İslam ve İyi Yönetişim -II- : İhsanın Kaybı

“De ki: Ey nefislerine karşı haddi aşan kullarım! Allah’ın rahmetinden ümit kesmeyin. Şüphesiz Allah bütün günahları bağışlar. Çünkü O çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” (Kur’an, 39:53)

İslam’ın temel kaynaklarını, özellikle de Kur’an-ı Kerîm’i ve Hz. Muhammed’in (sav) sünnetini okuduğumda, bu metinlerin insana sunduğu derin merhamet, tevazu ve varoluşsal huzur karşısında hayranlık duyarım.

Kur’an’da Allah, “Rahmetim her şeyi kuşatmıştır.” (A’râf, 7:156) buyurur. Hz. Muhammed’in (sav) peygamberlik görevi ise şu ayetle özetlenir:

“Biz seni âlemlere ancak rahmet olarak gönderdik.” (Enbiyâ, 21:107).

Sahih hadislerde de aynı vurgu görülür:

“İnsanlara merhamet etmeyene Allah da merhamet etmez.”

Kanaatimce İslam’ın özü bu üç metinde billurlaşmaktadır. Kur’an, insanı yalnızca ibadete değil; sabra, infaka, kötülüğü iyilikle karşılamaya ve erdemli bir hayata çağırır. Nitekim şöyle buyurur:

“Onlar ki Rablerinin rızasını isteyerek sabrederler; namazı dosdoğru kılarlar; kendilerine verdiğimiz rızıktan gizli ve açık infak ederler; kötülüğü iyilikle savarlar. İşte onlar için yurdun güzel sonu vardır.” (Ra’d, 13:22).

Bu ayet, bana göre, iyi hayatın en güzel tanımlarından biridir. Kur’an’ın birçok yerinde tekrar edilen temel çağrı; merhamet, bağışlama, iyilik ve insanın ahlâkî yücelişidir.

Gençliğimde Bombay’da çalışırken dinlediğim bir tasavvuf kıssası bu anlayışı çarpıcı biçimde ifade ediyordu. Murakabe hâlindeki bir sûfîye ilahî bir hitap gelir:

“Senin hakkında bildiklerimi insanlara söylesem seni taşlayarak öldürürler.”

Sûfî ise şu cevabı verir:

“Ben de Senin hakkındaki bildiklerimi insanlara söylesem artık hiç kimse ne namaz kılar ne de oruç tutar.”

Kıssanın vermek istediği mesaj açıktır: İnsanlar Allah’ın rahmetinin enginliğini gerçekten kavrasalardı, O’nun bağışlayıcılığına duydukları güven çok daha farklı olurdu. Yıllar boyunca bu hikâyeyi farklı ülkelerde ve farklı insanlardan dinledim. Her defasında bana aynı hakikati hatırlattı: Müslümanların din tasavvurunun merkezinde Allah’ın rahmeti vardır.

Ancak tam da burada temel sorum ortaya çıkmaktadır.

Kur’an ve Hz. Peygamber böylesine güçlü bir merhamet anlayışı ortaya koyarken, İslam hukukunun ve siyasal düşüncenin önemli bir kısmı nasıl oldu da zamanla daha katı, daha cezalandırıcı ve daha dışlayıcı bir karakter kazandı?

Bu kitabın hareket noktası işte bu sorudur. Benim iddiam, değişenin ilahî vahiy değil, tarih içinde gelişen insan yorumları olduğudur. Kur’an’ın açtığı merhamet ufku, zamanla oluşan bazı hukukî yorumlarda daralmış; ihtiyat çoğu zaman ihsanın, cezalandırma ise bağışlamanın önüne geçmiştir. Bu nedenle klasik fıkıh mirasını bütünüyle reddetmiyor; aksine onu tarihsel ve beşerî bir yorum olarak yeniden değerlendirmeyi teklif ediyorum. Kanaatimce İslam hukukunun yeniden ihsan ekseninde okunması mümkündür ve gereklidir.

İslam ile Tarihsel Yorum Arasındaki Mesafe

Kur’an, Allah’ın rahmetini açıkça ilan etmektedir. Buna rağmen dinî söylem ve tarih içinde gelişen hukuk geleneği, bu rahmeti her zaman aynı açıklıkla yansıtmamıştır. İşte bu bölümün temel sorusu da budur: Eğer Kur’an ve Hz. Peygamber’in sünneti böylesine güçlü bir merhamet anlayışı ortaya koyuyorsa, İslam hukukunun ve siyasal düşüncenin önemli bir kısmı nasıl oldu da zamanla daha katı, daha cezalandırıcı ve daha dışlayıcı bir karakter kazandı?

