Eleştirel Teoriye Giriş: Horkheimer’dan Habermas’a
Giriş
Batı Marksizmi’nin bir “okulu” olarak kabaca anılabilecek olan eleştirel teorinin yazıları, 1960’lar ve 1970’lerin başlarında öğrencilerin ve entelektüellerin hayal gücünü yakaladı. Almanya’da, bu “okul”un eserlerinin binlerce kopyası, çoğu zaman ucuz korsan baskılar hâlinde satıldı. Diğer Avrupa ülkelerindeki ve Kuzey Amerika’daki Yeni Sol’un üyeleri de çoğu zaman aynı kaynaklardan ilham aldılar. Dünyanın diğer yerlerinde, örneğin Allende’nin Şili’sinde, bu metinlerin etkisi ayrıca gözlemlenebiliyordu. Santiago sokaklarında, o günlerin politik sloganlarında Marcuse’un ismi sık sık Marx ve Mao’nun yanına yerleşmişti. Eleştirel teori, Yeni Sol’un oluşumunda ve kendini anlamasında anahtar bir unsur hâline geldi.
Yeni radikal protesto hareketlerine —emperyalizme karşı mücadelelere, kıt kaynakların özel mülkiyetine ve kişisel inisiyatif üzerindeki çok sayıdaki kısıtlamaya— bağlı olan birçok kişi, bu “okul”un eserlerinde, Marksist teorinin ilgi çekici bir yorumunu ve (örneğin kitle kültürü ya da aile ve cinsellik gibi) daha ortodoks Marksist yaklaşımların nadiren incelediği konulara yönelik bir vurgu buldu.
1960’ların hareketlerinin dağılması ve bastırılmasına rağmen, eleştirel teorisyenlerin yazıları hâlâ süren bir tartışmanın konusu oldu — bu tartışma onların teorik ve politik değerleri etrafında döndü. 1960’lardaki politik çalkantı sırasında yükselişe geçmeleri ve Anglo-Amerikan dünyasında nadiren incelenen geleneklerden yararlanmaları nedeniyle, bu yazarların eserleri sık sık yanlış anlaşıldı. Yine de onların yazılarında, bugün birçok eleştirmenin yaptığı kadar ikna edici bir biçimde, itibarı sarsılmakta olan çeşitli düşünce okullarına (örneğin pozitivizme) karşı çıkılıyordu.
Eleştirel teorisyenler, devlet ve kitle kültürü gibi alanlara dikkat çektiler — ve bu alanlar, ancak şimdi gerektirdikleri çalışmayı görmeye başlamışlardır. Ortodoks Marksizm’le bir yandan, geleneksel toplumbilim yaklaşımlarıyla diğer yandan girdikleri ilişki, her iki perspektiften yazarlara da ciddi bir meydan okuma oluşturdu. Kapitalizme de, Sovyet sosyalizmine de eleştirel bakan bu yazarların eserleri, bugün sık sık aranan bir şeyi, yani toplumsal gelişme için alternatif bir yol olasılığını işaret etti.
Bu kitapta, eleştirel teorinin temel yönlerini açıklamayı ve değerlendirmeyi umuyorum. Niyetim üçlüdür: Birincisi, eleştirel teorinin gelişiminin arka planını ve başlıca etkilerini taslak hâlinde sunmak; ikincisi, birkaç tema etrafında onun başlıca teorik ve ampirik ilgilerini açıklamak; üçüncüsü, önde gelen temsilcilerinin çalışmalarının varsayımlarını ve sonuçlarını göstermek ve değerlendirmektir.
Ben bir entelektüel tarih yazmadım; bu, kısmen zaten yapılmıştır. Ne de eleştirel teorinin gelişimini yıldan yıla izleyen bir anlatı sundum. Elbette ki, entelektüel tarihten ya da kronolojik belgelemeden tamamen kaçınmak mümkün değildir. Ama benim vurgum, “okul”un merkezinde yer alan fikirlerin bir yorumuna ve ayrıntılandırılmasına yöneliktir; dolayısıyla, çalışmalarına özgün bir karakter kazandıran temalara odaklandım.
Birinci ve ikinci bölümlerin giriş niteliğindeki kısımları dışında, her bölümde eleştirel teorisyenlerin önem verdiği belli bir alana yoğunlaştım.
Eleştirel teorinin bir bütün oluşturmadığı vurgulanmalıdır; tüm yandaşları için aynı anlamı taşımaz. Bu etiketle kabaca anılabilecek düşünce geleneği en az iki kola ayrılır:
Birincisi, 1923’te Frankfurt’ta kurulan Toplumsal Araştırma Enstitüsü çevresinde yoğunlaşan çizgidir; ikincisi ise Jürgen Habermas’ın daha yeni çalışmalarında şekillenen koldur.
Enstitü’nün başlıca figürleri şunlardı:
Max Horkheimer (filozof, sosyolog ve sosyal psikolog),
Friedrich Pollock (iktisatçı ve ulusal planlama sorunları uzmanı),
Theodor Adorno (filozof, sosyolog, müzikolog),
Erich Fromm (psikanalist, sosyal psikolog),
Herbert Marcuse (filozof),
Franz Neumann (siyaset bilimci, hukuk alanında özel uzmanlık sahibi),
Otto Kirchheimer (siyaset bilimci, hukuk uzmanı),
Leo Löwenthal (popüler kültür ve edebiyat araştırmacısı),
Henryk Grossmann (iktisatçı),
Arkadij Gurland (iktisatçı, sosyolog), ve Enstitü’nün “dış çemberinde” bir üye olarak
Walter Benjamin (denemeci ve edebiyat eleştirmeni).
