ÜÇ İMPARATORLUK, TEK MASA VE İSLAM DÜNYASININ GELECEĞİ

0
6abfcbca-trump-putin-si-ilk-kez-ayni-masaya-oturacak-iste-3-liderin

Trump, Şi Cinping ve Putin’in 19 Kasım Shenzhen Buluşması: Yeni Bir Yalta mı, Yeni Bir Dünya Düzeni mi, Yoksa Üç Büyük Gücün Küresel Hesaplaşması mı?

Dünya siyasetinin son derece kritik bir eşiğinden geçiyoruz. 19 Kasım 2026 tarihinde Çin’in Shenzhen şehrinde ABD Başkanı Donald Trump, Çin Devlet Başkanı Şi Cinping ve Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin’in bir araya gelmesi, sıradan bir diplomatik buluşma olarak değerlendirilemez. Bu toplantı, yalnızca üç devlet başkanının görüş alışverişinde bulunacağı bir zirve değil; uluslararası sistemin geleceği, büyük güçler arasındaki nüfuz mücadelesi, enerji kaynaklarının kontrolü, güvenlik mimarisi ve özellikle Batı Asya’nın geleceği bakımından dikkatle okunması gereken tarihî bir gelişmedir.

Öncelikle önemli bir hususu belirtmek gerekir: 15 Kasım 2026 itibarıyla bu üçlü görüşme Beyaz Saray ve Kremlin tarafından doğrulanmıştır. Görüşmenin, 18-19 Kasım tarihlerinde Shenzhen’de gerçekleştirilecek Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği (APEC) Zirvesi kapsamında yapılması planlanmaktadır. Açıklanan gündemde nükleer silahların kontrolü ve İran meselesi öne çıkarken, Ukrayna savaşının üçlü görüşmede doğrudan ele alınması beklenmemektedir. Bununla birlikte, henüz kamuoyuna açıklanmış kapsamlı bir mutabakat metni veya üzerinde uzlaşılmış ayrıntılı bir gündem bulunmamaktadır.

Asıl üzerinde durulması gereken soru şudur:

Dünyanın en büyük üç askerî, ekonomik ve jeopolitik gücünün liderleri bir masa etrafında toplandığında insanlığın ortak geleceğini mi güvence altına alacaklar, yoksa kendi ülkelerinin çıkarları doğrultusunda dünyanın geri kalanına ilişkin yeni bir güç paylaşımının zeminini mi hazırlayacaklar?

Bu sorunun cevabı, yalnızca 19 Kasım’da yapılacak açıklamalarda değil, bu üç devletin tarihsel tecrübelerinde, jeopolitik hedeflerinde ve uluslararası ilişkilerdeki davranış biçimlerinde aranmalıdır.

1.Soğuk Savaş Sonrası Dünya Düzeni: Tek Kutupluluktan Çok Kutupluluğa Geçiş

1991 yılında Sovyetler Birliği’nin dağılmasıyla birlikte yaklaşık yarım asır devam eden iki kutuplu uluslararası sistem sona erdi. ABD, askerî, ekonomik, teknolojik ve siyasi kapasitesiyle uluslararası sistemin tartışmasız en güçlü aktörü hâline geldi. Bu dönem, uluslararası ilişkiler literatüründe çoğunlukla Amerikan tek kutupluluğu veya Amerikan hegemonyası dönemi olarak tanımlanmaktadır.

Ancak hiçbir hegemonik düzen sonsuza kadar devam etmez.

ABD’nin Irak ve Afganistan müdahaleleri, Orta Doğu’da ortaya çıkan istikrarsızlık, 2008 küresel finans krizi, Çin’in ekonomik ve teknolojik yükselişi, Rusya’nın yeniden askerî ve jeopolitik güç kazanma çabaları ve bölgesel güçlerin daha bağımsız dış politika izlemeye başlaması, Amerikan merkezli düzenin sınırlarını görünür kılmıştır.

Bugün karşımızda klasik anlamda iki kutuplu bir sistem bulunmadığı gibi, ABD’nin bütün uluslararası gelişmeleri tek başına belirleyebildiği bir dünya da bulunmamaktadır.

Yeni sistemin üç temel özelliği vardır:

Birincisi, güç dağılımının değişmesidir. Çin, ekonomik ve teknolojik kapasitesiyle ABD’nin karşısında sistemik bir rakip olarak yükselmektedir. Rusya ise ekonomik kapasitesinin sınırlılıklarına rağmen nükleer silahları, enerji kaynakları, askerî gücü ve coğrafi konumuyla küresel siyasette belirleyici olmaya devam etmektedir.

İkincisi, uluslararası ilişkilerin giderek daha fazla güvenlik ve çıkar merkezli hâle gelmesidir. Devletler artık yalnızca ideolojik yakınlıkları üzerinden değil, enerji, ticaret, teknoloji, savunma sanayii, gıda güvenliği ve stratejik ulaşım koridorları üzerinden ittifaklar kurmaktadır.

Üçüncüsü, uluslararası hukukun uygulanmasında ortaya çıkan çifte standart sorunudur. Güçlü devletlerin uluslararası kuralları kendi çıkarları doğrultusunda yorumlayabilmesi, küçük ve orta ölçekli ülkelerin egemenliklerini daha kırılgan hâle getirmektedir.

Dolayısıyla bugün yaşanan gelişmeleri yalnızca ABD-Çin rekabeti veya Rusya-Batı gerilimi üzerinden okumak eksik kalacaktır. Asıl mesele, küresel gücün yeniden dağıtılması ve bu dağılımda hangi devletlerin karar mekanizmalarının içinde, hangilerinin dışında kalacağıdır.