Bu soruya cevap verebilmek için, ilahî vahiy ile tarih boyunca oluşan fıkıh geleneği arasında ayrım yapmak gerekir. Benim iddiam, değişenin vahyin kendisi değil, onu yorumlayan insanın yaklaşımı olduğudur. Kur’an’ın açtığı merhamet ufku, zaman içinde geliştirilen bazı hukukî yorumlarda daralmış; ihtiyat çoğu zaman ihsanın, cezalandırma ise bağışlamanın önüne geçmiştir.

Bu durum yalnızca ceza hukukunda değil; ibadetler, aile hukuku ve toplumsal ilişkiler gibi birçok alanda da gözlemlenebilir. Klasik fakihlerin büyük çoğunluğu samimi niyetlerle hareket etmiş olsa da, geliştirdikleri hukuk metodolojisi birçok durumda kolaylaştırmaktan çok zorlaştırmayı, bağışlamaktan çok cezalandırmayı önceleyen sonuçlar üretmiştir.

Bu değerlendirme, klasik fıkıh mirasını bütünüyle reddetmek anlamına gelmez. Aksine, o mirasın büyüklüğünü teslim ederken onun tarihsel ve beşerî bir yorum olduğunu da hatırlatmak gerekir. İnsan yorumu yanılabilir, gelişebilir ve yeniden değerlendirilebilir. Bu sebeple İslam hukukunun yeniden ihsan ekseninde okunmasının hem mümkün hem de gerekli olduğunu düşünüyorum.

Bu iddiayı somutlaştırmak için iki örnek üzerinde duracağım. İlki, günümüzde yoğun tartışmalara konu olan küfür (blasphemy) suçuna ilişkin hükümler; ikincisi ise ilk bakışta teknik bir mesele gibi görünen Ramazan orucunun bozulması hâlinde uygulanacak kefaret konusudur. Her iki örnek de aynı gerçeğe işaret etmektedir: Kur’an’ın ve Hz. Peygamber’in merhamet merkezli yaklaşımı, zamanla gelişen bazı hukukî yorumların gölgesinde kalmıştır. Bu bölümün amacı belirli fakihleri eleştirmek değil; ihsanın İslam hukukunun yorumlayıcı ilkesi olmaktan nasıl uzaklaştığını ve yeniden nasıl merkeze alınabileceğini tartışmaktır.

Şeriatın Gelişimi (Editoryal Düzenleme)

İslam hukukunun tarihsel gelişimi incelendiğinde, Hz. Peygamber’in vefatından sonra ortaya çıkan yeni siyasî, sosyal ve kültürel şartların hukukî düşünceyi derinden etkilediği görülür. Kur’an ve Sünnet, temel kaynaklar olarak varlığını korumuş; ancak Müslüman toplumların genişleyen coğrafyası, farklı kültürlerle karşılaşması ve yeni problemlerin ortaya çıkması, hukukçuları daha sistematik bir hukuk anlayışı geliştirmeye yöneltmiştir.

Bu süreçte fıkıh büyük bir gelişme göstermiş, mezhepler teşekkül etmiş ve zengin bir hukuk literatürü ortaya çıkmıştır. Şüphesiz bu miras, İslam düşünce tarihinin en önemli başarılarından biridir. Ancak aynı süreçte, hukukî düşünce giderek daha ayrıntılı, daha teknik ve daha kural merkezli bir yapıya bürünmüş; bazı durumlarda hukukun ahlâkî amacı, hukukî şekilciliğin gerisinde kalmıştır.

Oysa Kur’an’ın temel hedefi yalnızca kurallar koymak değildir. Kur’an, insanı erdeme, adalete, merhamete ve ihsana yöneltmeyi amaçlar. Hukuk ise bu ahlâkî gayenin aracı olmalıdır; onun yerine geçen bağımsız bir amaç değil.

İşte bu noktada ihsan kavramı yeniden hatırlanmalıdır. Hz. Peygamber’in Cibrîl hadisinde yaptığı tanıma göre ihsan, “Allah’ı görüyormuşçasına kulluk etmendir; sen O’nu görmesen de O seni görmektedir.” Bu tarif, dinin yalnızca dış davranışlardan ibaret olmadığını; niyet, vicdan ve ahlâkın dinî hayatın merkezinde yer aldığını göstermektedir.

