Şehri Yönetmek mi Tüketmek mi? Türkiyede Belediyecilik Ne Anlama Geliyor

Giriş

Bugün Türkiye’de belediyelerin şehir hayatına somut olarak ne kattığı sorusu giderek daha yakıcı hâle gelmektedir. İnsanlar şehirlere gelmekte; ancak şehirlerin vaat ettiği birçok iyileşmeyi deneyimleyememektedir. Trafik içinden çıkılmaz bir hâl almakta, su sorunları kronikleşmekte, yeşil alanlar azalmakta, çevre her geçen gün daha fazla tahrip edilmektedir. Buna karşın şehirlerde bir “belediye”nin var olduğu söylenmektedir.

Bu noktada basit ama kaçınılmaz bir soru ortaya çıkmaktadır: Eğer şehirde yaşayan insanlar bir çok şehirde aynı anda hava kirliliği, trafik, çevre tahribatı ve altyapı sorunları yaşıyorsa, bu belediye ne işe yaramaktadır? Birçok belediyenin varlığı, şehir hayatını iyileştirmiyor; aksine sorunlar belediyelerin varlığına rağmen değil, çoğu zaman belediyelerin kararlarıyla birlikte derinleştiriyor.

Belediyeler teorik olarak şehrin temel ihtiyaçlarını karşılamak, yaşam kalitesini yükseltmek ve kentsel düzeni sağlamakla yükümlüdür. Ancak pratikte ortaya çıkan tablo birçok şehir için bunun tersidir. Şehirler büyümüş, fakat yaşanabilir hâle gelmemiştir. Altyapı sorunları çözülmemiş, çevre korunmamış, trafik hafiflememiştir. Bu durum, belediyeciliğin başarısızlığının istisnai değil, sistematik olduğunu göstermektedir. İstisnai olanlar özverili ve güven veren belediyeler olmaktadır. 

Dolayısıyla sorun “belediyeler görevlerini yeterince yapmıyor” sorunu değildir. Asıl sorun, mevcut belediyecilik modelinin şehir üretme kapasitesini kaybetmiş olmasıdır. Eğer bir yönetim modeli, şehirdeki temel sorunları çözemediği gibi onları sürekli yeniden üretiyorsa, burada artık sadece yöneticileri değil, modelin kendisini de sorgulamak gerekiyor.

Türkiye’de belediyeler bugün artık temel yerel hizmetleri yerine getiren kurumlar olmaktan büyük ölçüde çıkmış, şehirler üzerinde etkili olan rant dağıtım merkezlerine dönüşmüştür. Bir çok sorun yalnızca belirli bir siyasi partiye ya da muhalefet belediyelerine ilişkin değildir; iktidar–muhalefet ayrımı gözetmeksizin, mevcut belediyecilik sisteminin yapısal bir sonucudur. Sorun kişisel hatalardan ya da kötü niyetten çok, bizzat sistemin kendisinde yatmaktadır.

Seçimle gelen belediyecilik modeli, kişilerin yetersizliği ve çapsızlığı ekseninde şehirleri uzun vadeli bir emanet olarak değil, kısa vadeli siyasi kazanç alanı olarak ele almaktadır. Birçok belediye  yönetimi, şehri korumakla değil; seçim kazanmak, kadrolaşmak ve ekonomik kaynak üretmekle meşguldür. Bu durum, belediyeleri kaçınılmaz olarak eş–dost–ahbap–çavuş ilişkileri üzerinden işleyen yapılar hâline getirmektedir. İmar kararları, çevre düzenlemeleri, kültürel alanlar ve doğal güzellikler; şehir bütünlüğü ve kamu yararı gözetilerek değil, çıkar ilişkileri doğrultusunda şekillendirilmektedir.

Bu yapının en ağır sonuçları üç alanda açıkça görülmektedir: göçle mücadele, şehir dokusunun korunması ve doğal çevrenin muhafazası.