İslam dünyası açısından tehlike de tam burada başlamaktadır.

2.Üç Liderin Masasında Hangi Hesaplar Var?

Bu üç lideri bir araya getiren şeyin ortak bir dünya görüşünden ziyade, birbirinden farklı fakat zaman zaman kesişen stratejik çıkarlar olduğu unutulmamalıdır.

Donald Trump: Amerikan Hegemonyasını Yeniden Tanımlama Arayışı

Trump’ın dış politika yaklaşımını anlamak için öncelikle onun uluslararası ilişkileri nasıl değerlendirdiğine bakmak gerekir.

Trump yönetiminin temel yaklaşımı, ABD’nin küresel liderliğini sürdürürken bu liderliğin ekonomik ve stratejik maliyetlerini müttefiklerine ve rakiplerine daha fazla yüklemektir.

Washington açısından Çin, yalnızca ticari bir rakip değildir. Yarı iletken teknolojileri, yapay zekâ, nadir toprak elementleri, deniz ticaret yolları, küresel finans ve askerî kapasite bakımından ABD’nin uzun vadeli üstünlüğünü zorlayan başlıca güçtür.

Rusya ise farklı bir konumda bulunmaktadır. Moskova, Washington açısından hem nükleer güvenlik bakımından müzakere edilmesi gereken bir güç hem de Avrupa güvenlik mimarisini doğrudan etkileyen bir aktördür.

Trump’ın Putin ve Şi ile aynı masaya oturması, Amerikan diplomasisinin rakipleriyle doğrudan müzakere ederek küresel sorunlarda sonuç alma arayışını göstermektedir.

Ancak burada önemli bir ayrıntı vardır: Trump’ın diplomatik yaklaşımı, ilkelerden ziyade somut çıkar ve pazarlık kapasitesine ağırlık vermektedir. Bu yaklaşımda dostluklar ve ittifaklar dahi sürekli yeniden değerlendirilebilen ilişkiler olarak görülebilir.

Dolayısıyla ABD’nin bir ülkeyle iyi ilişkiler geliştirmesi, o ülkenin bütün stratejik çıkarlarını koruyacağı anlamına gelmez.

Şi Cinping: Çin’in Sessiz Fakat Uzun Vadeli Küresel Güç İnşası

Çin’in küresel stratejisi, Amerikan stratejisinden önemli ölçüde farklıdır.

Pekin yönetimi, doğrudan askerî müdahalelerden ziyade ekonomik bağımlılık ilişkileri, altyapı yatırımları, ticaret ağları, teknoloji transferi ve stratejik ortaklıklar üzerinden küresel nüfuzunu artırmaktadır. Kuşak ve Yol Girişimi, bu yaklaşımın en önemli araçlarından biridir.

Çin’in Orta Asya’dan Orta Doğu’ya, Afrika’dan Avrupa’ya uzanan ekonomik ve lojistik bağlantıları, yalnızca ticari bir yatırım programı olarak değerlendirilmemelidir. Bunlar aynı zamanda Çin’in uzun vadeli jeoekonomik konumunu güçlendiren stratejik bağlantılardır.

Çin açısından Orta Doğu’nun önemi özellikle üç alanda yoğunlaşmaktadır:

– Enerji kaynaklarına erişimin güvence altına alınması.

– Avrupa, Asya ve Afrika arasındaki ticaret koridorlarının kontrol edilebilir ve güvenli hâle getirilmesi.

– ABD’nin bölgedeki siyasi ve askerî nüfuzunun dengelenmesi.

Ancak Çin’in de İslam dünyasına yönelik politikasının yalnızca ekonomik iş birliği ve kalkınma üzerinden değerlendirilmesi doğru değildir. Çin, kendi ulusal çıkarlarını önceleyen büyük bir devlettir. Filistin meselesindeki diplomatik tutumu, İran ve Körfez ülkeleriyle ilişkileri veya Müslüman toplumlarla ilgili politikaları da bu çerçevede ayrı ayrı değerlendirilmelidir.

Şi’nin masadaki temel hesabı, Çin’in yükselişini ABD ile doğrudan ve kontrolsüz bir çatışmaya sürüklemeden sürdürmek, Rusya ile stratejik ilişkilerini korumak ve küresel ekonomik sistemdeki konumunu güçlendirmektir.

Vladimir Putin: Rusya’nın Büyük Güç Statüsünü Yeniden Tesis Etme Mücadelesi

Putin açısından bu toplantının belki de en önemli sonucu, Rusya’nın uluslararası sistemde vazgeçilmez bir büyük güç olarak yeniden görünürlük kazanmasıdır.

Ukrayna savaşı, Rusya’nın Batı ile ilişkilerini derinden sarsmış; Moskova’yı ekonomik ve diplomatik bakımdan alternatif ortaklıklar geliştirmeye yöneltmiştir.

Çin ile gelişen stratejik ortaklık, İran ile yakınlaşma ve Afrika’daki askerî-diplomatik faaliyetler, Rusya’nın Batı merkezli uluslararası sistemin dışında yeni nüfuz alanları oluşturma arayışının parçalarıdır.

Putin’in Trump ve Şi ile aynı fotoğraf karesinde yer alması, Rusya açısından önemli bir sembolik kazanımdır.