Ne var ki tarih içinde hukukî tartışmalar çoğu zaman bu iç boyuttan uzaklaşmış, dikkat daha çok hükümlerin uygulanmasına yönelmiştir. Böylece hukuk zamanla ahlâkın hizmetinde bir araç olmaktan çıkıp, kimi zaman kendi başına belirleyici bir otorite hâline gelmiştir. Bunun doğal sonucu olarak da merhamet, kolaylaştırma ve bağışlama ilkeleri ikinci plana düşebilmiştir.

Burada vurgulamak istediğim husus, klasik fakihlerin samimiyetini veya ilmî otoritelerini tartışmaya açmak değildir. Onlar kendi dönemlerinin şartları içinde son derece önemli bir görev yerine getirmişlerdir. Ancak onların ulaştıkları sonuçların tamamını değişmez ve nihai hükümler olarak görmek, hem tarihsel gerçeklikle hem de İslam düşüncesinin dinamik yapısıyla bağdaşmamaktadır.

Bu nedenle bugün yapılması gereken, klasik mirası reddetmek değil; onu Kur’an’ın temel değerleri ışığında yeniden değerlendirmektir. Eğer Kur’an’ın merkezinde rahmet, adalet ve ihsan bulunuyorsa, hukukî yorumların da bu değerleri görünür kılması gerekir. Aksi takdirde hukuk, maksadından uzaklaşarak şekilciliğe dönüşme tehlikesiyle karşı karşıya kalacaktır.

Vaka İncelemesi 1: Küfür (Blasphemy) Suçu

İhsan ile hukuk arasındaki mesafenin en belirgin örneklerinden biri, günümüzde birçok Müslüman ülkede tartışılmaya devam eden küfür (blasphemy) suçudur.

Kur’an’a baktığımızda, Allah’a, peygamberlere ve dine yönelik inkâr, alay veya hakaret içeren birçok örnekle karşılaşırız. Ancak dikkat çekici olan husus şudur: Kur’an bu fiilleri ağır bir şekilde kınamakla birlikte, bunlar için dünyada uygulanacak belirli bir ceza öngörmez. Hesap günü ve ilahî adalet sürekli vurgulanır; nihai hükmün Allah’a ait olduğu hatırlatılır.

Hz. Peygamber’in uygulamalarında da benzer bir yaklaşım görülmektedir. Kendisine hakaret eden, onu yalanlayan veya şahsını hedef alan birçok kişiyle karşılaşmış; bunların önemli bir kısmına af ve hoşgörüyle yaklaşmıştır. Elbette savaş şartları, vatana ihanet veya fiilî saldırı gibi farklı hukukî durumlar vardır; ancak bunların tamamını yalnızca “küfür suçu” başlığı altında değerlendirmek tarihsel gerçekliği yansıtmaz.

Buna rağmen klasik fıkıh literatüründe, özellikle daha sonraki dönemlerde, küfür suçuna ilişkin çok daha ağır hükümler geliştirilmiştir. Bu hükümler, zamanla bazı ülkelerin ceza kanunlarına da girmiş ve modern dönemde ciddi tartışmalara yol açmıştır.

Pakistan bunun en dikkat çekici örneklerinden biridir. Ülkede yürürlükte bulunan küfür yasaları, zaman zaman siyasî hesaplaşmaların, kişisel husumetlerin ve toplumsal baskıların aracı hâline gelebilmektedir. Hakkında suçlama yöneltilen kişilerin bir kısmı yıllarca yargılanmayı beklemekte, bazıları ise mahkeme kararı kesinleşmeden linç girişimlerine maruz kalmaktadır.

Burada tartışılması gereken mesele, belirli bir ülkenin hukuk sistemi değil; şu temel sorudur: Eğer Kur’an açıkça dünya cezası öngörmediği bir konuda, insanlar daha ağır cezalar geliştirmişse, bu durum ilahî rahmet anlayışıyla nasıl bağdaştırılacaktır?

Benim kanaatimce mesele tam da burada düğümlenmektedir. Kur’an’ın sessiz kaldığı veya uhrevî alana bıraktığı bazı konular, tarih içinde hukukî düzenlemelerle dünyevî cezalara dönüştürülmüştür. Böylece ihsan merkezli yaklaşım yerini giderek güvenlik merkezli bir hukuk anlayışına bırakmıştır.

