dunya-israf-aa-2386734

İsraf, insanın sahip olduğu maddî ve manevî imkânları ihtiyaç, ölçü ve denge sınırlarını aşarak kullanmasıdır. Yüce Allah’ın insana bahşettiği nimetleri gereksiz yere harcamak, tüketmek, yok etmek veya başkalarının istifadesini engelleyecek biçimde kullanmak israftır. İsraf yalnızca para ve malın gereksiz harcanması değildir. Su, enerji, gıda, toprak, orman, zaman ve doğal kaynakların sorumsuzca tüketilmesi de israftır. İslâm, insanı nimetlerden yararlanmaya teşvik ederken ölçülü olmayı, nimetin kıymetini bilmeyi ve kaynakları korumayı da emreder. Çünkü yeryüzündeki nimetler sınırsız değildir. İnsan, bu nimetlerin mutlak sahibi değil, onları kullanma ve koruma sorumluluğunu taşıyan bir emanetçidir. Kur’an’ın israf konusundaki yaklaşımı, bireysel tüketim ahlâkının ötesinde, toplumsal adalet ve çevre sorumluluğunu da içine alan kapsamlı bir anlayış ortaya koymaktadır.

“Yiyin, için fakat israf etmeyin. Çünkü Allah israf edenleri sevmez.” (A‘râf, 7/31). İnsanların Allah’ın helal kıldığı nimetlerden yararlanmaları meşrudur. Ancak bu yararlanma sınırsız değildir. İhtiyaçtan fazlasını tüketmek, nimeti değersizleştirmek ve kaynakları gereksiz yere harcamak Allah’ın hoşnut olmadığı davranışlardır. “Onlar, harcadıklarında ne israf ederler ne de cimrilik; ikisi arasında orta bir yol tutarlar.” (Furkân, 25/67). Müslüman ne elindeki imkânları sorumsuzca tüketmeli ne de ihtiyaç sahiplerine karşı cimrilik etmelidir. İdeal olan, harcamalarda ihtiyaç, fayda ve toplumsal sorumluluğu birlikte gözetmektir.

İnsan, hayatını sürdürebilmek için suya, toprağa, havaya, enerjiye ve diğer doğal kaynaklara muhtaçtır. Bu kaynaklar yalnızca bugünün insanlarına ait değildir. Gelecek nesillerin de bu nimetler üzerinde hakkı vardır. Dolayısıyla doğal kaynakları bilinçsizce tüketmek, yalnızca çevreye zarar vermek değil, aynı zamanda gelecek nesillerin haklarını da ihlal etmektir. “Düzene sokulmuşken yeryüzünde bozgunculuk yapmayın.” (A‘râf, 7/56). Çevrenin kirletilmesi, ormanların bilinçsizce yok edilmesi, su kaynaklarının tüketilmesi, toprağın verimsizleştirilmesi ve canlıların yaşam alanlarının tahrip edilmesi, bu sorumluluk açısından değerlendirilmelidir. “İnsanların kendi elleriyle yapıp ettikleri yüzünden karada ve denizde bozulma ortaya çıkmıştır.” (Rûm, 30/41). İnsan, kendi çıkarını merkeze alarak tabiatı sınırsız bir tüketim alanı olarak gördüğünde, aslında kendi yaşam şartlarını da ortadan kaldırmaya başlamaktadır.

Su, insan hayatının ve bütün canlıların varlığını sürdürebilmesinin temel şartlarından biridir. Bu nedenle suyun bilinçsizce tüketilmesi, İslâm’ın emanet ve ölçülülük, denge anlayışıyla bağdaşmaz. “Her şeyi sudan yarattık.” (Enbiyâ, 21/30). Su, Allah’ın insanlığa sunduğu en temel nimetlerden biridir. Buna rağmen günlük hayatta gereksiz yere su tüketilmesi, tarımda yanlış sulama yöntemlerinin kullanılması, sanayi atıklarının su kaynaklarını kirletmesi ve kullanılabilir suyun israf edilmesi ciddi bir sorumluluk problemidir. Hz. Peygamber’in (sav) abdest konusunda dahi ölçülü davranmayı öğütlemesi, bu hususta dikkat çekicidir. Hz. Peygamber’in Sa‘d b. Ebî Vakkās’a abdest alırken suyu fazla kullanmaması gerektiğini söylediği, Sa‘d’ın abdestte de israf olup olmadığını sorması üzerine Rasûlullah’ın, “Evet, akmakta olan bir nehirde olsan bile” buyurduğu rivayet edilmiştir. (İbn Mâce, Tahâret, 48).