Enstitü’nün üyelik kadrosu sıklıkla Frankfurt Okulu diye anılır. Ama bu etiket yanıltıcıdır; çünkü Enstitü üyelerinin çalışmaları her zaman birbirini tamamlayan, sıkı dokunmuş bir dizi ortak projeden ibaret değildi. Bir “okul”dan söz etmek meşruysa, bu ancak Horkheimer, Adorno, Marcuse, Löwenthal ve Pollock’a atıfla mümkündür — ve ben “Frankfurt Okulu” terimini yalnızca bu beş kişi için kullanacağım. Buna karşılık, Toplumsal Araştırma Enstitüsü ifadesi geçtiğinde, Enstitü’ye bağlı tüm araştırmacıları kastediyorum.
Jürgen Habermas’ın felsefe ve sosyoloji alanındaki yeni çalışmaları, eleştirel teori kavramını yeniden biçimlendirir. Bu girişime katkıda bulunan diğer isimler arasında
Albrecht Wellmer (filozof),
Claus Offe (siyaset bilimci ve sosyolog) ve Klaus Eder (antropolog) yer alır.
Amaçta belli bir birlik olsa da, Enstitü üyeleri ile Habermas ve çevresi arasında —tıpkı her bir grubun kendi içinde olduğu gibi— büyük farklılıklar vardır. Benim temel ilgim Frankfurt Okulu’nun düşüncesinedir — özellikle Horkheimer, Adorno ve Marcuse’ün — ve ayrıca Habermas’ın. Bu dört kişi, eleştirel teorinin merkezî figürleridir. “Eleştirel teorisyenler” dediğimde, onlara atıfta bulunuyorum.
Genel bir düzeyde denilebilir ki, eleştirel teorinin kurucuları, Alman idealist düşüncesinin birçok kaygısını korudular — örneğin aklın, hakikatin ve güzelliğin doğasıyla ilgili olanları —
fakat bunların önceki biçimlerini yeniden yorumladılar. Tarihi, felsefe ve topluma yaklaşımlarının merkezine yerleştirdiler. Ama ele aldıkları meseleler yalnızca geçmişe değil, geleceğe dair imkânlara da uzanıyordu. Marx’ı izleyerek, özellikle erken dönem çalışmalarında, toplumu akılcı kurumlara —yani gerçek, özgür ve adil bir yaşama imkân verecek kurumlara— yönelten güçlerle meşgul oldular. Ama aynı zamanda radikal değişimin önündeki engellerin de farkındaydılar ve bunları çözümlemeye, açığa çıkarmaya çalıştılar. Dolayısıyla, hem yorumla hem de dönüştürmeyle ilgilendiler.
Her bir eleştirel teorisyen, bütün bilginin tarihsel olarak koşullanmış olmasına rağmen, hakikat iddialarının dolaysız toplumsal (örneğin sınıfsal) çıkarlardan bağımsız olarak rasyonel biçimde değerlendirilebileceğini savundu. Eleştirinin bağımsız bir momentinin mümkünlüğünü savundular. Aynı zamanda, eleştirel teoriyi nesnelci olmayan ve materyalist bir temelde gerekçelendirmeye çalıştılar.
Eleştiri kavramının genişletilmesi ve geliştirilmesi — aklın ve bilginin koşullarına ve sınırlarına ilişkin bir ilgiden (Kant), tin’in ortaya çıkışına yönelik bir yansımaya (Hegel),
ve ardından belirli tarihsel biçimlere, yani kapitalizme, değişim sürecine (Marx)— Frankfurt teorisyenleri ve Habermas’ın çalışmalarında sürdürülmüştür. Onlar, bütün toplumsal pratiklerin tartışmasında eleştirel bir perspektif geliştirmeye çalıştılar.
Eleştirel teorisyenlerin çalışmaları, geçmişin ve çağdaş dönemin önemli filozofları, toplumbilimcileri ve sosyal bilimcileriyle yürütülen bir dizi eleştirel diyalog etrafında döner.
Frankfurt Okulu’nun başlıca isimleri, başta Kant, Hegel, Marx, Weber, Lukács ve Freud olmak üzere birçok düşünürden öğrenmeye ve onların çalışmalarının bazı yönlerini sentezlemeye çalıştılar. Habermas için ise, özellikle dil felsefesi ve bilim felsefesi olmak üzere Anglo-Amerikan düşünce gelenekleri de önemlidir. O, birbirinden oldukça farklı görünen çeşitli yaklaşımlar arasında bir aracılık kurmayı ve onları bütünleştirmeyi denemiştir.
Bu girişimin ardındaki güdü, her bir teorisyen için benzer görünür: amaç, bir disiplinlerarası araştırma bağlamında, toplumun yeniden üretimi ve dönüşümünü mümkün kılan koşullar,
kültürün anlamı ve birey, toplum ve doğa arasındaki ilişki üzerine soruların araştırılmasına bir temel oluşturmaktır. Sorularını farklı biçimlerde formüle etseler de, eleştirel teorisyenler, çağdaş toplumsal ve siyasal meselelerin incelenmesi yoluyla ideoloji eleştirisine ve otoriter olmayan, bürokratik olmayan bir siyasetin geliştirilmesine katkıda bulunabileceklerine inanmışlardır.
