Felsefeye Giriş Kitapları Felsefe ile Ne Kadar İlgilidir?-1
Felsefe Alanının Felsefe Algısına Verdiği Zararlar
“Felsefeye giriş” kitapları, ilk bakışta masum ve pedagojik bir amaç taşıyormuş gibi görünür: Okuru felsefeyle tanıştırmak, kavramları sadeleştirmek ve düşünce tarihine bir kapı aralamak. Ancak bu kitaplar çoğu zaman felsefeyi tanıtmak yerine, onu daha baştan yanlış bir zemine oturtur ve felsefe algısını sakatlar. Sorun, yalnızca eksikliklerinde değil; sundukları çerçevenin bizzat kendisindedir.
Birinci sorun, felsefenin “bilgelik” boyutunun bilgiye indirgenmesidir. Felsefe, klasik anlamda yalnızca neyin doğru olduğu sorusuyla değil, nasıl yaşanması gerektiği, insanın kendisiyle ve varlıkla nasıl bir ilişki kuracağı sorusuyla ilgilidir. Oysa giriş kitapları felsefeyi çoğunlukla birtakım görüşlerin, tanımların ve teorilerin toplamı gibi sunar. Böylece felsefe, dönüştürücü bir düşünme pratiği olmaktan çıkar; ezberlenebilir bir bilgi alanına indirgenir. Bu indirgeme, felsefeyi hayata temas eden bir bilgelik arayışı olmaktan uzaklaştırır.
İkinci olarak, bu kitaplar felsefeyi, başkaları tarafından sınırları önceden çizilmiş bir konu alanı içinde sunar. Hangi problemin “felsefi” olduğu, hangi düşünürün “merkezî” sayıldığı, hangi soruların önemli olduğu baştan belirlenmiştir. Üstelik bu çerçeve büyük ölçüde Batı merkezlidir. Antik Yunan’dan başlayıp modern Avrupa düşüncesine uzanan bir hat, sanki felsefenin kendisiymiş gibi sunulur. Bu durum, felsefeyi evrensel bir düşünme faaliyeti olarak değil, belirli bir coğrafyanın ve tarihsel deneyimin ürünü olan kapalı bir gelenek gibi algılatır.
Üçüncü zarar, felsefenin diğer düşünce ve ifade alanlarından kopuk, bağımsız bir disiplin gibi gösterilmesidir. Oysa felsefe tarihsel olarak edebiyatla, sanatla, mitolojiyle, dinle ve hatta gündelik hayatla iç içe gelişmiştir. Giriş kitapları ise felsefeyi sanki yalnızca “felsefecilerin yaptığı” teknik bir uğraşmış gibi sunar. Bu yaklaşım, felsefe öğrencisini dar bir uzmanlık alanına hapseder; felsefenin beslendiği kültürel, estetik ve sembolik kaynakları görünmez kılar. Sonuçta öğrenci, ne olduğu tam olarak belli olmayan soyut bir alanda dolaştığını zanneder, fakat düşüncenin canlı bağlamını kaybeder.
Dördüncü ve belki de en yanıltıcı etki, bazı filozofların görüşlerini özetlemenin, o filozofları “anlamış olma” yanılsaması yaratmasıdır. Bir filozof, yalnızca birkaç tezden veya kavramdan ibaret değildir. O filozof, aynı zamanda ait olduğu geleneğin, yaşadığı dönemin sosyal ve siyasal problemlerinin, dilinin ve kişisel entelektüel mücadelesinin ürünüdür. Giriş kitapları bu bağlamı büyük ölçüde dışarıda bırakarak, filozofları adeta fikir kataloglarına dönüştürür. Böylece okur, bir düşünürü gerçekten anlamadan, onu anladığını zannetme tehlikesiyle karşı karşıya kalır.
