Abbas Kiarostami Hakkında Okunması Gereken 6 Kitap – Güneş Gözlüklü Yönetmen

On dört yıl önce, Abbas Kiarostami “Şirin” filminin gösterimi için Venedik Film Festivali’ne gittiğinde, sabah akşam kırmızı halıda yürüyen sinemacıların fotoğraflarını çeken fotoğrafçılar karşısında poz verdi. O anlardan birinde bir fotoğrafçı yüksek sesle Kiarostami’den bir anlığına güneş gözlüğünü çıkarmasını istedi. Görünüşe göre o gün, “Şirin”in gösteriminden önce, Kiarostami’nin gözlüksüz ilk ve son resmi fotoğrafı çekildi. Kiarostami, dünyayı tam da bu gözlüklerin ardından diğer tüm yönetmenlerden daha iyi gördü; başkalarının gözlerini göremediği o gözlükler sayesinde kendisi hiçbir şeyi kaçırmadan izledi ve bunun sonucu olarak da parlak filmler ortaya çıktı.

Eleştirmenler ve yazarlar Abbas Kiarostami hakkında çok sayıda kitap kaleme aldı. Bu yazıda bu kitaplardan altı tanesi tanıtılıyor. Ancak onlara geçmeden önce Kiarostami’nin hayatına kısa bir göz atalım.

Abbas Kiarostami’nin Hayatı

Kiarostami 1319 (1940) yılında Tahran’da doğdu. Babasının adı Ahmed’ti ve Mîgûn bölgesinden Kiarostami ailesindendi. Kolek’teki Cem okulunda Aydin Aghdashloo ile sınıf arkadaşıydı. Sanatla ilk deneyimi resim oldu. Bu sanatı ergenlik dönemi boyunca sürdürdü ve 18 yaşındayken bir resim yarışmasında ödül kazandı. Bu başarının ardından Tahran Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi’ne kabul edildi. Orada daha çok resim ve grafik tasarımı eğitimi aldı ve geçimini sağlamak için trafik polisi oldu.

1960 yılından itibaren çeşitli reklam ajanslarında, özellikle Atölye 7’de reklam ressamı olarak çalıştı; kitap kapakları, afişler ve ticari ilanlar tasarladı. Daha sonra “Tabli Film” adlı ajansa geçti. 1966’da “Negareh” reklam ajansında film jeneriği tasarlamaya başladı. İlk çalışması, Mohammad Zarrindast’ın yönettiği Şeytanın Ayartısı (Vasvaseh-ye Sheytan) filminin başlık tasarımıydı. Masud Kimiai’nin yönettiği Kaysar ve Reza Motori filmlerinin afiş ve jeneriklerini de o tasarladı.

Kısa bir süre sonra, Çocuklar ve Gençler için Fikirsel Gelişim Enstitüsü’nün sinema bölümü başkanı Firuz Shirvanlou’nun davetiyle kuruma katıldı ve 1969’da ilk kısa filmi olan Ekmek ve Sokak’ı çekti. Ardından 1971’de Teneffüs Zili filmini yaptı. 1973’te çektiği Yolcu ile adını duyurdu. Devrim sonrası sinemada, bugüne kadar birçok yönetmenin benimsediği yeni bir sinema tarzının öncüsü oldu. Cannes Film Festivali’nde Altın Palmiye kazanan Kirazın Tadı bu dönemin zirvesiydi.

1961 ile 1966 yılları arasında İran televizyonu için toplamda 150 ticari reklam çekti ve çocuk kitaplarının kapaklarını tasarladı.

Kiarostami 1969’da Parvin Amirgholi ile evlendi. Bu evlilikten Ahmed ve Behmen adlarında iki oğlu oldu. 1990’ların başında boşandılar. İkinci oğlu Behmen, 1993’te henüz 15 yaşındayken Bir Yolcunun Diyarına Yolculuk adlı belgeselin görüntü yönetmeni ve yönetmeni oldu.