Tarihsel Bağlam
Eleştirel teorinin geliştiği eksenleri kavrayabilmek için, kurucularının tarihsel ve siyasal deneyimlerinin kökeninde yer alan çalkantılı olayları anlamak zorunludur. Bu olaylar, eleştirel teoriyi hem doğrudan hem de dolaylı biçimde etkiledi. Özellikle, Frankfurt Okulu ve Habermas üzerinde derin bir etki yaratan savaş arası yılların başlıca gelişmelerini izlemek faydalı olacaktır.
Birinci Dünya Savaşı’na kadar geçen yüzyıl boyunca sınıf çatışması, Alman ulus-devleti ve dünyanın diğer büyük sanayileşmiş kapitalist ulusları tarafından başarıyla bastırılmıştı. Ancak bastırılan şeyin aynı zamanda yalnızca geçici olarak ertelendiği açıktı. Sonraki yirmi yıl içinde Avrupa’nın en eski siyasal sistemlerinin çoğunu köklerinden sarsan bir dizi olay patlak verdi. Şubat 1917’de Rusya’da Çarlık rejimi yıkıldı. Dokuz ay sonra Bolşevik Parti iktidarı ele geçirdi. Devrimin başarısı ve yarattığı coşku, Rusya sınırlarının çok ötesine yankılandı. Teori ile devrimci pratiğin birliği, Marksist programın merkezinde yer alan hedef, erişilebilir bir şey gibi görünmeye başladı.
Birinci Dünya Savaşı’nın sona erdiği 1918 yılını izleyen iki yıl, değişim güçlerinin ne kadar güçlü ve kendiliğinden olabileceğini gösterdi. Kiel ve Wilhelmshaven’daki denizci ayaklanmalarının başlamasından on gün sonra Alman imparatorluk sisteminin temelleri çökmeye başladı. 9 Kasım’da Berlin’de bir cumhuriyet ilan edildi; çoğunlukçu Sosyal Demokratlar ile bağımsız Sosyal Demokratlardan oluşan bir koalisyon hükümeti kuruldu. Çoğunlukçu Sosyal Demokratlar, parlamenter hükümete ve müzakere edilmiş bir barışa giden anayasal bir yolu izlemekte kararlıydılar. Ancak savaşın yorgunu olan geniş halk yığınlarının büyük bir bölümü, yalnızca “cumhuriyet, demokrasi ve barış” hedeflerinin ötesine geçen amaçları paylaşıyordu. Kısa süre içinde geniş bir işçi ve asker konseyleri ağı gelişti; bu konseyler ekonomide ve orduda köklü değişiklikler (örneğin üretim araçlarının büyük bir bölümünün toplumsallaştırılması ve askeri rütbe sisteminin kaldırılması) talep ediyordu.
Bu arada Avusturya, Macaristan ve İtalya’da da paralel olaylar yaşanıyordu. Macaristan’da, burjuva hükümetin istifasının ardından bir Sovyet Cumhuriyeti kuruldu. İşçi konseyleri hızla oluşturuldu; aynı şey Avusturya ve İtalya’da da gerçekleşti. Avusturya’da büyük çaplı protestolar ve grevler yaygındı. İtalya’da bunlar genel greve ve özellikle Torino çevresinde yoğunlaşan fabrika işgallerine dönüştü.
Rus devrimcilerinin kısa vadeli zaferleri, Orta ve Güney Avrupa’daki radikal ve devrimci hareketlerin kaderiyle keskin bir karşıtlık içindeydi. Savaşın yarattığı yıkıma rağmen, devrimci sosyalist hareketlerin stratejileri, egemen sınıfların kaynakları ve örgütlenmesi karşısında yetersiz kaldı. 1920’nin sonuna gelindiğinde bu hareketler bastırılmıştı. Rus devriminin ivmesi – yabancı müdahaleler, ambargolar ve iç savaş nedeniyle zayıflamıştı – durduruldu. Devrim izole hâle geldi. Avrupa’daki sosyalist hareketlerin parçalanması ve bastırılması, Batı ve Doğu güçlerinin kuşatması, savaşın neden olduğu kaynak kıtlığı, ekonomik abluka ve genel ekonomik azgelişmişlik koşullarında, Rus devrimi Lenin’in korumayı umduğu rotadan sapmaya başladı. Lenin 1924’te öldü. Üç yıl sonra Stalin’in zaferi kesinleşti.
Rusya’da merkezileşmiş denetimin ve sansürün genişlemesiyle “Stalinizasyon” süreci ilerlerken, birçok Avrupa komünist partisinin Moskova liderliğine tabi kılınma süreci de tamamlandı. (Komünist Enternasyonal’in “Bolşevikleştirilmesi” süreci, Üçüncü Enternasyonal’de Moskova hegemonyasının temelini zaten atmıştı.) Almanya içinde, Komünist Parti yani KPD, 1920’ler boyunca üye sayısını sürekli artırmasına rağmen, giderek etkisiz hâle geldi. Partinin varlığı, sağdan gelen anayasa karşıtı güçler için sürekli bir tehdit oluşturuyordu. Ancak partinin “Enternasyonal-Bolşevik çizgisine” bağlı kalması, sık sık strateji ve taktik değiştirmesi, hızlı biçimde değişen koşullara kaba bir teorinin dogmatik biçimde uygulanması ve solun diğer partilerine ve sendika liderliğine yönelik sert saldırıları, işçi sınıfının çoğunluğunu kazanmasını ve örgütlemesini engelledi. KPD’nin devrimci sloganları, Weimar Cumhuriyeti’nin toplumsal bölünmeleri bağlamında boş görünümler taşıyordu.