Gıda israfı, günümüz dünyasının önemli ahlâkî ve sosyal sorunlarından biridir. Bir tarafta ihtiyaç fazlası yiyecekler çöpe atılırken diğer tarafta milyonlarca insan yeterli beslenme imkânından yoksun kalmaktadır. Bu durum yalnızca ekonomik bir problem değildir; aynı zamanda vicdan, merhamet ve toplumsal adalet problemidir. “Yiyin, için, fakat israf etmeyin. Çünkü Allah israf edenleri sevmez.” (A‘râf, 7/31). Bu ilke, sofradaki nimetin kıymetini bilmeyi, ihtiyacımız kadar tüketmeyi ve artan yiyecekleri değerlendirmeyi gerektirir. Gıda israfı aynı zamanda üretim için harcanan suyun, toprağın, enerjinin ve emeğin de boşa gitmesi anlamına gelir. Bir ekmeğin çöpe atılması, sadece ekmeğin değil, onun üretilmesi için harcanan bütün kaynakların da israf edilmesidir. İslâm’ın paylaşma, infak ve sadaka anlayışı, gıda israfının önlenmesinde önemli bir ahlâkî zemin oluşturmaktadır.

İsrafın önemli nedenlerinden biri de ihtiyaçların yerini arzuların, tüketimin yerini gösterişin almasıdır. Günümüzde insanlar çoğu zaman bir ürüne ihtiyaç duydukları için değil, başkalarına kendilerini göstermek, statü kazanmak veya tüketim yarışında geri kalmamak için harcama yapmaktadır. Bu anlayış, insanı sürekli daha fazlasını istemeye yöneltir. Sahip olduklarıyla yetinmeyen, tüketerek mutlu olacağını düşünen birey, zamanla tüketim kültürünün esiri hâline gelir. “Bilin ki dünya hayatı ancak bir oyun, bir eğlence, bir süs, aranızda bir övünme ve mal ve evlat çoğaltma yarışından ibarettir…” (Hadîd, 57/20). Mal ve servet biriktirme yarışının insanı asıl sorumluluklarından uzaklaştırmamalıdır. İslâm, zenginliği ve ekonomik imkânları başlı başına kötü görmez. Ancak servetin kibir, gösteriş, israf ve başkalarını küçümseme aracına dönüştürülmesini istemez.

İsraf yalnızca bireyin bütçesine zarar vermez. Aynı zamanda toplumun ekonomik yapısını, gelir dağılımını ve sosyal adaletini de olumsuz etkiler. İsrafın başlıca sonuçları şunlardır: 1). Kaynakların azalması: Doğal kaynakların bilinçsizce tüketilmesi, gelecek dönemlerde ciddi kıtlık ve erişim sorunlarına yol açabilir. 2). Gelir dağılımının bozulması: Bir kesimin gereksiz ve aşırı tüketimi karşısında diğer kesimlerin temel ihtiyaçlarını karşılayamaması toplumsal adaletsizliği derinleştirir. 3). Çevre kirliliği: Aşırı üretim ve tüketim, atık miktarını artırarak hava, su ve toprak kirliliğine neden olur. 4). Ekonomik bağımlılık: İhtiyaç dışı tüketim alışkanlığı, bireyleri borçlanmaya ve sürekli harcamaya yöneltebilir. 5). Ahlâkî duyarlılığın zayıflaması: Nimetlerin kıymetini bilmeyen insan, zamanla şükür, kanaat ve paylaşma duygularından uzaklaşabilir. Bu nedenle israfla mücadele, yalnızca kişisel tasarruf meselesi değil, toplumsal refah ve adaletin korunması meselesidir.