Çünkü bu görüntü, Moskova’nın uluslararası izolasyon iddialarına karşı güçlü bir diplomatik mesaj üretmesine imkân sağlayacaktır.

Bununla birlikte Rusya’nın ekonomik gücü ile askerî kapasitesi arasında önemli bir asimetri vardır. Rusya, küresel ölçekte ABD ve Çin’le ekonomik bakımdan eşit bir aktör değildir. Fakat nükleer silahları, enerji kaynakları, askerî kapasitesi ve coğrafi derinliği sayesinde büyük güç siyasetinde etkisini korumaktadır.

Sonuç olarak Trump masaya Amerikan üstünlüğünü korumak, Şi Çin’in yükselişini güvence altına almak, Putin ise Rusya’nın küresel güç statüsünü tahkim etmek amacıyla oturmaktadır.

Bu üç hedefin her zaman örtüşmesi mümkün değildir. Dolayısıyla 19 Kasım buluşmasını üç devletin dünyayı birlikte yönetmeye karar vermesi şeklinde okumak da erken ve hatalı olacaktır.

3.Yeni Bir Yalta İhtimali: Büyük Güçler Küçük Devletlerin Geleceğine Karar Verebilir mi?

Bu zirvenin en dikkat çekici taraflarından biri, 1945 Yalta Konferansı’nı hatırlatmasıdır.

Şubat 1945’te ABD Başkanı Franklin D. Roosevelt, İngiltere Başbakanı Winston Churchill ve Sovyetler Birliği lideri Josef Stalin, İkinci Dünya Savaşı sonrasının siyasi düzenini görüşmek üzere bir araya gelmişlerdi.

Bu konferans, Avrupa’nın savaş sonrası siyasi ve güvenlik düzeninin şekillenmesinde önemli bir rol oynamıştı. Büyük güçlerin kendi güvenlik ve nüfuz alanlarına ilişkin kararlarının, başka toplumların kaderini nasıl etkileyebileceğinin tarihsel örneklerinden biri olarak hafızalara kazındı.

Bugün Shenzhen’de gerçekleşecek görüşme de bu nedenle yeni bir Yalta ihtimalini akıllara getirmektedir.

Nitekim Rusya Parlamentosu Dış İlişkiler Komitesi Başkanı Pyotr Tolstoy’un toplantının yeni bir Yalta’ya dönüşebileceğine ilişkin değerlendirmesi, bu benzetmenin yalnızca dışarıdan yapılan bir yorum olmadığını göstermektedir. Reuters da 14 Kasım tarihli haberinde görüşmenin yeni bir Yalta tartışmasını yeniden gündeme getirdiğini aktarmıştır.

Ancak burada bilimsel bir ayrım yapmak gerekir: 1945 Yalta Konferansı ile 2026 Shenzhen buluşması tarihsel ve kurumsal bakımdan aynı değildir. Bugün uluslararası sistemde çok sayıda bölgesel güç, uluslararası örgüt ve ekonomik aktör bulunmaktadır. Üstelik bu üç devletin bütün konularda uzlaşmış olduğu da söylenemez.

Buna rağmen Yalta benzetmesinin önemli bir uyarısı vardır:

Bir ülkenin masada bulunmaması, o ülkenin geleceğinin masada konuşulmayacağı anlamına gelmez.

Ukrayna’nın kendi geleceği hakkında yapılacak muhtemel görüşmelerde doğrudan bulunmaması, Avrupa güvenliğinin büyük güçler arasında müzakere edilmesi ihtimali, Tayvan meselesi ve Orta Doğu’daki güç dengeleri bu bakımdan dikkatle izlenmelidir.

Daha da önemlisi, aynı tehlike İslam dünyası açısından da geçerlidir.

Eğer Müslüman ülkeler kendi aralarındaki ihtilafları aşarak ortak bir siyasi ve güvenlik perspektifi geliştiremezlerse, kendi coğrafyalarının geleceği hakkında alınacak kararlarda etkili olma imkânlarını kaybedebilirler.

Bu noktada mesele, üç liderin mutlaka gizli bir paylaşım anlaşması yapacağı iddiası değildir. Mesele, uluslararası sistemde güç sahibi olanların gündem belirleme ve pazarlık yapma kapasitesine sahip olması; yeterince örgütlenemeyenlerin ise çoğu zaman bu gündemin nesnesi hâline gelmesidir.

4.İslam Coğrafyası: Küresel Güç Mücadelesinin En Hassas Alanı

İslam coğrafyasının jeopolitik konumunu anlamadan bu zirvenin muhtemel sonuçlarını değerlendirmek mümkün değildir.

Çünkü Müslümanların yaşadığı coğrafyalar, dünyanın en önemli stratejik kaynaklarının, ticaret yollarının, enerji merkezlerinin ve jeopolitik geçiş noktalarının önemli bir bölümünü kapsamaktadır.

Basra Körfezi, Hürmüz Boğazı, Kızıldeniz, Babülmendep Boğazı, Süveyş Kanalı, Doğu Akdeniz, Orta Asya ve Afrika’nın stratejik bölgeleri yalnızca bölgesel değil, küresel güç mücadelesinin de merkezindedir.

Bu bölgelerin önemi beş başlıkta değerlendirilebilir:

Enerji güvenliği: Petrol ve doğal gaz kaynakları, küresel ekonominin ve büyük sanayi devletlerinin stratejik hesaplarında önemli bir yere sahiptir.