Alman işçi sınıfı içindeki bölünmeler uzun ve karmaşık bir tarihin ürünüdür. Bu bölünmelerin kökenine dair bir ipucu, İkinci Enternasyonal ve Alman Sosyal Demokrat Partisi’nin tarihinden bulunabilir. İkinci Enternasyonal’in Marksistleri, sosyalizmi sık sık kapitalizmin gelişiminin tarihsel olarak zorunlu bir sonucu olarak sundular. Devrim yoldaydı. Ancak bir yorumcunun dediği gibi, “Devrimi beklemekle yetinen devrimci bir parti, giderek devrimci olma özelliğini yitirir.” Alman Sosyal Demokrat Partisi tam da bu hâle geldi.
Savaş öncesi son otuz yıl boyunca sürekli büyüdü, savaş sonrası seçimlerde büyük oy oranlarına ulaştı. Söylemi Marksistti, ama programı giderek reformistleşti. Eduard Bernstein 1898’de şöyle yazmıştı: “Eğer gelecekte bir gün iktidar Sosyal Demokrasi’nin eline geçerse, teorimizin önvarsayımlarıyla gerçeklik arasındaki uçurum tüm boyutlarıyla ortaya çıkacaktır.” 1914’te Sosyal Demokratlar — resmi olarak kapitalizme karşı uluslararası mücadeleye bağlı olduklarını ilan etmişken — İmparator’un talep ettiği savaş kredilerini onayladılar.
Sonraki altı yıl içinde partinin kaderi belirginleşti. 1917’de partinin sol kanadı bağımsız bir grup oluşturdu. Savaşı izleyen iki yıl boyunca Sosyal Demokrat liderlik, radikal ve devrimci hareketlerin bastırılmasını denetledi. Artık tamamen “biçimsel yasallık” ilkesine dayanıyorlardı. Ne üretimin demokratikleştirilmesi ve toplumsallaştırılması fırsatlarını değerlendirdiler ne de yargı ve sivil hizmetlerdeki gerici unsurları temizlediler veya ordunun anayasal sınırlarını belirlediler.
Sonraki on yılda Almanya’daki çatışmalar elbette azalmadı. İşçi sınıfının sadakati sosyalist, komünist ve nasyonal sosyalist partiler arasında bölündü. Kaybedilmiş savaşın deneyimi, hayal kırıklığı yaratan barış anlaşması, devasa enflasyon, sürekli artan işsizlik (1931’de altı milyondan fazla kayıtlı işsiz) ve 1929’da patlayan en ağır uluslararası kapitalist kriz, tüm toplumsal ve sınıfsal mücadele biçimlerini yoğunlaştırdı ve karmaşıklaştırdı. Yalnızca kısa süreli ekonomik toparlanma ve siyasal istikrar dönemleri yaşandı.
Weimar demokrasisine yönelik saldırılar birçok taraftan geliyordu. Karşı-devrimci güçler hem kaynak hem beceri bakımından hızla büyüyordu. 1924’ten 1933’e kadar Avrupa tarihi, Nazizmin ve faşizmin hızlı yükselişiyle kaplandı. Liberal ve demokratik partiler bu güçlerin örgütlülüğü ve kararlılığı karşısında etkisiz kaldılar. Komünistler, çoğu zaman cesur olmalarına rağmen, fazla küçük ve parçalanmış güçlerle zamanlaması yanlış savaşlara girdiler. Hitler fırsatını kullandı; Mussolini İtalya’da, Franco İspanya’da aynı şeyi yaptı. Ocak 1933’te Nazi Partisi iktidarı ele geçirdi. Orta ve Güney Avrupa’da sermaye, büyük toprak sahipleri, bürokrasi ve ordu arasındaki koalisyonlar galip geldi. Tüm bağımsız sosyalist ve liberal örgütler bastırıldı. 22 Ağustos 1939’da Hitler-Stalin Paktı imzalandı. Bu bir çağın sonuydu ve kapitalizme karşı mücadeleye kendini adamış herkes için trajik bir ironi anlamına geliyordu.
Eleştirel Teorinin Karakteri
Marksizmden esinlenen fakat 1920’ler ve 1930’ların olaylarıyla sarsılanlar için temel sorular yanıtlanmayı bekliyordu. Sosyalizmin “tarihin planının” kaçınılmaz bir parçası olduğunu veya doğru toplumsal eylemin yalnızca doğru parti çizgisinin ilan edilmesinden doğacağını savunan Marksistler, yanıltıcı ve fazlasıyla basit görüşler benimsemişlerdi. Determinizmin çeşitli biçimlerine bağlı kalanlar, insanların “kendi tarihlerini yaptıkları” gerçeğini kavramakta başarısız olmuşlardı; “partinin merkezîliği” doktrinine bağlı kalanlarsa, tarihin yaratılmasının “doğrudan karşılaşılan, verilmiş ve geçmişten aktarılan koşullardan” etkilendiğini yeterince anlamamışlardı.
Siyasal olaylar ve devrimci pratik, dönemin Marksist teorisinden çıkarılan beklentilerle örtüşmemişti. Şu sorular acil hâle geldi: Teori ve pratik arasındaki ilişki şimdi nasıl kavranabilirdi? Teori geleceğe dair umudu koruyabilir miydi? Değişen tarihsel koşullar altında devrimci ideal nasıl gerekçelendirilebilirdi? Frankfurt Okulu’nun ve Habermas’ın bu sorulara verdikleri yanıtı anlamak için, kendi dönemlerinde bu sorunları ele alarak Marksizme yeni ufuklar açan iki düşünürün — Georg Lukács ve Karl Korsch’un — fikirlerine kısaca bakmak faydalı olacaktır.