Bu değerlendirme, dine hakareti meşrulaştırmak anlamına gelmez. Hiçbir toplum kutsallarına yönelik saldırıları teşvik edemez. Ancak hukukî yaptırımın sınırlarını belirlerken Kur’an’ın yöntemini göz ardı etmek de aynı derecede ciddi bir problemdir. İslam hukukunun temel referansı tarih boyunca oluşan yorumlar değil, öncelikle vahyin kendisi olmalıdır.

Vaka İncelemesi 2: Oruç Kefareti ve İhsan İlkesi

İhsanın zamanla hukukî şekilciliğin gerisinde kalmasının dikkat çekici örneklerinden biri de, Ramazan ayında bilerek orucunu bozan kimseye uygulanacak kefaret meselesidir.

Bu konuda temel dayanak, Hz. Peygamber döneminde yaşanan meşhur bir hadisedir. Bir adam Resûlullah’a gelerek Ramazan orucunu bilerek bozduğunu söyler. Bunun üzerine Hz. Peygamber ona sırasıyla şu imkânları sunar: Bir köle azat etmesi, buna gücü yetmiyorsa iki ay peş peşe oruç tutması, buna da gücü yetmiyorsa altmış fakiri doyurması.

Adam bunların hiçbirini yapabilecek durumda olmadığını söyleyince, bir süre sonra getirilen hurmalar kendisine verilir ve bunları fakirlere dağıtması istenir. Adam, Medine’de kendisinden daha fakir bir aile bulunmadığını söyleyince Hz. Peygamber tebessüm eder ve hurmaları ailesine götürmesini söyler.

Bu rivayet dikkatle okunduğunda, Hz. Peygamber’in amacının cezalandırmak değil, kişinin içinde bulunduğu şartları dikkate alarak çözüm üretmek olduğu görülmektedir. Sürecin her aşamasında kolaylaştırma ön plandadır. Sonuçta kefaret, cezaya değil; insanın imkânına ve durumuna göre şekillenen bir telafi anlayışına dönüşmektedir.

Ne var ki sonraki dönemlerde bu rivayet, çoğu zaman farklı bir perspektifle yorumlanmıştır. Fakihler, hadisin arkasındaki kolaylaştırıcı yaklaşımı ikinci plana iterek daha çok uygulanacak hükümlerin sıralaması ve bağlayıcılığı üzerinde durmuşlardır. Böylece örneğin merkezindeki merhamet ve esneklik yerine, teknik ayrıntılar öne çıkmıştır.

Burada eleştirdiğim husus hadisin kendisi değil, hadisin yorumlanış biçimidir. Hz. Peygamber’in uygulamasında açıkça görülen kolaylaştırma, kişinin durumunu dikkate alma ve rahmet ilkeleri, zaman içinde daha katı hukukî kalıplar içinde değerlendirilmiştir.

Oysa bu olayın en dikkat çekici yönü, Resûlullah’ın hiçbir aşamada kişiyi aşağılamaması, dışlamaması veya cezalandırmayı amaç edinmemesidir. Aksine, onun içinde bulunduğu ekonomik ve sosyal şartları dikkate alarak, ibadetin ahlâkî gayesini koruyan bir çözüm üretmiştir. Kanaatimce bu rivayet, ihsan merkezli hukuk anlayışının en güzel örneklerinden biridir.

İşte bu nedenle, İslam hukukunu yeniden okurken yalnızca hükümlerin lafzına değil, Hz. Peygamber’in uygulamalarında açıkça görülen rahmet, kolaylaştırma ve insanı gözetme ilkesine de odaklanmak gerekir. Çünkü hukukun amacı insanı ezmek değil; onu ahlâken olgunlaştırmak ve Allah’a yaklaştırmaktır.

İhsanı Yeniden Merkeze Almak

Buraya kadar ele aldığımız örnekler ortak bir gerçeği göstermektedir. Sorun, Kur’an’ın veya Hz. Peygamber’in ortaya koyduğu ilkelerde değil; bu ilkelerin tarih içinde yorumlanış biçimindedir. İslam hukukunun gelişim süreci büyük bir ilmî birikim ortaya çıkarmış olmakla birlikte, bazı yorumlar zamanla hukukun ahlâkî gayesini gölgede bırakmıştır.

Kanaatimce bunun temel nedeni, maksatlardan çok hükümlere, ahlâkî ruhtan çok hukukî şekle odaklanılmasıdır. Oysa Kur’an’ın birçok ayetinde hükmün ötesinde adalet, merhamet, kolaylaştırma ve ihsan vurgulanmaktadır. Bu değerler hukukun alternatifi değil, onun varlık sebebidir.