Ticaret yolları: Deniz ticaretinin ve kara ulaşım koridorlarının güvenliği, Çin’den Avrupa’ya uzanan ekonomik sistemin temel unsurlarındandır.

Askerî üsler ve güvenlik mimarisi: Büyük güçler, bölgedeki askerî varlıkları aracılığıyla deniz yollarını, enerji nakil hatlarını ve stratejik geçiş noktalarını güvence altına almaya çalışmaktadır.

Siyasi nüfuz: Bölge devletleri üzerindeki diplomatik, ekonomik ve askerî etkiler, küresel güç rekabetinin önemli araçlarıdır.

İsrail-Filistin meselesi: Filistin meselesi, yalnızca iki toplum arasındaki toprak ve egemenlik sorunu değildir. Aynı zamanda uluslararası hukukun güvenilirliği, bölgesel güvenlik ve büyük güçlerin siyasi tercihleri bakımından da belirleyici bir sınavdır.

İşte tam da bu nedenle İslam coğrafyası, büyük güçlerin rekabetinde son derece hassas bir konuma sahiptir.

Burada şu soruyu sormak zorundayız: Amerika, Çin ve Rusya kendi stratejik çıkarlarını korumak için masaya otururken, Müslüman ülkeler neden kendi ortak güvenliklerini, ekonomik bağımsızlıklarını ve siyasi geleceklerini güvence altına alacak güçlü bir mekanizma oluşturamıyor?

Bu sorunun cevabı yalnızca dış müdahalelerde aranamaz. İslam dünyasının kendi içindeki siyasi parçalanmışlık, güven eksikliği, mezhepçilik, rekabet ve kurumsal yetersizlik de bu tablonun önemli nedenleridir.

Büyük güçlerin İslam coğrafyasındaki çıkarları aynı mıdır? Hayır. Üç devletin bölgeye yönelik politikaları birbirinden farklıdır.

ABD, İsrail’in güvenliği, Körfez ülkeleriyle stratejik ilişkileri, enerji ve deniz yolları, İran’ın bölgesel konumu ve Çin’in nüfuzunun sınırlandırılması gibi başlıklara öncelik vermektedir.

Çin, öncelikle enerji tedarikinin kesintisiz devam etmesini, ticaret yollarının güvenliğini ve ekonomik yatırımlarının korunmasını istemektedir. Aynı zamanda bölgedeki Amerikan etkisini dengeleyebilecek diplomatik ilişkiler geliştirmektedir.

Rusya ise Suriye’den Doğu Akdeniz’e, İran’dan Körfez’e kadar uzanan alanda askerî, siyasi ve ekonomik nüfuzunu korumaya çalışmaktadır.

Bu devletlerin zaman zaman aynı meselede ortak çıkarları, başka bir meselede ise keskin görüş ayrılıkları bulunmaktadır.

Dolayısıyla bunları tek bir merkezden yönetilen yekpare bir blok olarak değerlendirmek bilimsel açıdan doğru değildir.

Ancak bir gerçek var ki değişmemektedir:

Her üç devlet de öncelikle kendi ulusal çıkarlarını, stratejik güvenliğini ve küresel konumunu öncelemektedir. Müslüman ülkelerin geleceği ise ancak kendi iradeleri, güçleri ve kurumsal dayanışmalarıyla güvence altına alınabilir.

5.İslam Dünyası Büyük Güçlerin Rekabetinde Neden Etkisiz Kalıyor?

Bana göre üzerinde en fazla düşünülmesi gereken mesele budur.

Dünya nüfusunun yaklaşık dörtte birini oluşturan, muazzam enerji kaynaklarına, geniş coğrafyalara, genç nüfusa, önemli ticaret yollarına ve tarihsel medeniyet birikimine sahip İslam dünyası, uluslararası siyasette neden kendi ağırlığıyla orantılı bir etki ortaya koyamamaktadır?

Bu sorunun cevabını birkaç temel başlık altında değerlendirmek mümkündür.

1.Siyasi parçalanmışlık

İslam ülkeleri arasında ortak bir dış politika anlayışı bulunmamaktadır.

Bir Müslüman ülkenin güvenlik anlayışı başka bir Müslüman ülkenin tehdit algısıyla çatışabilmektedir. Bazı ülkeler ABD ile, bazıları Çin ile, bazıları Rusya ile, bazıları ise farklı bölgesel güçlerle stratejik ilişkilerini öncelemektedir.

Elbette her devletin kendi ulusal çıkarlarını gözetmesi doğaldır. Ancak bu ilişkiler, İslam dünyasının ortak güvenlik ve dayanışma mekanizmalarını ortadan kaldırmamalıdır.

2.Mezhep ve kimlik rekabeti

Sünni-Şii ayrışması, Arap-Fars rekabeti, etnik gerilimler ve bölgesel liderlik mücadeleleri, ortak hareket etme kapasitesini önemli ölçüde zayıflatmaktadır.

Burada özellikle vurgulanması gereken husus şudur:

Mezhepler arasındaki farklılıklar, Müslüman toplumların birbirlerini düşman olarak görmelerinin gerekçesi olamaz.

Kur’an’ın ortaya koyduğu kardeşlik ilkesi, Müslümanların farklılıklarına rağmen ortak adalet ve dayanışma zemininde buluşmalarını gerektirir.

3.Ekonomik ve teknolojik bağımlılık

İslam ülkelerinin önemli bir bölümü savunma sanayii, ileri teknoloji, yarı iletkenler, yapay zekâ, ilaç, tarım teknolojileri ve stratejik üretim alanlarında dışa bağımlıdır.