Aşağıda ele alınacak bölümler Lukács ve Korsch’un eleştirel teori üzerindeki tek önemli etki olmadığını açık biçimde gösterecek olsa da, onların yazıları eleştirel teorisyenler için önemli bir öncül oluşturdu.
1920’lerin başında, sırasıyla Macaristan ve Almanya Komünist Partilerinin etkin üyeleri olan Lukács ve Korsch, Komünist ve Sosyal Demokrat partilerin yerleşik doktrinlerini, yani hâkim Marksist ortodoksluğu sorgulayan önemli eserler yazdılar. Lukács’ın Tarih ve Sınıf Bilinci (History and Class Consciousness) ile Korsch’un Marksizm ve Felsefe (Marxism and Philosophy) adlı kitaplarının yayımlanması, sert polemik saldırılarına yol açtı. En sert eleştirilerden bazıları, bizzat Komünist Enternasyonal’in önde gelen sözcülerinden geldi.
İzleyen yıllarda ne Lukács ne de Korsch, Marksizmi yeniden değerlendirme çabalarını sürdürmekte kolaylık buldu. Korsch, 1926’da “sapmaları” nedeniyle KPD’den (Alman Komünist Partisi) ihraç edildi; Lukács ise benzer bir muameleyle karşılaşma tehdidi altındayken, eleştirmenlerini yatıştıracak metinler kaleme aldı. Zamanla ortodoksiye boyun eğdi ve Sovyetler Birliği’ne taşındı. Korsch ise, bağımsız bir politik grup kurmaya çalıştıktan sonra, Nazi zaferinin ardından sürgün ve yalnızlık içinde, önce İskandinavya’ya sonra Amerika Birleşik Devletleri’ne sığındı.
Bununla birlikte, bu iki düşünür ortodoksluğa meydan okuyarak ve Marksizmi çağdaş olaylarla ilişkilendirerek, Marksist teori ve pratiğin yeniden incelenmesi için bir temel oluşturdular. Her iki düşünür de Marx’ın yazılarında, ortodoks Marksizm tarafından çiğnenen kavramlar, kuramlar ve ilkeler bulunduğuna inanıyorlardı; ve Marx’ın düşüncesinin bu boyutunu açıklığa kavuşturmayı, geliştirmeyi amaçladılar. Ayrıca, bu sürecin yalnızca Marx’ın düşüncesinin kökenlerinin ve doğasının incelenmesini değil, aynı zamanda Marksist olsun olmasın, bu yeniden inşa sürecine katkıda bulunabilecek düşünürlerle bir etkileşimi de gerektirdiğini düşündüler.
Lukács ve Korsch’un erken dönem çalışmaları özellikle tarihsel materyalizmin “determinizmci” ve “pozitivist” yorumuyla – yani tarihsel gelişmenin görünüşte özerk bir ekonomik “temel” tarafından yönlendirilen değişmez aşamalar biçiminde kavranması ve bu aşamaları anlamak için doğa bilimlerinin yöntemsel modelinin uygun kabul edilmesi – hesaplaştı.
Bu yorumun Marx’a ait olduğunu öne sürenler, aslında onun bizzat reddettiği bir düşünce biçimini savunuyorlardı: “seyirci konumundaki materyalizm” (contemplative materialism), yani insan öznellığinin merkezî önemini göz ardı eden bir materyalizm. Lukács ve Korsch’a göre, ortodoks Marksizmin geleneksel duruşu hem eylemin nesnel koşullarını hem de bu koşulların nasıl anlaşıldığını ve yorumlandığını incelemenin önemini kavrayamıyordu.
İnsan öznelliğini ve bilincini ihmal ettikleri için Marksistler, devrimci bir öznenin ortaya çıkmasını engelleyen etkenleri görmezden gelmişlerdi. Eleştirel teorisyenler üzerinde büyük etkisi olan Lukács’ın bu temaları nasıl geliştirdiği, özellikle dikkate değerdir.
Lukács’a göre tarihsel materyalizm, proletarya mücadelesi dışında bir anlam taşımaz. Sosyal teorisyenlerin pasif biçimde yansıtabilecekleri nesnel bir gerçeklik yoktur; çünkü her an, hem toplumsal sürecin bir parçası hem de onun “potansiyel eleştirel öz-bilinci”yiz. Teorisyen, sınıf ilişkilerinin dinamiğinde içkin olan nesnel olanakları açıklığa kavuşturan sürekli bir sınıf çatışmasının katılımcısı olarak görülmelidir.
Dolayısıyla Marksizmin nesnellik ve doğruluk iddiası, tıpkı diğer bütün yöntemlerde olduğu gibi, belirli bir toplumsal sınıfın pratiğinden ayrılamaz. Ancak Lukács, “proletaryanın bakış açısının” – dolayısıyla Marksizmin – diğer toplumsal teorilerin ve sınıf ideolojilerinin “tek yanlılığını” ve çarpıtmalarını aştığını savundu. Çünkü proletarya, kapitalist toplumun oluşumunun üzerine kurulu olduğu sınıftır. Onun kendi Bildung’u (oluşumu, kültürel şekillenmesi), kapitalizmin kuruluşunun anahtarıdır. Kapitalist bütünlük içindeki dönüm noktası olarak proletarya, toplumsal ilişkileri ve süreçleri özsel biçimde görebilme ve kavrayabilme kapasitesine sahiptir. Lukács’ın Hegelci kategorilerle desteklediği görüşe göre, toplumun “özne-nesne”si olan proletaryanın bakış açısı, bütünlüğün kavranabileceği tek temeldir.
