itirazlarla karşılaştırıldığında, problemin yeni bir bağlamda yeniden formüle edildiği görülür. Frank Griffel’in ifadesiyle Gazali, nedenselliği reddetmekten çok, “zorunluluğun metafizik statüsünü sorgular.”⁷ Bu soru, modern dönemde farklı kavramsal araçlarla yeniden ortaya çıkar.

Modern dönemde Tanrı kavramına yöneltilen eleştiriler dahi, büyük ölçüde Tanrı merkezli düşünce geleneğinin içinden doğmuştur. Carlos Fraenkel, Spinoza’yı incelerken onun projesini “teolojik mirasın radikal bir yeniden yorumu” olarak tanımlar.⁸

Descartes’ta Anselm’in tekrarı olarak Tanrı, bilginin garantörüdür; Spinoza’da doğa ile özdeşleşir; Hume’da nedensellik tartışması içinde işlevsizleşir; Kant’ta ise teorik bilginin dışında ahlaki akıl (pratik akıl) ile ahlaki bir postulat hâline gelir. Bu pozisyonların tümü Tanrı kavramı çerçevesinde geçmişte ortaya konulan tasavvurların tekrarı ya da onların eleştirilmesidir.. Dolayısıyla sekülerleşme, geleneğin dışına çıkmaktan çok, onun kavramlarını yeni bir düzen içinde yeniden konumlandırmaktır.

Felsefe Eğitimi ve Bağlam Kaybı

Bu sürekliliğin göz ardı edilmesi, günümüz felsefe eğitiminde ciddi bir bağlam kaybına yol açmaktadır. Pierre Hadot’nun işaret ettiği gibi, felsefe tarihsel bağlamından koparıldığında “yaşayan bir sorgulama olmaktan çıkar, doktrinler koleksiyonuna dönüşür.”⁹

Ortaçağ düşüncesi dışlandığında Descartes, Hume ya da Kant başlangıç figürleri gibi görünür. Oysa bu düşünürler, yüzyıllar boyunca süren tartışmalara müdahale eden halkalardır. Soruların tarihi bilinmeden cevapların tarihi öğretildiğinde ortaya çıkan şey, felsefenin kendisi değil, yalnızca onun pedagojik bir simülasyonudur.

Sonuç

Ortaçağ felsefesini geleneklere ayırarak okumak mümkündür; ancak bu yaklaşım nihai bir açıklama değil, yalnızca başlangıç noktası olabilir. Felsefe tarihini anlamanın daha verimli yolu, problemlerin tarihsel dolaşımını ve düşüncenin kültürel sınırları aşan sürekliliğini izlemektir.

Bu perspektif, Ortaçağ’ı modernliğin gölgesinde kalan bir ara dönem olmaktan kurtardığı gibi, modern felsefenin de kendiliğinden doğmuş bir rasyonalite olduğu yönündeki yanılsamayı kırar. Felsefe tarihi, kopuşların değil, dönüşerek devam eden soruların tarihidir.

Dipnotlar

1. Étienne Gilson, History of Christian Philosophy in the Middle Ages (New York: Random House, 1955).
2. Richard C. Taylor, “Arabic Philosophy and the Latin West,” in The Cambridge Companion to Arabic Philosophy, ed. P. Adamson & R.C. Taylor (CUP, 2005).
3. Thomas Aquinas, De ente et essentia.
4. Dimitri Gutas, Greek Thought, Arabic Culture (Routledge, 1998).
5. John Marenbon, Medieval Philosophy (Routledge, 2007).
6. Alasdair MacIntyre, Whose Justice? Which Rationality? (University of Notre Dame Press, 1988).
7. Frank Griffel, Al-Ghazali’s Philosophical Theology (OUP, 2009).
8. Carlos Fraenkel, Philosophical Religions from Plato to Spinoza (CUP, 2012).
9. Pierre Hadot, What Is Ancient Philosophy? (Harvard University Press, 2002).

Orhan Adil Yaşar