Ölüm, Anma ve İktidarın Seküler Ayinleri
İnsanlığın en kadim sorularından biridir: Bir insanın doğumu mu, yoksa ölümü mü daha anılmaya değerdir? Doğu ve Batı medeniyetleri bu soruya yüzyıllardır zıt pencerelerden bakar. Geleneksel Doğu-İslam dünyasında ölüm bir son değil, fani dünyadan asıl vatana, yani Hakk’a yürüyüş (şeb-i arus) olarak okunur. Bu zihniyette merhumun ardından yapılanlar bir yas gösterisi veya şahsı ilahileştirme çabası değil; Kur’an hatimleri, hayratlar ve dualarla dirilerde hayatın geçiciliğine dönük manevi bir katkı sunma gayretidir. Hatta erken dönem İslam geleneğinde önde gelen şahsiyetlerin kabirlerinin dahi belirginleştirilmemesi, odağın “şahsın kendsinde” değil, geride bıraktığı “fikir ve ilkelerde” kalması gerektiği şuurludur. Ziyaret edilen kabirler ise ölüyü yüceltmek için değil, ziyaretçinin kendi fani varlığını (memento mori) hatırlaması içindir.
Ancak modernleşme dalgasıyla birlikte tablo tersine dönmüş; Max Weber’in “dünyanın büyüden arınması” (Entzauberung) olarak adlandırdığı süreç, kutsalın yerini seküler mekanizmalara bırakmıştır. Evrenin ve hayatın ilahi anlam örtüsünden soyutlandığı bu rasyonel dünyada, kitleleri bir arada tutma ve ortak bir aidiyet üretme ihtiyacı baş göstermiştir. İşte tam bu noktada, geleneksel dini ritüellerin kamusal alandan çekilmesiyle açılan boşluk, devlet eliyle inşa edilen seküler ulusal ritüellerle doldurulmuştur. “dünyanın büyüden arınması” (Entzauberung) kavramı, geleneksel toplumdan modern dünyaya geçişin bu alandaki kırılma noktasını açıklar. Geleneksel dünyada ölüm ve yaşam, kozmik ve ilahi bir düzenin parçası olarak anlam bulurken; modern, rasyonelleşmiş dünyada bu metafizik örtü kalkmıştır.
Modern ulus-devletler, dünyası “büyüden arınmış” ve anlam krizine girmiş kitleleri bir arada tutmak, ortak bir aidiyet üretmek zorundadır. İşte tam bu noktada, geleneksel dini ritüellerin kamusal alandan çekilmesiyle boşalan alan, seküler ulusal ritüellerle doldurulmuştur.
Bugün büyük liderlerin veya tarihi figürlerin ölüm yıl dönümlerinde sahnelenen devasa törenler, siren sesleri ve kamusal şovlar; fikirlerin özgürce tartışıldığı entelektüel zeminler olmaktan çıkıp, ekseriyetle siyasal iktidarın hegemonya ve meşruiyet üretme araçlarına dönüşmektedir.
Eric Hobsbawm’ın “icat edilmiş gelenekler” kavramı tam da bu noktayı aydınlatır. Siyasal iktidarlar, kendi meşruiyetlerini sağlamlaştırmak ve topluma bir hizaya gelme mesajı vermek için geçmişin kurucu figürlerini ve onların ölüm tarihlerini ustaca araçsallaştırırlar. Tören alanlarında kurulan denkleme göre, mevcut iktidar o büyük mirasın “tek ve yegâne varisidir”; dolayısıyla iktidara yöneltilecek her eleştiri, o kutsal mirasa ve ulusal hafızaya yapılmış bir saygısızlık olarak kodlanır.
Toplu saygı duruşları, trafiğin kilitlenmesi, kamusal zamanın ve mekânın tek elden dondurulması gibi pratikler, bireye bedensel bir koreografi içinde itaati öğretir. Bedenen hizaya sokulan bireyin zihnen de sorgulama yetisini yitirmesi hızlanır. Şahsın kendisi tabulaştırıldıkça, o şahsın etrafında örülen dokunulmazlık zırhı, bugünün somut iktidar icraatlarını da eleştiriden muaf tutar.
Eric Hobsbawm’ın tabiriyle, iktidarlar kendi varlıklarını ve politikalarını meşrulaştırmak için geçmişteki kurucu figürleri araçsallaştırırlar. Anma törenlerinde kürsüye çıkanlar, kendilerini o büyük mirasın “tek varisi” ilan ederek topluma bir nevi “hizaya gelme” mesajı verirler.