Bu bağımlılık, siyasi karar alma süreçlerini de etkileyebilmektedir.

Bir ülkenin savunma sistemleri başka bir ülkenin kontrolündeyse, kritik teknolojileri dışarıdan geliyorsa ve ekonomisi tek bir pazara aşırı derecede bağımlıysa, bağımsız dış politika üretmesi zorlaşır.

4.Ortak kurumların yetersizliği

1969 yılında kurulan İslam İşbirliği Teşkilatı, Müslüman ülkelerin ortak meselelerini ele alabilecek önemli bir uluslararası platformdur.

Ancak teşkilatın kararlarının uygulanması, ortak güvenlik politikası geliştirilmesi ve krizlere karşı hızlı müdahale edilmesi bakımından ciddi kurumsal eksiklikleri bulunmaktadır.

Sorun, İslam dünyasının hiçbir kuruma sahip olmaması değil; mevcut kurumların sahip oldukları potansiyeli ortak siyasi iradeye dönüştürememesidir.

6.Kur’an’ın Uyarısı: Müslümanlar Arasındaki Ayrılık Güç Kaybıdır

İslam dünyasının siyasi ve stratejik geleceğini konuşurken meseleyi yalnızca güç, silah, ekonomi ve diplomasi üzerinden ele almak yeterli değildir.

Çünkü İslam medeniyetinin temelinde ahlaki bir sorumluluk, adalet anlayışı ve ümmet bilinci bulunmaktadır.

Kur’an-ı Kerim’de şöyle buyrulmaktadır: وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّٰهِ جَمِيعًا وَلَا تَفَرَّقُوا Âl-i İmrân, 3/103

“Hep birlikte Allah’ın ipine sımsıkı sarılın; bölünüp parçalanmayın.”

Bu ayet, Müslümanların ortak bir inanç ve kardeşlik zemini üzerinde buluşmalarının önemini ortaya koymaktadır.

Bir başka ayette ise şöyle buyrulmaktadır: وَلَا تَنَازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ el-Enfâl, 8/46

“Birbirinizle çekişmeyin; sonra gevşersiniz ve gücünüz, devletiniz elden gider.”

Bu ayet, yalnızca bireysel ilişkiler açısından değil, toplumsal ve siyasi dayanışma açısından da üzerinde düşünülmesi gereken son derece önemli bir ilkedir.

Müslüman toplumlar arasındaki ihtilaflar, ortak aklın ve dayanışmanın önüne geçtiğinde ortaya çıkan sonuç yalnızca siyasi zayıflık değildir. Aynı zamanda ekonomik bağımlılık, güvenlik kırılganlığı ve dış müdahalelere açık hâle gelmektir.

Burada dikkatli bir kavramsal ayrım da yapmak gerekir. İslam’ın diğer inanç topluluklarıyla ilgili değerlendirmeleri, bütün devletlerin ve toplumların tek bir siyasi iradeye sahip olduğu anlamına gelmez. Kur’an, adaleti esas alır ve insanlara karşı hakkaniyetli davranmayı emreder (el-Mâide, 5/8; el-Mümtehine, 60/8).

Bu edenle mesele, Müslüman olmayan bütün toplumları düşman kabul etmek değil; Müslümanların kendi güvenliklerini, bağımsızlıklarını ve haklarını koruyabilecek ortak bir irade geliştirmeleridir.

Ümmet bilinci, başkalarına düşmanlık üzerine değil, kendi değerlerini koruma, adaleti tesis etme ve mazlumun yanında durma sorumluluğu üzerine inşa edilmelidir.

7.İslam NATO’su: Bir Hayal mi, Stratejik Bir Zorunluluk mu?

Gelelim meselenin en önemli ve belki de en çok tartışılması gereken tarafına.

Benim kanaatimce İslam dünyası, mevcut uluslararası sistemin belirsizlikleri karşısında ortak bir güvenlik mimarisi oluşturmak zorundadır.

Bunun adı, kamuoyunda ifade edildiği şekliyle İslam NATO’su olabilir.

Ancak böyle bir oluşumun yalnızca askerî bir ittifak olarak tasarlanması yeterli değildir. Gerçek anlamda başarılı olabilmesi için siyasi, ekonomik, teknolojik ve diplomatik boyutlarıyla birlikte ele alınması gerekir.

Böyle bir güvenlik mimarisinin temelini şu ilkeler oluşturmalıdır:

Ortak savunma ve güvenlik anlaşması

Üye ülkelerden birinin dış saldırıya uğraması hâlinde ortak istişare, dayanışma ve meşru savunma mekanizmalarının işletilmesini sağlayacak bir anlaşma yapılmalıdır.

Bu anlaşma, Birleşmiş Milletler Şartı’nın 51. maddesinde düzenlenen bireysel ve kolektif meşru müdafaa hakkıyla uyumlu olmalıdır.

Ancak ortak savunma ilkesi, üye ülkelerin birbirleriyle yaşayabilecekleri anlaşmazlıkları askerî yöntemlerle çözmelerine izin vermemelidir.

Ortak savunma sanayii

Müslüman ülkeler savunma teknolojilerinde dışa bağımlılığı azaltmak için ortak üretim, araştırma, geliştirme ve teknoloji transferi programları oluşturmalıdır. Türkiye’nin savunma sanayii alanındaki tecrübesi, Pakistan’ın askerî kapasitesi, Malezya ve Endonezya’nın teknolojik ve sanayi potansiyeli, Körfez ülkelerinin finansal imkânları ve diğer Müslüman ülkelerin insan kaynağı bu alanda önemli bir iş birliği zemini oluşturabilir. Ancak bu iş birliği tek bir ülkenin diğerlerine teknoloji satmasından ibaret olmamalı; ortak tasarım, ortak üretim ve karşılıklı teknoloji geliştirme üzerine kurulmalıdır.