İslâm’ın insan ve tabiat anlayışında emanet bilinci önemli bir yere sahiptir. İnsan, yeryüzünün mutlak hâkimi değil, Allah’ın kendisine verdiği imkânlardan sorumlu bir şekilde yararlanmakla yükümlü kuludur. “Şüphesiz biz emaneti göklere, yere ve dağlara teklif ettik de onlar bunu yüklenmekten kaçındılar, onu insan yüklendi…” (Ahzâb, 33/72). İnsanın sorumluluk taşıyan bir varlıktır. İnsanın tabiatla ilişkisi de bu sorumluluğun bir parçasıdır. Ormanları korumak, suyu tasarruflu kullanmak, toprağı verimli tutmak, ve çevreyi kirletmemek, emanet ahlâkının günümüzdeki önemli yansımalarıdır. Bugünün insanı, yalnızca kendi ihtiyaçlarını değil, yarın yaşayacak insanların ihtiyaçlarını da düşünmek zorundadır. Gelecek nesillerin temiz suya, verimli toprağa, sağlıklı çevreye ve yaşanabilir bir dünyaya sahip olma hakkı vardır.

İsrafla mücadele yalnızca devletlerin veya kurumların görevi değildir. Her bireyin günlük hayatında uygulaması gereken ahlâkî bir sorumluluktur. Bu çerçevede Müslümanların dikkat etmesi gereken başlıca hususlar şunlardır: 1). İhtiyaç kadar tüketmek ve gereksiz alışverişten kaçınmak. 2). Ekmek ve diğer gıda ürünlerini çöpe atmamak. 3). Su ve enerji kaynaklarını tasarruflu kullanmak. 4). Kullanılabilir eşyaları gereksiz yere değiştirmemek. 5). Geri dönüşüm ve yeniden kullanım alışkanlığı geliştirmek. 6). Doğal çevreyi korumak ve kirletmemek. 7). Tüketim alışkanlıklarında gösterişten uzak durmak. 8). İhtiyaç fazlası imkânları ihtiyaç sahipleriyle paylaşmak. 9). Kamu kaynaklarını kişisel çıkarlar uğruna kullanmamak. 10). Çocuklara küçük yaşlardan itibaren nimetlerin kıymetini ve kaynakları koruma bilincini kazandırmak. Bu ilkeler, İslâm’ın kanaat, şükür, adalet ve emanet anlayışının günlük hayata yansımasıdır.

İsraf, insanın sahip olduğu nimetlerin değerini bilmemesinden ve tüketim konusunda ölçüyü kaybetmesinden kaynaklanan önemli bir ahlâkî problemdir. Günümüzde bu problem, bireysel harcamaların ötesine geçerek doğal kaynakların tahrip edilmesi, çevre kirliliği, gıda kaybı, ekonomik adaletsizlik ve gelecek nesillerin yaşam şartlarının tehlikeye girmesi gibi geniş sonuçlar doğurmaktadır. İslâm’ın israf konusundaki yaklaşımının temelinde nimetlere saygı, kaynakları koruma, toplumsal adalet, paylaşma ve gelecek nesillere karşı sorumluluk bulunmaktadır. Unutulmamalıdır ki bir toplumun medeniyet seviyesi yalnızca ne kadar ürettiği ve ne kadar tükettiğiyle değil, sahip olduğu nimetleri ne kadar bilinçli, adil ve sorumlu kullandığıyla da ölçülür. Müslüman, nimeti tüketen değil, nimetin kıymetini bilen; kaynakları yok eden değil, onları koruyup geliştiren insandır. Çünkü israfın karşıtı yalnızca tasarruf değil; aynı zamanda şükür, kanaat, adalet ve emanete sadakattir.

About The Author

Bir yanıt yazın