Toplu saygı duruşları, trafiğin durdurulması, meydanların kapatılması; iktidarın toplumsal zamanı ve kamusal mekânı tek elden yönetme gücünü tesciller. Bedenen bir koreografi içine sokulan birey, psikolojik olarak da iktidarın sembolik sınırları içine alınmış olur.
Şahıslar ve semboller tabulaştırıldığında, bu sembollerin arkasına saklanan iktidar sahipleri kendi somut ve güncel icraatlarını eleştiriden muaf tutma imkânı elde eder.
Ölümün ve büyük insanların anılması meselesi, fikirlerin yaşatılması ile siyasal gücün konsolide edilmesi arasında ince bir çizgiye dayanır. Gerçek bir anma, o insanın fikirleriyle, eserleriyle ve eleştirel akılla bağ kurmayı gerektirirken; kamusal alana dayatılan devasa törensel gösteriler, çoğu zaman bireyi düşünmeye değil, iktidar karşısında hizaya girmeye davet eden seküler ayinlerden öteye geçemez.
Üretilmiş paradigmanın hayatta olduğunu gösteren en önemli unsur bu anma gösterileridir.
Özetle; bir insanı gerçekten anmak, onun fikirleriyle zihinsel bir hesaplaşmaya girmek, onu eserleri ve akılla yaşatmaktır. Kamusal alanlara dayatılan görkemli ölüm törenleri ise çoğu zaman düşünceyi değil, devasa bir siyasal ayin eşliğinde kitlelerin itaatini pekiştirir. Fikirlerin özgürce yaşatıldığı bir toplumsal iklim ile iktidarın gölgesinde icra edilen seküler ayinler arasındaki bu ince çizgi, modern dünyanın en çarpık çelişkilerinden biri olmaya devam etmektedir.
Edebiyat ve Sanatta Kahraman Kültünün Yapısökümü
Tarih boyunca insan toplulukları, karmaşa ve kriz dönemlerinde gözlerini tek bir kurtarıcıya çevirme eğiliminde olmuştur. Ancak edebiyat, felsefe ve sanat; bu “kahraman kültü” ve şahsiyetçilik (bireyin kutsallaştırılması) eğilimine karşı her zaman en radikal şüphe mekanizması olarak işlemiştir. Tek bir üstün bireyin yüceltilmesi bir yandan kitleleri pasifleştirip edilgenleştirirken, diğer yandan hakikatin karmaşık yapısını basit bir anlatıya indirger. Sanat ve felsefe ise bu illüzyonu yıkarak insanı kendi öznelliğiyle yüzleştirmeyi hedefler.
Kahraman kültüne yöneltilen en köklü felsefi ve edebi eleştirilerden biri Leo Tolstoy’dan gelir. Savaş ve Barış romanında Napoléon gibi dönemin “dünyayı değiştiren” lider imgesini masaya yatıran Tolstoy, tarihin “büyük adamlar” tarafından yazıldığı mitini tamamen reddeder. Ona göre tarihi belirleyen şey tek bir dehşetin veya liderin iradesi değil; milyonlarca sıradan insanın, adı sanı bilinmeyen askerlerin ve öngörülemeyen küçük etkenlerin bileşkesidir. Tolstoy’a göre liderleri tarihin tek yaratıcısı saymak, denizin dalgasını geminin pruvasının yarattığını sanmak kadar sığ bir algı hatasıdır.
Benzer şekilde Karl Marx ve materyalist felsefe de kahraman kültünü bir ideolojik perde olarak görür. Tarihi biçimlendiren şey bireysel dahilikler değil, toplumsal sınıflar ve üretim ilişkileridir. Bireyin kutsallaştırılması, kitlelerin kendi tarihsel eylemliliğini unutmasına ve edilgenleşmesine yol açar.
20. yüzyılın en önemli tiyatro kuramcılarından Bertolt Brecht, Galileo’nun Yaşamı adlı eserinde bu eleştiriyi sarsıcı bir replikle özetler. Öğrencisinin “Ne mutlu kahramana ihtiyaç duyan ülkeye!” feryadına karşılık Galileo şöyle yanıt verir: “Hayır, ne yazık kahramanlara ihtiyaç duyan ülkeye!”