Devrim sonrası ülkede kalmaya karar veren Kiarostami, bu kararı hayatının en önemli kararı olarak nitelendiriyordu. Ancak 2016 yılı Temmuz ayında başarısız bir ameliyat sonrası oluşan sağlık sorunları nedeniyle, İranlı doktorların karşı çıkmasına rağmen, tedavi için Fransa’ya gitti ve 14 Temmuz 2016’da Paris’te bir hastanede hayatını kaybetti. Cenazesi 20 Temmuz’da Lavāsān mezarlığına defnedildi.

Güneş Gözlüklü Yönetmen: Abbas Kiarostami Üzerine 6 Okunmaya Değer Kitap

On dört yıl önce Eylül ayında Abbas Kiarostami, “Shirin” filminin gösterimi için Venedik Film Festivali’ne gittiğinde ve kırmızı halıda yürüyen yönetmenlerin sabah akşam fotoğraflarını çeken fotoğrafçıların karşısına geçtiğinde, onlardan biri yüksek sesle Kiarostami’den güneş gözlüğünü bir anlığına çıkarmasını istedi. Görünüşe göre, Kiarostami’nin gözlüksüz ilk ve son resmi fotoğrafı “Shirin”in gösteriminden hemen önce o gün çekildi. Kiarostami, dünyayı işte o gözlüğün ardından, diğer tüm yönetmenlerden daha iyi gördü; gözlük, başkalarının onun gözlerine bakmasına izin vermezken, onun hiçbir şeyi gözden kaçırmamasını sağladı – bunun sonucu ise birbirinden parlak filmler oldu.

Eleştirmenler ve yazarlar Abbas Kiarostami hakkında çok sayıda kitap yazdı; bu yazıda altı tanesi tanıtılıyor. Ancak önce hayatına kısaca göz atalım:

Kiarostami, 1940 yılında Tahran’da doğdu. Babası Ahmed, Meygunlu Kiarostami ailesindendi. Kolehak’taki Cem Okulu’nda Aydin Aghdashloo ile birlikte okudu. Sanatla ilk deneyimi resim yapmaktı; bu uğraşını gençliğinin sonlarına kadar sürdürdü. 18 yaşındayken bir resim yarışmasını kazanarak ödül aldı ve ardından Tahran Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi’ne kabul edildi. Burada daha çok resim ve grafik tasarımı üzerine eğitim aldı ve yaşam masraflarını karşılamak için trafik polisliğinde çalıştı.

1961’den itibaren reklam stüdyolarında kitap kapakları, posterler ve ticari ilanlar tasarladı. 1966’da Negareh Reklam Ajansı’nda film jenerikleri hazırlamaya başladı. İlk işi, Muhammed Zarrindast’ın “Şeytanın Baştan Çıkarması” filminin jeneriğini yapmaktı. Ardından Masoud Kimiai’nin “Kayser” ve “Reza Motorcu” filmlerinin posterlerini ve jeneriklerini tasarladı. Daha sonra, çocuk kitapları yayımlayan ve sanatsal üretimlerde bulunan Kâr ve Fikir Kurumu’nda sinema bölümünden sorumlu Fîruz Şirvanlu’nun davetiyle bu kuruma katıldı ve 1969’da ilk kısa filmi “Ekmek ve Sokak”ı çekti. 1971’de “Teneffüs Zili”ni yaptı. 1973’te çektiği “Yolcu” filmiyle adı duyulmaya başladı. İran devrimi sonrası dönemde, birçok yönetmenin benimsediği yeni bir sinema anlayışının öncüsü oldu. Cannes Film Festivali’nde Altın Palmiye kazandığı “Kirazın Tadı” ile uluslararası başarıya ulaştı.

1962–1966 yılları arasında toplam 150 televizyon reklamı çekti ve çocuk kitaplarının kapaklarını tasarladı.

1969’da Parvin Amirgholi ile evlendi. Bu evlilikten Ahmed ve Behnam adında iki oğlu oldu. 1990’ların başında boşandılar. Behnam, 1993’te 15 yaşındayken Kiarostami hakkında bir belgesel olan “Yolcunun Diyarı” filminin görüntü yönetmeni ve yönetmeni oldu.