Sonuç olarak, felsefeye giriş kitapları çoğu zaman felsefeye bir kapı açmak yerine, felsefenin ne olduğu konusunda erken ve hatalı bir kanaat üretir. Felsefeyi bilgelikten koparır, sınırlandırır, bağlamından yalıtır ve yüzeyselleştirir. Bu nedenle felsefeye gerçekten yaklaşmak isteyen biri için asıl mesele “giriş” okumak değil; doğrudan metinlerle, problemlerle ve düşüncenin yaşadığı bağlamla yüzleşmektir. Felsefe, özetlenerek değil, içine girilerek öğrenilen bir faaliyettir.
Bu yüzden felsefe öğrencisi çoğu zaman paradoksal bir durumla karşı karşıya kalır: Felsefe öğrendikçe düşünme yetisi keskinleşmez, aksine körelir. Zihni, düşünceyle hayat arasında bağ kurmak yerine, filozof isimleriyle, kavramlarla ve teorilerle dolup taşar. Platon, Kant, Hegel, Nietzsche zihinde dolaşır; fakat bu dolaşım somut bir fikre, sahici bir muhakemeye ya da yaşantıyı dönüştüren bir sonuca evrilmez. Bunun temel nedeni, felsefeye giriş kitaplarının felsefeyi yaşayan bir düşünme faaliyeti olarak değil, parçalı meselelerin ve hazır bilgilerin toplamı olarak sunmasıdır. Bu kitaplar, ele aldıkları sorunları çoğu zaman geleneğinden, tarihsel sürekliliğinden ve entelektüel bağlamından koparır; ne bir maziye yaslanır ne de bir istikbale açılır. Ortaya çıkan şey, sistematik olduğu iddia edilen fakat düşünceyi besleyen damarları kesilmiş bir özetler yığınıdır. Hazır bilgi sunma iddiası, öğrenciyi düşünmeye sevk etmek yerine, onu düşünmenin yerine geçen bir ezbere alıştırır. Böylece felsefe, hayata doğru bir perspektif kazandırması gerekirken, tam tersine kendi iç yıkımını üretir: Düşünceyi çoğaltmak yerine tüketen, sorgulamayı derinleştirmek yerine yüzeyselleştiren bir etkinliğe dönüşür.
Aynı problem, hatta kimi açılardan daha derin bir biçimde, felsefe tarihi kitaplarında da karşımıza çıkar. Bu tür eserler, ilk bakışta önemli bir boşluğu dolduruyormuş gibi görünür: Okura filozofların yaşadığı dönemleri, tarihsel bağlamları ve düşünce akımlarını kronolojik bir düzen içinde sunar. Ancak bu kazanım, felsefeyi anlamak bakımından son derece sınırlı ve yanıltıcıdır. Çünkü bir kişinin yazdığı “felsefe tarihi”, daha baştan problemli bir iddia taşır. Yüzlerce filozofun, birbirinden radikal biçimde farklı düşünce dünyalarının, sorun alanlarının ve kavramsal dillerinin tek bir bilinç tarafından sağlıklı biçimde kavranıp çözümlenmesi fiilen imkânsızdır.
Bu nedenle felsefe tarihi kitaplarında genellikle yüzlerce filozofun adı art arda zikredilir, görüşleri birkaç paragrafla özetlenir ve bu özetler çoğu zaman yazarın kendi yaklaşımının süzgecinden geçerek sunulur. Okur, farkında olmadan filozoflarla değil, onları seçen, sıralayan ve yorumlayan yazarın perspektifiyle karşı karşıya kalır. Böylece felsefe tarihi, düşüncenin çoğulluğunu açan bir alan olmaktan ziyade, tekil bir bakış açısının genelleştirilmiş anlatısına dönüşür.