Ortak istihbarat ve terörle mücadele mekanizması

Üye ülkeler arasında siber güvenlik, sınır güvenliği, organize suçlar, terör örgütleri ve dış müdahalelere karşı bilgi paylaşımı sağlanmalıdır. Bu mekanizma, hukukun üstünlüğünü, insan haklarını ve üye devletlerin egemenliğini gözetmelidir.

Ortak ekonomik güvenlik

Bir askerî ittifakın ekonomik bağımsızlık olmadan kalıcı olması mümkün değildir. Enerji, gıda, ilaç, savunma sanayii, teknoloji, finans ve stratejik ham madde alanlarında ortak programlar geliştirilmelidir. İslam ülkeleri arasında ticaretin artırılması, ortak yatırım fonlarının oluşturulması ve stratejik üretim zincirlerinin kurulması, siyasi bağımsızlığın da temelini güçlendirecektir.

Ortak diplomatik irade

Filistin, Gazze, Doğu Kudüs, Keşmir, Arakan ve diğer insani krizlerde ortak diplomatik tutum geliştirilmeli; uluslararası hukuk ihlalleri karşısında etkili girişimlerde bulunulmalıdır. Bununla birlikte ortak diplomasi, yalnızca krizler ortaya çıktığında açıklama yapan bir mekanizma olmamalı; krizleri önleyebilen, arabuluculuk yapabilen ve uluslararası müzakerelerde sonuç alabilen bir yapıya dönüşmelidir.

İhtilafları çözecek bağımsız bir mekanizma

İslam dünyasının ortak güvenlik sistemi, öncelikle kendi içindeki sorunları çözebilmelidir.

Suudi Arabistan-İran ilişkileri, Körfez’deki güvenlik meseleleri, bölgesel rekabetler ve farklı dış politika tercihleri ortak bir istişare ve arabuluculuk mekanizmasıyla ele alınmalıdır.

Aksi takdirde ortak savunma sistemi kurmak isteyen ülkeler, kendi aralarındaki ihtilafları çözemedikleri için daha başlangıçta başarısızlığa mahkûm olabilirler.

Dolayısıyla İslam NATO’su, birilerine karşı kurulmuş bir savaş ittifakı değil; Müslüman ülkelerin egemenliklerini, toprak bütünlüklerini, ekonomik bağımsızlıklarını ve ortak güvenliklerini koruyan savunma ve dayanışma teşkilatı olmalıdır.

  1. Türkiye’nin Tarihî Sorumluluğu: Neden Ankara?

Bu meselenin Türkiye bakımından özel bir anlamı bulunmaktadır. Türkiye, coğrafi konumu, tarihî birikimi, askerî kapasitesi, diplomatik ilişkileri, savunma sanayii, NATO üyeliği ve İslam dünyasındaki siyasi ağırlığı itibarıyla böyle bir girişimin öncülüğünü yapabilecek önemli ülkelerden biridir.

Ancak Türkiye’nin öncülüğü, diğer Müslüman ülkelere üstünlük taslamak veya onların dış politikalarını belirlemek şeklinde anlaşılmamalıdır. Türkiye’nin yapması gereken, ortak bir platform oluşturmak ve farklı ülkelerin güven duyabileceği bir diplomatik zemin hazırlamaktır.

Türkiye’nin bu süreçte üstlenebileceği sorumlulukları şöyle sıralayabiliriz:

– İslam İşbirliği Teşkilatı’nın güvenlik ve siyasi iş birliği kapasitesini güçlendirecek bir reform girişimi başlatmak.

– Pakistan, Suudi Arabistan, Mısır, Endonezya, Malezya, Katar ve diğer etkili Müslüman ülkelerle kapsamlı istişareler gerçekleştirmek.

– Ortak savunma sanayii ve teknoloji geliştirme programları oluşturmak.

– Bölgesel çatışmaların çözümü için bağımsız bir arabuluculuk ve kriz yönetimi platformu kurmak.

– Filistin meselesinde uluslararası hukuk çerçevesinde ortak diplomatik ve ekonomik girişimler geliştirmek.

– Üye ülkelerin egemenlik ve güvenlik kaygılarını eşit biçimde dikkate alan kurumsal bir yapı oluşturmak.

Burada Türkiye’nin NATO üyeliği de göz önünde bulundurulmalıdır. İslam ülkeleri arasında kurulabilecek yeni bir güvenlik mekanizması, Türkiye’nin mevcut uluslararası yükümlülükleriyle çelişmeyecek, tamamlayıcı ve hukuken açık bir yapıda tasarlanmalıdır.

Ayrıca böyle bir ittifakın kurulması için yalnızca Türkiye’nin isteği yeterli değildir. Pakistan’ın, Suudi Arabistan’ın, Endonezya’nın, Mısır’ın, İran’ın ve diğer önemli ülkelerin siyasi iradeleri de gereklidir. Türkiye’nin liderliği, diğer ülkelerin rızası ve ortak mutabakatıyla anlam kazanacaktır.

Benim kanaatimce Ankara, bu konuda yalnızca açıklama yapan değil, somut bir diplomatik girişim başlatan merkez olmalıdır.