Kiarostami devrim sonrası İran’da kaldı ve bunun hayatının en önemli kararı olduğunu düşündüğünü söyledi. 2016 yılının Temmuz ayında başarısız bir ameliyat sonrası oluşan sağlık sorunlarını tedavi ettirmek için Fransız doktorların karşı çıkmasına rağmen Fransa’ya gitti. 4 Temmuz 2016’da Paris’te bir hastanede hayatını kaybetti. 10 Temmuz’da Lavasan’da toprağa verildi.

1. Abbas Kiarostami

Yazan: Mehrnaz Saeed-Vafa & Jonathan Rosenbaum
Yayınevi: University of Illinois Press, 2003
Sayfa Sayısı: 200

Mehrnaz Said-Vafa ve Jonathan Rosenbaum’un birlikte kaleme aldığı Abbas Kiarostami adlı bu kitap, yönetmenin film kariyerine dair derin bir analiz sunuyor. Kitap boyunca iki yazar, Kiarostami’nin çocukluk dönemine, kısa filmlerine, uzun metrajlı işlerine ve belgesellerine değinerek onun sinema anlayışının evrimini inceliyor.

Kitapta, Kiarostami’nin Batı’da ün kazanmasının ardından, bu ünün İran’daki algısı üzerindeki etkisi de tartışılıyor. Rosenbaum, Kiarostami’nin filmlerinin Batılı eleştirmenler tarafından nasıl alımlandığını irdelerken, Said-Vafa ise yönetmenin İran kültürü ve toplumuyla olan ilişkisini ön plana çıkarıyor. Bu bakımdan kitap, hem sinema eleştirisi hem de kültürel analiz açısından zengin bir kaynak niteliğinde.

Ayrıca kitap, yönetmenin “Kirazın Tadı”, “Yakın Plan” ve “Rüzgâr Bizi Sürükleyecek” gibi başyapıtlarına dair detaylı çözümlemeler içeriyor. Bu filmlerdeki anlatım biçimleri, karakter inşaları, zaman ve mekan kullanımları kitapta özenle tartışılıyor. İki yazarın farklı bakış açıları, okuyucunun Kiarostami’nin sanatıyla daha derinlikli bir ilişki kurmasına olanak sağlıyor.

Kiarostami üzerine yazılmış en saygın ve kapsamlı incelemelerden biri olarak gösterilen bu kitap, onun sinemasına ilgi duyanlar için temel bir başvuru eseri olmayı sürdürüyor.

2. Abbas Kiarostami: Visions of the Artist

Editör: Paul Cronin
Yayınevi: I.B. Tauris, 2005
Sayfa Sayısı: 256

Abbas Kiarostami: Visions of the Artist, usta yönetmenin hem sinemasını hem de sanatsal yönünü kapsamlı biçimde ele alan bir derleme eserdir. Paul Cronin’in editörlüğünde hazırlanan bu kitap, yönetmenle yapılan röportajlardan, eleştirmenlerin yazılarına, akademik makalelerden sanatçının kendi şiir ve fotoğraflarına kadar uzanan geniş bir yelpazeyi içerir.

Kitap, yalnızca Kiarostami’nin filmlerine odaklanmakla kalmaz; aynı zamanda onun fotoğrafçılığına, şiirine, video enstalasyonlarına ve grafik sanatına da yer verir. Bu yönüyle Kiarostami’nin disiplinler arası üretimini anlamak için eşsiz bir kaynaktır. Okuyucu, onun sanat anlayışındaki sadeliği, doğayla olan ilişkisini ve zamana dair felsefi bakışını farklı açılardan keşfeder.

Yazarlar arasında Godfrey Cheshire, Alain Bergala ve Hamid Dabashi gibi önde gelen sinema kuramcıları da yer alır. Bu çeşitlilik, kitabın hem sinemaseverlere hem de akademisyenlere hitap etmesini sağlar. Ayrıca Kiarostami’nin kendi sözleriyle kaleme alınmış açıklamalar, okuyucuya sanatçının dünyasına doğrudan temas etme olanağı sunar.

Sanatı yaşamla birleştirme becerisiyle tanınan Kiarostami’nin çok yönlü yaratım sürecine dair benzersiz bir pencere açan bu eser, onun sadece bir yönetmen değil, çağdaş bir sanatçı olarak da değerlendirilmesi gerektiğini ortaya koyar.