Bu nedenle bugün ihtiyaç duyulan şey, klasik fıkıh mirasını reddetmek değildir. Böyle bir yaklaşım hem tarihî birikime hem de İslam ilim geleneğine haksızlık olur. Asıl yapılması gereken, bu mirası Kur’an’ın temel ilkeleri ışığında yeniden değerlendirmektir. Çünkü insan ürünü olan her yorum gibi hukukî yorumlar da tarihsel şartlardan etkilenmiş, değişmiş ve gelişmiştir.

İhsan merkezli bir hukuk anlayışı, hukuku ortadan kaldırmayı değil; onun asıl gayesini yeniden görünür kılmayı amaçlar. Hukuk, insanı yalnızca cezalandıran veya sınırlayan bir mekanizma değil; onu adalete, merhamete ve ahlâkî olgunluğa yönelten bir vasıta olmalıdır. Bu bakımdan ihsan, hukukun karşıtı değil, onun en yüksek ufkudur.

Sonuç

Yukarıdaki iki örnek aynı metodolojik probleme işaret etmektedir. Gerek Ramazan orucunun bozulmasına ilişkin kefaret hükmünde gerekse küfür (blasphemy) suçuna ilişkin yorumlarda, Kur’an ve Hz. Peygamber’in ortaya koyduğu merhamet eksenli yaklaşımın zaman içinde daha katı hukukî yorumların gölgesinde kaldığı görülmektedir.

Burada savunduğum görüş, klasik fıkıh mirasının bütünüyle reddedilmesi değildir. Aksine, bu mirasın tarihî değerini teslim ederken onun ilahî değil, beşerî bir yorum olduğunu hatırlatıyorum. Beşerî yorumlar ise her zaman yeniden değerlendirilebilir.

Kanaatimce İslam hukukunun bugün en çok ihtiyaç duyduğu şey, ihsanın yeniden yorumlayıcı ilke hâline getirilmesidir. Çünkü Kur’an’ın temel mesajı yalnızca hukuka uygun davranmak değil; adalet, merhamet ve bağışlama temelinde daha erdemli bir insan ve toplum inşa etmektir. Hz. Peygamber’in uygulamaları da bu ilkenin en açık örneklerini sunmaktadır.

Bu sebeple ihsan, hukukun alternatifi değil; onun nihai gayesidir. Hukuk düzeni ancak insanı ahlâkî olgunluğa yaklaştırdığı ölçüde gerçek anlamını kazanır. Eğer hukuk, rahmeti görünmez hâle getiriyor; kolaylaştırmak yerine zorlaştırıyor ve bağışlamanın önüne cezalandırmayı geçiriyorsa, yeniden Kur’an’ın ve Hz. Peygamber’in ortaya koyduğu ilkeler ışığında değerlendirilmesi gerekir.

Benim bu bölüm boyunca ortaya koymaya çalıştığım temel iddia budur: İslam’ın aslî kaynakları ihsanı merkeze almaktadır. Tarih içinde oluşan bazı hukukî yorumlar ise bu merkezi giderek zayıflatmıştır. İhsanı yeniden merkeze almak, yalnızca İslam hukukunu değil, Müslümanların siyaset, yönetim ve toplumsal hayat anlayışını da daha adil, daha merhametli ve daha insanî bir zemine taşıyacaktır.

M. A. Muqtedar Khan

Muhammed Abdul Muqtedar Khan (doğum 1966), Hint asıllı Amerikalı bir akademisyen ve Delaware Üniversitesi Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler Bölümü’nde profesördür . Khan, üniversitedeki İslam Araştırmaları Programı’nın kurucu direktörüdür. Adrian Koleji’nde Siyaset Bilimi Bölümü Başkanlığı ve Uluslararası Çalışmalar Direktörlüğü görevlerinde bulunmuştur . 2003-2008 yılları arasında Brookings Enstitüsü’nde kıdemli misafir araştırmacı olarak görev yapmıştır. 2011-2014 yılları arasında Sosyal Politika ve Anlayış Enstitüsü’nde kıdemli araştırmacı olarak görev yapmış ve 2014 yılından beri de eski adıyla Küresel Politika Merkezi olan New Lines Strateji ve Politika Enstitüsü’nde kıdemli araştırmacı olarak görev yapmaktadır.