Belediyeler, yoğun göç karşısında şehirleri koruyan ve yöneten kurumlar olmak yerine, plansız büyümeyi fiilen meşrulaştıran aktörlere dönüşmektedir. İmar afları, yoğun yapılaşma izinleri ve estetikten yoksun kentleşme, belediyelerin eliyle olağanlaştırılmakltadır. Bir çok değerli şehir tarihsel dokularında soyundurulmakta , aksine çoğu zaman geri dönülmez biçimde tahrip edilmektedir.. Doğal çevre ise yatırım, proje ve gelir üretme gerekçesiyle sürekli olarak feda edilebilmektedir.

Bu tablo karşısında artık şu gerçeği açıkça kabul etmek gerekir: Mevcut belediyecilik sistemi uyanık ve çapsız yetkililer eliyle Türkiye’ye hizmet etmemekte, Türkiye’ye zarar vermektedir. Belediyelerin yetkilerini artırmak, bütçelerini büyütmek ya da yöneticilerini değiştirmek de çoğu zaman sorunu çözmemektedir. Çünkü sorun, sadece belediyeciliğin yanlış uygulanmasında değil, belediyecilik modelinin kendisindedir.

Bu noktada temel soru şudur: Her şehir belediye modeliyle yönetilmek zorunda mıdır? Özellikle İstanbul, Diyarbakır, İzmir, Bursa, Mardin gibi tarihsel ve sembolik şehirler, sıradan yerel hizmet mantığıyla ele alınabilir mi? Bu şehirler yalnızca nüfus yığınları değil; tarih, kültür ve medeniyet birikimi taşıyan yapılardır. Seçim döngülerine, popülizme ve rant baskısına açık bir belediye sistemiyle yönetilmeleri, bu şehirleri kaçınılmaz olarak tahribe sürüklemektedir.

Bu nedenle yapılması gereken, belediyeciliği “reforme etmek” değil; mevcut belediyecilik anlayışını ortadan kaldırmaktır. Tarihsel şehirler için, seçimle gelen ve rant üretimine açık yapılardan bağımsız, uzun vadeli, liyakat temelli ve koruma odaklı yeni yönetim modelleri geliştirilmelidir. Şehirler, çoğunluk iradesinin ve günlük siyasetin keyfiyetine bırakılmamalıdır. Çünkü çoğunluk, her zaman şehrin geleceğini değil; çoğu zaman kendi kısa vadeli çıkarını gözetir.

Sonuç olarak, Türkiye’de şehirlerin karşı karşıya olduğu kriz yalnızca teknik ya da yönetsel değildir; medeniyet krizidir. Bu krizin başlıca taşıyıcılarından biri ise mevcut belediyecilik sistemidir. Bu gerçeği kabul etmeden, şehirleri korumak, göçü yönetmek, doğayı ve tarihi muhafaza etmek mümkün değildir. Artık mesele belediyeleri daha iyi işletmek değil; belediyeciliğin Türkiye’ye zarar veren bu biçimini terk etmektir.

Tarihsel Şehirler, Belediyecilik ve Yapısal Tahribat Sorunu

Türkiye’de yerel yönetimler üzerine yapılan tartışmalar çoğu zaman belediyelerin yetkilerinin artırılması, kaynaklarının genişletilmesi ya da yöneticilerinin değiştirilmesi etrafında dönmektedir. Oysa bu tartışmaların büyük ölçüde ıskaladığı daha temel bir sorun vardır: Mevcut belediyecilik modeli, şehirlerin sorunlarını çözmekte başarısız olduğu gibi, bizzat bu sorunların önemli bir kısmını üretmektedir.

Belediyeler bugün yalnızca hizmet sunmakta yetersiz kalmamakta; aynı zamanda şehirler üzerinde etkili rant merkezleri hâline gelmektedir. Bu durum belirli bir siyasi kesime ya da belirli belediyelere özgü değildir. Seçimle gelen belediyecilik sistemi, yapısı gereği kısa vadeli siyasi hesaplara, popülist politikalara ve eş-dost-ahbap ilişkilerine açıktır. Sonuçta şehirlerin dokusu, doğal çevresi ve tarihsel kimliği ikinci plana itilmekte; imar, yatırım ve “proje” adı altında şehirler kalıcı biçimde tahrip edilmektedir.