3. Abbas Kiarostami

Yazar: Mehrnaz Saeed-Vafa & Jonathan Rosenbaum
Yayınevi: University of Illinois Press (Seri: Contemporary Film Directors), 2003
Sayfa Sayısı: 192

Bu kitap, İran sinemasının en önemli figürlerinden biri olan Abbas Kiarostami’nin sinemasına hem eleştirel hem de kişisel bir bakış sunuyor. Yazarlar Mehrnaz Saeed-Vafa ve Jonathan Rosenbaum, yönetmenin eserlerine dair yıllara yayılan bir ilgi ve içgörüyle yazılmış kapsamlı bir inceleme ortaya koyuyor.

Kitap, Kiarostami’nin filmografisini kronolojik olarak ele alırken, aynı zamanda İran’ın sosyo-politik yapısı, sinema endüstrisinin dinamikleri ve sanatçının kişisel yaşamı çerçevesinde bu filmleri değerlendiriyor. Yönetmenin erken dönem kısa filmlerinden başlayarak Yakın Plan (Close-Up), Zeytin Ağaçları Arasında (Through the Olive Trees), Kirazın Tadı (Taste of Cherry) ve On gibi başyapıtlarına kadar uzanan bu değerlendirme, onun anlatı biçimini, sadeliğini ve felsefi yaklaşımını anlamaya yardımcı oluyor.

Saeed-Vafa’nın İranlı bir akademisyen olarak Kiarostami’nin kültürel bağlamını içeriden gözlemleyebilmesi ve Rosenbaum’un Batılı bir eleştirmen olarak küresel sinema perspektifinden sunduğu analizler, kitapta iki farklı yaklaşımın verimli bir bileşimini oluşturuyor. Bu diyalojik yaklaşım, okuyucunun Kiarostami’nin sanatına çok katmanlı bir anlayışla yaklaşmasını sağlıyor.

Kitapta ayrıca Kiarostami ile yapılmış özel bir röportaj, filmografisi, fotoğraflar ve ayrıntılı bir kaynakça da yer almakta. Bu özellikleriyle eser, hem sinema öğrencileri hem de yönetmenin çalışmalarını derinlemesine anlamak isteyen izleyiciler için önemli bir referans niteliği taşır.

4. Lessons with Kiarostami (Kiarostami ile Dersler)

Yazar: Abbas Kiarostami
Editör: Paul Cronin
Yayınevi: Sticking Place Books / Film Society of Lincoln Center, 2015
Sayfa Sayısı: 320

Bu kitap, Abbas Kiarostami’nin yıllar boyunca dünyanın dört bir yanında gerçekleştirdiği film atölyelerinden derlenen konuşmalar, düşünceler ve yaratıcı önerilerden oluşmaktadır. Editör Paul Cronin’in titiz çalışmasıyla hazırlanan Lessons with Kiarostami, büyük yönetmenin sanata, sinemaya ve hayatın kendisine dair eşsiz bakış açısını içten bir dille sunar.

Kiarostami, bu kitapta sinemanın teknik yönlerinden ziyade sezgi, sadelik ve gözlemle ilişkili yaratıcı sürece odaklanır. Hikâye anlatıcılığını doğrudan deneyimle ilişkilendirir; oyuncularla çalışmak, gerçeklik duygusunu korumak ve sahiciliği yakalamak gibi konularda kendi yöntemlerini paylaşır. Okuyucu, sinemaya dair katı kurallardan çok, dikkatli bir bakış, sabır ve doğayla kurulan ilişkinin önemine vurgu yapan bir sanat anlayışıyla karşılaşır.

Kitap aynı zamanda Kiarostami’nin şiirsel düşünme tarzını, Doğu ve Batı sanat anlayışları arasındaki farklara dair görüşlerini ve minimalist yaklaşımının felsefi temellerini de ortaya koyar. Her biri bir ders niteliğinde olan kısa bölümler, hem genç sinemacılar hem de sinemayı bir ifade biçimi olarak düşünen herkes için ilham vericidir.