Ancak asıl ve en ciddi sorun, bu kitapların okurda “felsefeyi öğrendim” yanılsaması üretmesidir. Kronolojik bilgiye sahip olmak, filozofların isimlerini ve temel tezlerini bilmek, felsefi düşünmenin kendisiyle karıştırılır. Oysa felsefeyi öğrenmek, düşünce tarihini bilmekten çok, düşüncenin nasıl üretildiğini, hangi zorunluluklardan doğduğunu ve hangi varoluşsal sorulara cevap aradığını kavramayı gerektirir. Felsefe tarihi kitapları bu ayrımı çoğu zaman görünmez kılarak, okuru düşünmeye değil, düşünülmüş olanı tüketmeye yönlendirir. Bu da felsefeyi canlı bir sorgulama faaliyeti olmaktan çıkarıp, geçmişte olup bitmiş fikirlerin arşivine indirger. Sonuçta ortaya çıkan şey, düşünceyi derinleştiren bir bilinç değil; felsefeyi bildiğini zanneden, fakat onunla sahici bir ilişki kuramayan bir zihindir.
O hâlde yapılması gereken şey açıktır: Felsefeyi özetlerden ve hazır çerçevelerden öğrenmeye çalışmak yerine, belirli bir filozofu kendi geleneği içinde, kendi özgün eserleri üzerinden sabırla takip etmek gerekir. Bir filozofu anlamak, ona kendi ideolojik ön kabullerimizi konuşturmak değil; tam tersine, kendi düşüncelerimizi bir süreliğine askıya alarak onun neyi, neden ve hangi zorunluluklar altında düşündüğünü kavramaya çalışmaktır. Bu da ancak ikincil anlatılarla değil, doğrudan orijinal metinlerle mümkündür. Zor, yavaş ve zahmetli bir yol olması tam da bu yüzden kaçınılmazdır.
Bununla birlikte, felsefenin diğer alanlardan bağımsız bir disiplin olmadığı gerçeği sürekli göz önünde tutulmalıdır. Felsefe, tarih boyunca sanatla, edebiyatla, mitolojiyle ve dinle iç içe gelişmiştir. Büyük filozofların önemli bir kısmı aynı zamanda sanatla ilgilenmiş, şiir yazmış, edebi metinler üretmiş ya da düşüncelerini roman ve tiyatro gibi formlar üzerinden ifade etmiştir. Özellikle varoluşçu düşüncenin kendisini büyük ölçüde roman üzerinden kurmuş olması, felsefenin salt kavramsal metinlere indirgenemeyeceğinin açık bir göstergesidir. Bu nedenle felsefeyi, sanattan ve büyük sanatçılardan kopararak anlamaya çalışmak, düşüncenin beslendiği damarları kesmek anlamına gelir.
Ayrıca, bize sunulan “filozof portreleri” ile bu insanların gerçek hayatları arasında çoğu zaman birebir bir örtüşme yoktur. Ders kitaplarında karşımıza çıkan steril, soyut ve zamansız figürler; gerçekte tarihsel, toplumsal ve varoluşsal gerilimler içinde düşünen insanlardır. Onları gerçekten anlamak, yalnızca söylediklerini değil, hangi hayatın içinden konuştuklarını da kavramayı gerektirir. Bu yüzden felsefeyle ilişki, isim ezberlemekten ya da teorileri sıralamaktan ibaret olamaz; insanlığın ortaya koyduğu büyük fikir mimarlarıyla sahici bir temas kurmayı zorunlu kılar.
Sonuç olarak, felsefe ya da bilgelik, felsefeye giriş kitaplarında veya felsefe tarihi özetlerinde önümüze atılan isimler ve başlıklarla sınırlı değildir. Hakikati anlama çabası, insanın kendisiyle, başkalarıyla ve evrenle kurduğu ilişkiyi sağlam bir zemine oturtma gayretidir. Bu da hazır bilgiyle değil, uzun süreli bir düşünme disipliniyle, metinlerle, sanatla ve hayatın kendisiyle kurulan derin bir temasla mümkün olur. Ancak bu dar çerçevelerden kurtulduğumuz ölçüde bilgeliğe yaklaşabiliriz.