Bu tablo özellikle yoğun göç alan şehirlerde daha görünürdür. Belediyeler göçle mücadele eden, şehri koruyan ve yöneten kurumlar olmak yerine, plansız büyümeyi fiilen meşrulaştıran aktörlere dönüşmüştür. Şehirler büyümüş, fakat şehirleşme gerçekleşmemiştir. Bu noktada şu soru kaçınılmaz hâle gelmektedir:
Her şehir aynı belediye modeliyle yönetilmeye uygun mudur?

İstanbul, Diyarbakır, İzmir, Bursa, Mardin gibi şehirler yalnızca nüfus yoğunluklarıyla değil; tarihsel süreklilikleri, sembolik anlamları ve medeniyet birikimleriyle var olan şehirlerdir. Bu şehirler, sıradan yerel hizmet mantığıyla ele alınamayacak ölçüde özgün yapılardır. Dolayısıyla asıl mesele, bu şehirlerin belediyeler tarafından yönetilip yönetilemeyeceği meselesidir.

Bu yazı, tarihsel şehirlerin mevcut belediyecilik anlayışıyla yönetilmesinin neden yapısal bir sorun olduğunu ve bu soruna yönelik iki farklı yaklaşımı tartışmayı amaçlamaktadır.

Özel Statülü Şehir Rejimi

Bu yaklaşım, önerilen modeller içinde en radikal olanıdır; ancak teorik bakımdan en tutarlı yaklaşımı temsil eder. Temel iddiası şudur: Tarihsel ve medeniyet merkezleri, belediyeler tarafından değil, özel statülü şehir rejimleri tarafından yönetilmelidir.

Belediye modeli modern, işlevsel ve teknik bir yapıdır. Altyapı, ulaşım, temizlik ve rutin hizmetler için tasarlanmıştır. Ancak bu model, doğası gereği kısa vadeli seçim döngülerine, rant üretimine ve popülizme açıktır. Oysa tarihsel şehirler kısa vadeli değil, uzun zamanlı yapılardır; ekonomik değil, sembolik ve kültürel değerler taşırlar.

Bu nedenle önerilen model, belediyenin tamamen kaldırılması ve yerine “Tarihsel Şehir Emaneti” benzeri özel bir yapının kurulmasıdır. Bu yapı seçimle değil, ehliyet ve liyakat esasına göre oluşturulur. Üyeleri şehir tarihçileri, mimarlar, hukukçular, sosyologlar ve kültür insanlarından oluşur. Görev süresi kısa vadeli değildir; temel işlevi yeni imar üretmek değil, tahribi önlemek ve sürekliliği korumaktır.

Bu yaklaşımın dayandığı ilke açıktır: Bu şehirler bize ait değildir; biz bu şehirlerin emanetçisiyiz.

Bu nedenle şehirlerin çoğunluk iradesinin ve günlük siyasetin keyfiyetine bırakılması, medeniyet açısından ciddi bir risk oluşturmaktadır.

Tarih ve Kültür Belediyeciliği

İkinci yaklaşım daha sınırlı ve ara bir çözümdür. Belediyelerin tamamen kaldırılmasının siyasi veya toplumsal olarak mümkün olmadığı durumlarda gündeme getirilebilir.

Bu modele göre, tarihsel şehirlerde belediye tekil bir yapı olmaktan çıkarılır ve iki ayrı yönetim alanına ayrılır: teknik ve hizmet belediyeciliği ile tarih ve kültür belediyeciliği. Altyapı, ulaşım ve temizlik gibi rutin hizmetler klasik belediyecilik alanında kalırken; imar, estetik, tarihi alanlar ve kültürel miras tarih ve kültür belediyeciliğinin yetki alanına girer.