Lessons with Kiarostami, sadece bir sinema kitabı değil; aynı zamanda bir yaşam rehberi, görmenin ve anlamanın inceliklerini öğreten bir metindir. Yönetmenin hem eserlerine hem de yaratıcı zihnine doğrudan bir pencere açar.

5. Abbas Kiarostami

Yazar: Mehrnaz Saeed-Vafa & Jonathan Rosenbaum
Yayınevi: University of Illinois Press, 2003
Sayfa Sayısı: 192
Seri: Contemporary Film Directors

Bu kitap, İran sinemasının önde gelen yönetmenlerinden Abbas Kiarostami’nin sanatı ve sinema anlayışı üzerine kapsamlı ve erişilebilir bir inceleme sunar. Mehrnaz Saeed-Vafa ve Jonathan Rosenbaum’un ortak çalışması olan eser, hem film eleştirisi hem de kültürel analiz açısından önemli bir katkıdır.

Kitapta Kiarostami’nin filmografisi derinlemesine incelenirken, onun anlatım teknikleri, belgesel ile kurgu arasındaki sınırları bulanıklaştıran tarzı ve izleyiciyle kurduğu diyalog ön plana çıkar. Yazarlar, Kiarostami’nin erken dönem kısa filmlerinden başlayarak Yakın Plan, Zeytin Ağaçları Arasında, Rüzgâr Bizi Sürükleyecek ve Ten gibi önemli eserlerine uzanan bir değerlendirme sunar.

Ayrıca kitap, Kiarostami’nin İran kültürüyle ilişkisini, İslami devrim sonrası sinema ortamında nasıl üretim yaptığını ve Batı’da nasıl alımlandığını da ele alır. Saeed-Vafa’nın İranlı bir sinemacı ve akademisyen olarak içeriden bakışı, Rosenbaum’un Batılı bir eleştirmen olarak dışarıdan analiziyle birleşerek çok yönlü bir değerlendirme ortaya koyar.

Kitabın sonunda yer alan filmografi ve Kiarostami’nin sinema anlayışı üzerine kendi sözleri, okuyucuya hem bilgi hem de ilham sunar. Abbas Kiarostami, yönetmenin sanatını anlamak isteyen herkes için temel bir kaynaktır.

6. Lessons with Kiarostami

Yazan: Abbas Kiarostami
Editör: Paul Cronin
Yayınevi: Sticking Place Books / Wide Eye Books, 2022
Sayfa Sayısı: 256

Lessons with Kiarostami, İranlı usta yönetmenin sinema sanatı üzerine doğrudan kendi ağzından aktardığı düşüncelerle dolu, benzersiz bir kaynaktır. Kitap, Kiarostami’nin 1990’ların sonundan itibaren dünyanın çeşitli yerlerinde verdiği film yapım atölyelerinden derlenmiş ders notları, gözlemler ve sohbetlerden oluşur.

Kiarostami’nin sinemaya dair kişisel yaklaşımını, doğaçlamaya, sade yapıya, amatör oyuncularla çalışmaya ve izleyicinin aktif katılımına verdiği önemi ortaya koyan bu kitap, aynı zamanda onun şiirsel duyarlılığını ve gündelik hayatın sıradan ayrıntılarından doğan güzelliği vurgular. Kitap boyunca, yönetmenin sinema yapmaya dair teknik tavsiyelerinden çok, sinemanın özüne, anlamına ve izleyiciyle ilişkisine dair derin düşünceler öne çıkar.

Editör Paul Cronin, bu materyalleri titizlikle düzenleyerek Kiarostami’nin sesini ve düşünsel derinliğini korumayı başarmış. Yönetmenin öğrencileriyle diyalogları, verdiği ödevler, doğa üzerine yaptığı benzetmeler ve sinemanın kısıtlarından özgürlüğüne dair düşünceleri, okuyucuya sinemaya dair sade ama etkili bir felsefe sunar.

Lessons with Kiarostami, yalnızca bir sinema kitabı değil, aynı zamanda bir yaşam sanatı rehberidir. Abbas Kiarostami’nin sade, incelikli ve bilgece yaklaşımıyla sinema yapmak ya da anlamak isteyen herkes için ilham verici bir kaynaktır.

Hüseyin Sarrafi