Lukács’ın konumu, toplumu hem anlamak hem de kökten değiştirmek için benzersiz bir yetiye sahip olduğu söylenen bir sınıfın varlığı varsayımına dayanır. Kitlelerin devrimci pratiği fiilen mevcut olmasa bile, yine de onun nesnel olasılığından söz etmek mümkündür; çünkü Lukács’a göre bu, tarihsel sürecin dinamiğinde içerilmiştir. Dolayısıyla teorinin amacı, var olan ile mümkün olan arasındaki boşluğu, mevcut çelişkiler düzeniyle olası gelecekteki bir durum arasındaki mesafeyi analiz etmek ve açığa çıkarmaktır. Teori, bilincin geliştirilmesine ve aktif siyasal katılımın teşvik edilmesine yönelmelidir.
Lukács’a göre devrimci bilincin önündeki başlıca engellerden biri **“şeyleşme”**dir (reification) – insanların üretici etkinliğinin onlara yabancı ve tuhaf bir şey gibi görünmesidir. Marx’ın Kapital’deki meta yapısına ilişkin çözümlemesinden, Simmel’in kültürün metalaşması üzerine görüşlerinden ve Weber’in rasyonelleşme analizinden yararlanan Lukács, şeyleşmenin hayatın bütün alanlarına nasıl nüfuz ettiğini göstermeye çalıştı. Şeyleşme, toplumsal olguların şeyler gibi görünmesini sağlayan bir süreçtir; ama yalnızca öznel bir yanılsama değildir. Aksine, bizzat üretim sürecinden doğar; toplumsal ilişkileri de şeyleşmiş ilişkilere indirger — yani işçiyi ve onun ürününü metaya dönüştürür.
Şeyleşme, toplumsal olarak zorunlu bir yanılsamadır; kapitalist değişim sürecinin gerçekliğini doğru biçimde yansıtır ama aynı zamanda onun bilişsel biçimde kavranmasını engeller. Lukács’ın çözümlemesi, bu durumu değerlendirmeyi ve eleştirmeyi amaçlıyordu. Ona göre meta, şeyleşme problemi “kapitalist toplumun bütün yönlerindeki merkezî yapısal sorunudur.” Bu, burjuva toplumun hem nesnel hem de öznel biçimlerini belirler.
Aşağıda izleyen bölümlerde açıkça görüleceği üzere, eleştirel teorisyenler Lukács’ın birçok kaygısını sürdürdüler: tarih ve teori arasındaki karşılıklı etkileşim, teorinin “kitlelerin gelişiminde teşvik edici bir etken” olarak önemi, üretim ve kültür arasındaki ilişki, şeyleşmenin etkileri ve toplumun her yönünün kendi içinde “toplumsal bütünün ya da totalitenin çözülme olasılığını” barındırması. Ancak Lukács’ın bu ilgilerini dile getirdiği terimler, eleştirel teorisyenler tarafından çoğu zaman olumsuz karşılandı.
Örneğin, onlar (belki 1930’ların ortalarındaki Horkheimer dışında) “proletaryanın bakış açısı”nı hakikatin ölçütü olarak görmeye karşı son derece eleştirel davrandılar. Lukács’ın argümanının büyük kısmını Hegelci bir dil içinde sunmasına karşı çıktılar ve şeyleşme kavramını yeniden biçimlendirdiler. Fakat bu farklılıklara rağmen, Lukács’ın ortodoks Marksizmi sorgulama ve Marx’ın fikirlerini yeniden ele alma yönündeki girişimi, her bir eleştirel teorisyen tarafından devam ettirildi.
Lukács her ne kadar sonrasında görüşlerinden dönmüş olsa da, eleştirel teorisyenler Marx’ın düşüncesinin kökenlerini inceleme, onun eserlerinde daha önce ihmal edilmiş boyutları araştırma ve Marksist geleneğin çağdaş olaylar ışığında geçerliliğini değerlendirme projesini sürdürdüler.
Bu genel amaçları ilerletirken eleştirel teorisyenler, çeşitli entelektüel akımlardan yararlandılar. Örneğin onlar (daha önce Lukács’ın yaptığı gibi) Alman idealizmine, özellikle Kant ve Hegel’e yönelerek, Marksist geleneğin felsefi boyutlarını yeniden kazanmayı hedeflediler. Alman idealizmine yönelik eleştiriler – hem Marksistlerin hem de Schopenhauer ve Nietzsche gibi Marksist olmayan düşünürlerin eleştirileri – idealist görüşlerle başa çıkabilmek için incelendi. Marx’ın erken dönem eserleri, özellikle 1844 Elyazmaları, Hegel’in düşüncesinin onun üzerindeki etkisini değerlendirmek ve Marx’ın fikirlerinin eleştirel temelini ortaya çıkarmak amacıyla incelendi (bu metinler Lukács’a henüz ulaşmamıştı).
Heidegger ve Husserl’in katkıları, çağdaş felsefeyle genel bir etkileşimin parçası olarak değerlendirildi. İnsan öznelliğinin yeniden incelenmesi için Freud’un çalışmaları temel önemde görüldü. Weber’in yazıları, özellikle rasyonelleşme ve bürokratlaşma süreçleri üzerine olanlar, çağdaş sosyolojiye önemli katkılar olarak kabul edildi — özellikle de Marksist gelenekte bu ve benzeri sorunlara ciddi bir tartışma alanı ayrılmamış olması dikkate alındığında.