Tarih ve kültür belediyeciliği, özellikle tarihi bölgelerde veto yetkisine sahip olur. Mimari ve estetik kararlar üzerinde belirleyici rol üstlenir ve kentin sembolik dokusunu korumakla yükümlüdür.

Bu yaklaşım, şehirlerin tarihsel kimliğinin günlük siyaset ve hizmet mantığı içinde erimesini engellemeyi amaçlar. Ancak temel sorun devam etmektedir: seçim mantığı sürdüğü sürece kültür de siyasallaşmaya açıktır. Bu nedenle bu model, nihai bir çözümden çok, sınırlı bir geçiş modeli olarak değerlendirilebilir.

Değerlendirme ve Sonuç

Her iki yaklaşımın ortak tespiti şudur:
Tarihsel şehirlerin mevcut belediyecilik anlayışıyla yönetilmesi yapısal bir sorundur.

Özel statülü şehir rejimi, bu sorunu kökten çözmeyi hedeflerken; tarih ve kültür belediyeciliği, mevcut sistem içinde sınırlayıcı bir denge kurmaya çalışır. Teorik tutarlılık bakımından ilk yaklaşım daha güçlüdür; ikinci yaklaşım ise pratik açıdan daha uygulanabilir bir ara çözüm sunar.

Ancak her iki yaklaşım da aynı gerçeğe işaret etmektedir: Türkiye’de şehirlerin karşı karşıya olduğu sorun, yalnızca altyapı ya da yönetim sorunu değil; medeniyet sorunudur. Mevcut belediyecilik anlayışı bu sorunu çözmemekte, aksine derinleştirmektedir.

Bu nedenle artık şu soruyu açıkça sormak gerekir:  Her şehri belediye modeliyle yönetmek zorunda mıyız? İstisnalar yok mudur?

Türkiyede Örnek Belediyeler

Elbette Türkiye’de başarılı belediyecilik örnekleri yok değildir. Konya, Gaziantep gibi şehirlerde ve İstanbulda Esenler gibi bazı semtlerde uzun süredir sürdürülen planlı ve disiplinli yönetim anlayışı, belediyeciliğin teknik olarak işleyebileceğini göstermektedir. Bu örneklerde rantın tamamı yıkıcı bir unsur hâline gelmemiş, şehirleşme belirli bir plan dâhilinde yürütülmüştür.

Ancak bu durum, belediyecilik sisteminin yapısal sorunlarını ortadan kaldırmamaktadır. Zira aynı sistem, başka şehirlerde on yıllardır ağır tahribat üretmeye devam etmektedir. Bu da meselenin yalnızca yöneticilerin iyi ya da kötü niyetiyle açıklanamayacağını göstermektedir. Bir yönetim modeli, ancak iyi niyetli ve ahlâklı insanlar tarafından işletildiğinde sonuç üretiyorsa; buna karşılık kötü niyetli ya da zamanla bozulan yöneticiler karşısında şehirleri koruyamıyorsa, burada sistemsel bir zafiyet söz konusudur.

Siyaset ve yerel yönetim, kişisel erdem beklentisi üzerine kurulamaz. Hiçbir sistem, sürekli olarak iyi insanları bekleyerek ayakta kalamaz; dahası, iktidar ve imkân çoğu zaman iyi niyeti dahi aşındırır. Bu nedenle mesele, yalnızca “doğru kişiyi seçmek” değil; yanlış kişinin verebileceği zararı en aza indirecek kurumsal sınırları oluşturmaktır.

Bu noktada yapılması gereken, belediyeciliği bu haliyle sürdürmekten vazgeçmek, belediyecilik bağlamında özellikle bazı şehirleri bu sistemin doğrudan etkisinden korumaktır. Tarihsel, sembolik ve medeniyet değeri yüksek şehirler, sıradan yerel yönetim mevzuatına tabi bırakılmamalı; özel yasalarla, özel statülerle ve seçim baskısından mümkün olduğunca arındırılmış yapılarla korunmalıdır. Çünkü bu şehirlerde yapılacak hataların telafisi yoktur.

Orhan Adil Yaşar