  1. İslam NATO’sunun Önündeki Engeller: Gerçekçi Olmak Zorundayız

Böyle bir teşkilatın gerekliliğini savunmak başka, kurulmasının kolay olduğunu düşünmek başkadır.

Bilimsel ve stratejik bir değerlendirme yapabilmek için önümüzdeki engelleri de açıkça ortaya koymamız gerekir.

Birinci engel: Güven sorunu. Müslüman ülkelerin birbirlerine yönelik tarihsel ve güncel güvenlik kaygıları giderilmeden ortak savunma sistemi kurulamaz.

İkinci engel: Dış politika farklılıkları. Türkiye, İran, Suudi Arabistan, Mısır, Pakistan ve Endonezya’nın bölgesel meselelerde farklı öncelikleri vardır. Bu farklılıkların yok sayılması değil, kurumsal müzakere yoluyla yönetilmesi gerekir.

Üçüncü engel: Büyük güçlerle ilişkiler. İslam ülkelerinin önemli bir bölümü ABD, Çin, Rusya ve Avrupa ülkeleriyle yoğun ekonomik ve askerî ilişkilere sahiptir. Yeni bir ittifakın bu ilişkileri otomatik olarak düşmanlık zeminine taşıması doğru değildir.

Dördüncü engel: Liderlik rekabeti. Hiçbir devletin kendisini bütün İslam dünyasının tartışmasız lideri ilan etmesi beklenemez. Ortak yapı eşit egemenlik ve karşılıklı saygı üzerine kurulmalıdır.

Beşinci engel: Kurumsal ve mali sürdürülebilirlik. Ortak karargâh, savunma planlaması, finansman, ortak tatbikat, müşterek komuta ve kriz yönetimi gibi konuların ayrıntılı biçimde düzenlenmesi gerekir.

Bu nedenle benim önerim, bir anda askerî bir ittifak ilan etmek yerine aşamalı bir kuruluş sürecidir:

10.İslam Dünyası Ortak Güvenlik Mimarisinin Yol Haritası

Birinci aşama: Siyasi mutabakat

 Türkiye’nin öncülüğünde gönüllü ülkeler arasında bir ortak güvenlik istişare platformu kurulması.

İkinci aşama: Kurumsallaşma

      Savunma, dışişleri, istihbarat, siber güvenlik ve ekonomik güvenlik alanlarında sürekli çalışan komisyonların oluşturulması.

Üçüncü aşama: Ortak kapasite

      Savunma sanayii, teknoloji, ortak tatbikat, lojistik ve kriz yönetimi alanlarında somut projelerin hayata geçirilmesi.

Dördüncü aşama: Ortak savunma anlaşması

 Üye ülkelerin anayasal süreçlerinden geçirilmiş, uluslararası hukuka uygun, açık ve bağlayıcı bir kolektif savunma anlaşmasının hazırlanması.

Beşinci aşama: Kalıcı güvenlik teşkilatı

Ortak karar mekanizması, finansman sistemi, denetim, savunma planlaması ve gerektiğinde müşterek operasyon kapasitesinin oluşturulması. Böylece İslam NATO’su bir slogan olmaktan çıkar, gerçekçi bir uluslararası güvenlik projesine dönüşebilir.

19 Kasım Buluşmasında Özellikle Hangi Gelişmeleri Takip Etmeliyiz?

Zirvenin sonucunu değerlendirirken yalnızca liderlerin vereceği görüntülere ve diplomatik açıklamalara bakmak yeterli olmayacaktır.

Özellikle şu beş husus takip edilmelidir:

Takip edilecek konu Stratejik anlamı
Nükleer silahların kontrolü ABD-Rusya-Çin arasında yeni bir stratejik denge kurulup kurulamayacağı
İran meselesi Orta Doğu’daki güvenlik ve güç dengelerinin nasıl şekilleneceği
Ukrayna Rusya’nın Batı ile ilişkilerinde yeni bir müzakere zemini oluşup oluşmayacağı
Çin-ABD ticareti Teknoloji, enerji ve ekonomik bağımlılıkların geleceği
Orta Doğu’nun geleceği Bölge ülkelerinin karar süreçlerinde ne ölçüde yer alacağı

Özellikle İran meselesi dikkatle izlenmelidir. Çünkü İran, yalnızca bir Orta Doğu ülkesi değildir; Basra Körfezi, Hürmüz Boğazı, enerji güvenliği ve bölgesel güç dengeleri bakımından küresel stratejinin önemli aktörlerinden biridir.

Al Jazeera’nın 14 Kasım tarihli analizinde de nükleer silahların kontrolü ve İran meselesinin görüşmenin temel başlıkları arasında bulunduğu, Ukrayna’nın ise üçlü görüşmenin gündemine alınmasının beklenmediği aktarılmaktadır. Burada çok önemli bir çelişki de bulunmaktadır: Ukrayna savaşının geleceği konuşulacaksa Ukrayna’nın, Filistin’in geleceği konuşulacaksa Filistinlilerin, İran’ın geleceği konuşulacaksa İran’ın ve bölge güvenliği konuşulacaksa ilgili bölge ülkelerinin iradeleri dikkate alınmalıdır. Uluslararası siyasetin temel ilkesi, güçlü devletlerin başka toplumların geleceğini onların iradesi dışında belirlememesi olmalıdır.