Brecht’in epik tiyatro anlayışında kahraman miti, seyirciyi duygusal bir büyülenmeye sokarak eleştirel düşünmesini engelleyen bir afyondur. Bir toplumun kurtarıcı bir kahramana ihtiyaç duyması, kendi toplumsal ve siyasal yapısındaki sakatlığın, bireylerin sorumluluktan kaçışının somut bir kanıtıdır.
Anti-Kahramanın Doğuşu ve İdealize Edilmiş İnsanın Parçalanması
Edebiyat tarihi, 19. ve 20. yüzyılla birlikte kusursuz, pürüzsüz ve kutsanmış “destansı kahraman” tipolojisini bilinçli olarak parçalamıştır.
Bunu yaparken sadece dış dünyadaki toplumsal kalıplarla değil, rasyonel akıl anlayışıyla da hesaplaşmıştır. Dostoyevski’nin Yeraltından Notlar eseri, insanı matematiksel formüllere, mantık kurallarına ve “akıl evleri”ne sığdırmaya çalışan 19. yüzyıl Pozitivizmine radikal bir başkaldırıdır. Yeraltı Adamı’nın derdi toplumsal bir ideal sunmak değil; insanın “iki kere iki dört eder” gibi dayatılan mutlak doğrulara bile itiraz edebilecek kadar irrasyonel, öngörülemez ve özgürlüğüne düşkün bir varlık olduğunu haykırmaktır. Kendi zihninin en karanlık dehlizlerinde yaşayan, sokakta kendisine yol vermeyen bir subayla basit bir sürtüşmeyi bile günlerce kafasında büyüterek mantık dışı intikam fantezileri kuran Yeraltı Adamı; insanın rasyonel şablonlarla veya “ideal birey” kalıplarıyla asla tarif edilemeyeceğini gösterir.
Franz Kafka (Dava, Şato), devasa bürokratik ve soyut mekanizmalar karşısında bireyin kahramanlaşma imkânının olmadığını, aksine sistem karşısında ne kadar kırılgan ve çaresiz olduğunu gösterir. Kafka’nın eserlerinde (Dava, Şato) kahramanlık eylemi tamamen imkânsızlaşmıştır. Joseph K. veya Gregor Samsa, devasa ve anlamsız bürokratik mekanizmalar karşısında hiçbir şey değiştiremeyen, çaresiz figürlerdir. Kafka, bireyin tarihsel veya siyasal bir “kahramana” dönüşme anlatısının modern dünyada koca bir yalan olduğunu gösterir.
George Orwell (1984), “Büyük Birader” karakteri üzerinden seküler kahraman kültünün otoriter rejimlerde nasıl bir kitle kontrol ve biyat aracına dönüştüğünü sergiler. Orwell, 1984 romanında “Büyük Birader” (Big Brother) karakteri üzerinden seküler kahraman kültünün otoriter rejimlerde nasıl bir kontrol aracına dönüştüğünü gösterir. İktidar, soyut bir lider imgesini sürekli canlı tutarak halkın sevgisini, korkusunu ve biyatını tek bir odakta toplar.
Görsel sanatlarda ve sinemada da benzer bir yapısöküm gerçekleşmiştir. Otoriter rejimlerin diktiği devasa, anıtsal lider heykellerine karşı modern ve çağdaş sanat “anti-anıtsal” (anti-monumental) bir tutum geliştirmiştir. Anıtların biçimsizleştirilmesi, ölçeğin küçültülmesi veya malzemenin geçiciliği üzerinden “ölümsüz şahsiyet” mitolojisi boşa çıkarılır. Sinemada ise geleneksel kahramanlık anlatıları (örneğin revizyonist Westernler veya Yeni Dalga filmleri), karakterlerin ahlaki zaaflarını ve insani zayıflıklarını öne çıkararak kahraman ikonografisini unufak etmiştir.
Sonuç
Edebiyat ve sanatın kahraman kültüne karşı yürüttüğü bu estetik ve felsefi savaş, insanın özgürleşme mücadelesiyle doğrudan bağlantılıdır. Kahramanlaştırılan her figür, toplumun kendi geleceğini tayin etme iradesinden bir parça çalar. Gerçek bir zihinsel ve toplumsal olgunlaşma; kurtarıcı figürlerin gölgesine sığınmakla değil, her bireyin kendi sorumluluğu ve eleştirel aklıyla harekete geçmesiyle mümkündür.
About The Author