Ayrıca, Toplumsal Araştırma Enstitüsü üyeleri arasında olağanüstü bir fikir alışverişi gerçekleşti. Horkheimer ve Adorno birbirleri üzerinde derin bir etki bıraktılar. Benjamin’in fikirleri Adorno üzerinde güçlü bir izlenim yarattı. Marcuse ve Adorno, Habermas üzerinde kalıcı bir etki bıraktılar.
Eleştirel Teorinin Olumsuz Bir Tanımı
Sıklıkla şöyle söylenmiştir: Eleştirel teorisyenler çoğu zaman diğerlerinin eserlerini eleştirdikleri için, eleştirel teorinin ne olduğundan çok, ne olmadığını söylemek daha kolaydır. Bu yargıda yeterince gerçeklik payı vardır ve işe olumsuz bir tanımla başlamak yararlı olabilir. Bu aynı zamanda bazı yaygın yanlış anlamaları da ortadan kaldırmaya yardım eder.
Horkheimer, Adorno, Marcuse ve Habermas’ın düşünceleri Kant ve Hegel’in geleneklerine derin biçimde kök salmış olsa da, onların fikirlerinin yalnızca seçilmiş kısımlarından yararlanmışlardır. Eleştirel teorisyenler, Kant’ın transendental yöntemini ve Hegel’in felsefesinin birçok yönünü reddettiler.
Örneğin, Hegel’in tarihin, aklın (Vernunft) kendini bilinç hâline getirme süreci olduğu; yani aklın pratik içinde açılarak düşünce ile nesnenin, özgürlük ile zorunluluğun uzlaşmasına vardığı yönündeki iddiasına karşı çıkarak, insan aklının hâlâ “akıldışı” olduğunu göstermek istediler — yani, insan bilincinin çoğu zaman yalnızca zayıf biçimde yansıttığı maddi koşullara ve pratiklere bağlı olduğunu.
Hepsi bir özdeşlik felsefesini reddettiler. Böyle bir felsefe, özne ile nesne arasında fiilî veya potansiyel bir birliği ima eder. Onlar, Hegel’in idealist özdeşlik teorisine bağlılığını hedef aldılar; tarihsel sürecin, düşünce ile dünyanın ya da fikir ile gerçekliğin birliğine, öznenin kendi “ötekisini” tamamen özümsediği bir duruma yönelen bir “Dünya Tin”inin (World Spirit) tezahürleri olarak indirgenemeyeceğini savundular.
Aynı şekilde, ortodoks Marksistler tarafından savunulan materyalist bir özdeşlik teorisine de karşı çıktılar; tarih, sosyalizme veya komünizme doğru kaçınılmaz biçimde ilerleyen ekonomik yasaların tezahürleri olarak okunamazdı. Böyle bir durumda özne, tarihin “nesnel işleyişleri” tarafından yutulmuş olurdu.
Onların tümü diyalektik materyalizmi reddettiler. Ayrıca Marksist hümanizme de eleştirel yaklaştılar. Goran Therborn’un öne sürdüğü gibi, toplumun yalnızca onu yaratan özneye indirgenebileceğini ve tarihin bu öznenin kesintisiz açılımı olduğunu iddia etmediler.
Horkheimer’ın yazdığı gibi:
“Birey, toplum ve doğa arasındaki ilişkiyi bir defada ve sonsuza dek belirleyen hiçbir formül olamaz. Tarih, insan doğasının tekdüze bir açılımı olarak görülemez; ama aynı zamanda olayların insanlardan bağımsız bir zorunluluk tarafından yönetildiği yönündeki fatalist formül de aynı derecede saftır.”
Bu nedenle, onların çalışmalarında Feuerbach’ın soyut hümanizmine ve felsefi antropologların, varoluşçuların ve fenomenologların ileri sürdüğü konumlara yönelik birçok itiraz bulunabilir. Hepsi, pozitivist bilim anlayışını ve doğruluğun karşılık (correspondence) teorisini reddettiler.
Ayrıca, onların çalışmalarını yalnızca Marksist politik ekonominin yerine sosyal felsefe, kültür veya sosyal psikolojiye dair genel ilgiler koymakla tanımlamak da yanlış olur. Neumann, Pollock ve daha sonra Habermas, ekonomi, siyaset ve bunların karşılıklı ilişkileri üzerine kapsamlı biçimde yazmışlardır.
Ayrıca, bu konuları ampirik araştırmadan kopuk biçimde ele aldıkları da söylenemez. Onlar ampirik incelemelere ciddi katkılarda bulunmuşlardır. Frankfurt Okulu’nun çalışmasını yalnızca bir dizi parçadan — birbirine bağlanmamış yazılardan — oluşmuş olarak görmek de hatalıdır.
Horkheimer ve Adorno sıklıkla kendilerini aforizmalar ve denemeler yoluyla ifade etmiş olsalar da, Frankfurt Okulu’nun bir bütün olarak kapitalist toplumun doğası hakkında sistematik bir açıklama geliştirdiğini savunacağım.
Sol eleştirmenler, eleştirel teoriyi pratik politik sorularla yüzleşememekle suçlamışlardır. Bu karmaşık bir meseledir ve ilerleyen bölümlerde ayrıntılı biçimde tartışılacaktır. Burada yalnızca şu not edilmelidir: erken dönem Horkheimer için —tıpkı Lukács’ta olduğu gibi— teorisyenin pratik rolü, gizil sınıf bilincini dile getirmek ve geliştirmektir.