  1. Sonuç: Kurtlar Sofrasında Kuzu Olmamak İçin Ümmetin Birlikte Hareket Etmesi Şarttır

Bütün bu değerlendirmelerden sonra kendi kanaatimi açıkça ifade etmek istiyorum.

19 Kasım’da Shenzhen’de aynı masa etrafında buluşacak Trump, Şi Cinping ve Putin’in görüşmesinden İslam dünyası adına kendiliğinden olumlu sonuçlar çıkacağını düşünmek için yeterli sebep bulunmamaktadır.

Bu, söz konusu liderlerin mutlaka İslam coğrafyasını paylaşmak üzere bir araya geldikleri anlamına gelmez. Böyle bir iddiayı doğrulayacak somut bir kanıt da bugün itibarıyla yoktur. Ancak uluslararası ilişkilerin tarihsel tecrübesi, büyük güçlerin kendi çıkarlarını öncelediğini ve güç boşluklarından yararlandığını göstermektedir.

Bu nedenle İslam dünyasının geleceğini başkalarının iyi niyetine havale etmesi büyük bir stratejik hata olacaktır.

Bugün ABD, Çin ve Rusya kendi çıkarları etrafında müzakere edebiliyor, aralarındaki derin görüş ayrılıklarına rağmen aynı masaya oturabiliyor ve küresel meseleler üzerinde pazarlık yapabiliyorsa, Müslüman ülkeler neden kendi aralarındaki ihtilafları aşarak ortak bir gelecek inşa edemiyor?

Neden Filistin için ortak bir siyasi irade ortaya koyamıyoruz?

Neden Keşmir için, Doğu Türkistan için, Arakan için, Gazze için ve dünyanın farklı coğrafyalarında zulme uğrayan Müslümanlar için etkili bir ortak diplomatik mekanizma geliştiremiyoruz?

Neden yüz milyonlarca insanın yaşadığı, muazzam kaynaklara sahip ülkeler, kendi savunma ve güvenliklerini güvence altına alacak ortak bir sistem kuramıyor?

Bunlar yalnızca siyasi sorular değil, aynı zamanda tarihî ve ahlaki sorumluluklarımızı hatırlatan sorulardır.

İslam dünyasının ihtiyacı, başka milletlere düşmanlık üzerine inşa edilmiş bir ittifak değildir. İhtiyacımız olan şey; kendi topraklarını, bağımsızlığını, insanını, kaynaklarını ve medeniyet değerlerini koruyabilen güçlü bir dayanışma düzenidir.

Müslüman ülkeler, farklı siyasi sistemlere, mezheplere, etnik kimliklere ve dış politika tercihlerine sahip olabilirler. Ancak bu farklılıklar, ortak güvenlik ve adalet ilkeleri etrafında buluşmalarına engel olmamalıdır.

Bugün yapılması gereken, görüş ve düşünce ayrılıklarını bir kenara bırakarak ortak meselelerde asgari müşterekleri oluşturmak ve bu müşterekleri kurumsal bir yapıya dönüştürmektir. Tarih yeniden Türkiye’ye önemli bir sorumluluk yüklemektedir. Türkiye, bu tarihî dönemeçte seyirci kalmamalıdır. Ankara, İslam dünyasının farklı siyasi ve ekonomik güçlerini aynı masa etrafında buluşturabilecek bir diplomatik girişimin öncüsü olmalıdır.

Türkiye’nin Pakistan ile askerî ve stratejik ilişkileri, Körfez ülkeleriyle gelişen ekonomik iş birliği, Endonezya ve Malezya ile ilişkileri, Afrika’daki diplomatik varlığı ve Orta Asya ile tarihî bağları böyle bir girişim için önemli imkânlar sunmaktadır. Fakat Türkiye’nin öncülüğü, tek başına bir liderlik iddiası değil, ortak aklın ve müşterek iradenin inşası olmalıdır. Unutulmamalıdır ki güçlü bir ümmet dayanışması, bir ülkenin diğerine hükmetmesiyle değil, bütün ülkelerin birbirinin egemenliğine saygı göstermesiyle mümkündür.

Ve artık şu gerçeği görmek zorundayız:

Dünya yeniden şekillenirken masada olmayanların kaderi, çoğu zaman masada olanların kararlarından etkilenir. Kurtlar sofrasında kuzu olmamak için önce kendi soframızı, kendi irademizi ve kendi dayanışmamızı oluşturmalıyız. Trump, Şi ve Putin kendi ülkelerinin geleceğini konuşmak için bir araya gelebiliyorsa, Müslüman ülkelerin de ortak geleceklerini konuşmak üzere bir araya gelmelerinin zamanı çoktan gelmiştir. İslam dünyası artık başkalarının kendisine biçtiği rolü oynamak yerine, kendi tarihini ve geleceğini kendi iradesiyle şekillendirmelidir. Bunun yolu da hamasetten değil; ilimden, hikmetten, ekonomik bağımsızlıktan, teknolojik gelişmeden, güçlü devletlerden, adaletten ve kurumsallaşmış dayanışmadan geçmektedir.

SON SÖZ

Birileri dünyanın geleceğini konuşmak için masalar kurarken, biz hâlâ kendi aramızdaki ihtilafların esiri olmaya devam edemeyiz. İslam dünyasının ihtiyacı yeni hamasilik nutukları değil; ortak akıl, ortak irade ve ortak güvenlik mimarisidir. Birlikte güçlü, birlikte bağımsız, birlikte adil bir gelecek…

Dr.Hüseyin DURSUN

About The Author

Bir yanıt yazın