Horkheimer’ın sonraki çalışmalarında ise, eleştirel teorisyenin görevi çoğu zaman “anımsamak”, “hatırlamak” ya da unutulma tehlikesi altındaki bir geçmişi — özgürleşme mücadelesini, bu mücadelenin nedenlerini, eleştirel düşüncenin doğasını — yeniden yakalamak olarak kavrandı.
Ama eleştirel teorisyenler yalnızca gizli olanı açığa çıkarmakla ya da geçmişi hatırlamakla ilgilenmediler; teori ve pratiğe ilişkin anlayışlarında yeni vurgular ve fikirler geliştirdiler.
Marcuse’ün kişisel hazza yönelik savunusu (asketik ve puritan devrimci anlayışlara karşı), bireysel öz-özgürleşme düşüncesi (üretim ilişkilerindeki değişimlerden otomatik olarak özgürleşmenin doğacağını savunan görüşlere karşı), insanlık ile doğa arasındaki mevcut ilişkinin kökten alternatifleri (mevcut teknolojik biçimleri hızlandırmak isteyenlere karşı) — tümü, geleneksel Marksist doktrinlerden belirgin bir kopuş anlamına geliyordu.
Horkheimer, Adorno ve Marcuse asla katı bir siyasal talepler dizisi ortaya koymadılar. Çünkü onların düşüncelerinin merkezî ilkelerinden biri, Habermas’ın da benzer biçimde savunduğu üzere, özgürleşme sürecinin kendi içinde bir öz-özgürleşme ve öz-yaratım süreci olduğudur.
Ayrıca teori ile pratik arasındaki ilişkiyi sabit ve değişmez bir şey olarak da görmediler. Zaman, bu ilişkinin kavranışına temel bir boyut olarak girdi; o, tarihsel bir ilişkidir — gelişme ve değişim içindeki bir dünya tarafından belirlenen, tüm diğer ilişkiler gibi tarihsel bir ilişki.
İzleyen sekiz bölümde, eleştirel teorinin gelişimi — Frankfurt Okulu’ndan Habermas’a kadar — sistematik biçimde incelenecektir.
İlk iki bölüm (I ve II), Frankfurt Okulu’nun düşüncesinin kuruluş ve ilk biçimlenme aşamalarını konu alır. Bu bölümler, Horkheimer’ın erken dönem yazılarıyla başlar; orada Horkheimer, sosyal felsefenin doğası ve rolü üzerine kendi kavrayışını açıklar. Daha sonra Frankfurt Okulu’nun, ekonomi, siyaset ve kültür üzerine yaptığı ampirik araştırmaların bazı ana yönleri tartışılır.
Üçüncü bölüm, Horkheimer’ın genel düşüncesini ve eleştirel teorinin epistemolojik temellerini inceler. Eleştirel teorinin “geleneksel teori”den nasıl ayrıldığını, bilgi ve toplum arasındaki karşılıklı ilişkiyi ve eleştirinin olasılığını değerlendirir.
Dördüncü bölüm, Adorno’nun düşüncesi üzerinedir. Bu bölüm, Adorno’nun toplum teorisini, özellikle Negative Dialectics (Olumsuz Diyalektik) adlı eserini ve “kimlik eleştirisi”ni konu alır.
Beşinci bölüm, Marcuse’ün felsefesini ele alır. Burada onun Hegel ve Marx yorumları, insan ihtiyaçlarına ilişkin çözümlemeleri ve teknoloji üzerine düşünceleri tartışılır.
Altıncı bölüm, Frankfurt Okulu’nun kültür ve sanat anlayışını değerlendirir. Özellikle Adorno, Horkheimer ve Benjamin’in kültür endüstrisi, sanatın özerkliği ve kitle kültürü üzerine yazıları ele alınır.
Yedinci bölüm, Habermas’ın çalışmasına ayrılmıştır. Bu bölümde Habermas’ın iletişimsel eylem kuramına giden yolu, bilgi-çıkar ilişkileri teorisi ve bilim eleştirisi bağlamında incelenir.
Sekizinci bölüm, Habermas’ın çalışmasının genel bir değerlendirmesini yapar ve eleştirel teorinin geleceğine ilişkin olasılıkları tartışır.
Son olarak, sonuç kısmı, Frankfurt Okulu ile Habermas arasındaki sürekliliği ve kopuşları özetler; eleştirel teorinin modern toplumlar üzerindeki kalıcı önemini değerlendirir.
Eleştirel teori, yalnızca geçmişin bir ürünü değildir; bugün hâlâ canlı bir düşünme biçimidir. Modern toplumların akıl, özgürlük, otorite ve iletişim sorunları karşısında hâlâ geçerli sorular sormaktadır. Eleştirel teorinin merkezi teması, insanın kendini ve kendi yarattığı toplumsal dünyayı anlama ve dönüştürme yetisidir.
Bu kitap, hem bu geleneğin tarihini hem de onun çağdaş anlamını araştırma girişimidir.
David Jonathan Andrew Held
(27 Ağustos 1951 – 2 Mart 2019) , siyasi teori ve uluslararası ilişkiler konusunda uzmanlaşmış bir İngiliz siyaset bilimciydi . Durham Üniversitesi’nde Siyaset ve Uluslararası İlişkiler Profesörü olarak ortak bir görev üstlendi ve ölümüne kadar University College’da Yüksek Lisans yaptı. Ayrıca Libera Università Internazionale degli Studi Sociali Guido Carli’de misafir Siyaset Bilimi Profesörüydü . Daha önce Graham Wallas Siyaset Bilimi kürsüsü başkanıydı ve London School of Economics’te Küresel Yönetişim Çalışmaları Merkezi’nin eş direktörüydü .
