Pozitivist Antropoloji ve Maneviyat: Dinsel Tecrübenin Mağara Gazına İndirilmesi Sorunu

Son dönemlerde toplumda belirli bir görünürlük kazanan bazı insanların, duydukları veya yüzeysel biçimde öğrendikleri her şeyi ciddi bir düşünsel süzgeçten geçirmeden, adeta işportacı mantığıyla piyasaya sürmeleri ayrıca bir ahlâk ve kişilik problemine dönüşmektedir. Özellikle din, maneviyat, peygamberlik veya metafizik gibi son derece derin meselelerin; birkaç popüler nöroloji kavramı, yarım yamalak antropoloji bilgisi ya da sosyal medyada dolaşan spekülatif teoriler üzerinden kesin hükümler şeklinde sunulması, düşünsel ciddiyetle bağdaşmamaktadır. Çünkü hakikat arayışı ile dikkat çekme arzusu aynı şey değildir. İnsanlığın binlerce yıllık metafizik birikimini, birkaç slogan cümlesiyle küçümsemeye çalışmak çoğu zaman bilimsel cesaret değil, düşünsel yüzeysellik göstergesidir.

Dahası bu tür meseleleri, hiçbir epistemolojik sorumluluk hissetmeden sürekli piyasaya sürmek, kamusal düşünce alanını kirletmektedir. Piyasa bir çöplük değildir; hiç kimsenin şahsî tatminsizliklerini, komplekslerini veya gösteriş arzusunu boşaltacağı bir alan da değildir. İnsan söylediği şeylerle yarın yeniden yüzleşebilir. Bu nedenle özellikle akademik veya entelektüel görünüm altında ortaya çıkan kişilerin, söyledikleri sözlerin ağırlığını taşıyabilecek bir sorumluluk bilincine sahip olmaları gerekir. Eğer insan hâlâ utanma duygusunu koruyorsa, yalnızca ilgi çekmek veya gündem olmak adına yarım bilgiyle metafizik geleneklere saldırmanın ne kadar problemli olduğunu da fark eder.

Giriş

Modern pozitivist antropolojinin en problemli yönlerinden biri, “ilkel insan” kavramını çoğu zaman sorgulanamaz bir kategori gibi kullanmasıdır. Özellikle 19. yüzyıl evrimci düşüncesi içerisinde insanlık tarihi doğrusal bir gelişim modeli üzerinden okunmuş; modern seküler-bilimsel insan bilinç düzeyinin zirvesi olarak kabul edilirken geleneksel toplumlar “eksik”, “çocuk”, “irrasyonel” veya “büyüsel” bilinç aşamasında değerlendirilmiştir. Böylece maneviyat, kutsal, metafizik yönelim ve dinî tecrübe; hakikate ilişkin ontolojik imkanlar olarak değil, insanlığın henüz bilimsel düşünceye ulaşamadığı dönemlerin psikolojik kalıntıları gibi yorumlanmıştır.

Oysa burada temel sorun, pozitivizmin kendi tarihsel ve kültürel konumunu evrensel insanlık ölçüsü gibi sunmasıdır. Çünkü “ilkel” olarak tanımlanan toplumlar çoğu zaman son derece gelişmiş sembolik sistemlere, metafizik kavrayışlara, ritüel yapılara ve varlık anlayışlarına sahiptir. Modern insanın teknolojik üstünlüğü ise doğrudan ontolojik veya metafizik üstünlük anlamına gelmez. Buna rağmen pozitivist yaklaşım, kendi bilgi modelini norm kabul ederek farklı bilinç biçimlerini çoğu zaman patolojik, irrasyonel veya biyolojik indirgemeler üzerinden açıklama eğilimine girmiştir.

Bu nedenle pozitivist antropolojinin din ve maneviyat yorumları yalnızca bilimsel açıklamalar olarak değil, modernitenin insan anlayışını yansıtan ideolojik okumalar olarak da değerlendirilmelidir.

Pozitivist antropolojinin en dikkat çekici eğilimlerinden biri, mağara deneyimini metafizik veya sembolik bir yönelim olarak değil, biyolojik ve psikolojik bir olgu olarak yorumlama çabasıdır. Özellikle bazı modern teorilerde mağara; insanın kutsal tecrübesinin ortaya çıktığı ontolojik bir eşik değil, halüsinasyon üreten fiziksel bir ortam gibi ele alınmıştır. Buna göre karanlık, oksijen azalması, yer altı gazları, yankı, izolasyon ve trans hâlleri insan zihninde sıra dışı deneyimler oluşturmuş; ilkel insan da bu deneyimleri “ruh”, “melek”, “cin” veya “tanrı” gibi metafizik varlıklarla açıklamıştır. Böylece maneviyat, hakikate yönelen bilinç biçimi olmaktan çıkarılarak nörolojik ve çevresel koşulların ürettiği bir yanılsama gibi okunmuştur.

Ancak bu yaklaşımın temel problemi, sembolik ve metafizik düşünceyi biyolojik süreçlere indirgemesidir. Çünkü mağara, yalnızca fiziksel bir mekân değildir. İnsanlık tarihindeki birçok gelenekte mağara; içe dönüşün, inzivanın, arınmanın ve hakikat arayışının sembolü olarak görülmüştür. Nitekim Platon’un mağara alegorisi fiziksel bir karanlığı değil, epistemolojik bir kapanmışlığı temsil eder. Mağaradaki gölgeler duyusal dünyanın sınırlılığını ifade ederken, mağaradan çıkış hakikate yönelişi simgeler. Aynı şekilde birçok peygamberî ve mistik gelenekte mağara, zihinsel bir çöküş alanı değil; tefekkür, yalnızlaşma ve varoluşsal yoğunlaşma mekânı olarak karşımıza çıkar. Bu nedenle mağarayı yalnızca halüsinasyon üreten biyolojik bir ortam gibi okumak, sembolik düşüncenin derinliğini kaybetmek anlamına gelir.

Dahası mağara teorileri çoğu zaman bilimsel kesinlikten ziyade modern natüralist önkabullerin uzantısı görünümündedir. Çünkü burada temel varsayım şudur: “Aşkın bir hakikat olamaz; öyleyse insanın yaşadığı kutsal deneyimlerin fiziksel bir nedeni bulunmalıdır.” Böylece metafizik ihtimal daha baştan dışlanmakta, geriye yalnızca biyolojik açıklama arayışı kalmaktadır. Oysa bir deneyimin beyindeki veya çevresel koşullardaki eşlikçilerini göstermek, onun hakikat değerini ortadan kaldırmaz. Nasıl ki aşkın biyokimyasal süreçlerle ilişkili olması aşkı bütünüyle yanılsama hâline getirmiyorsa, mistik veya dinî deneyimlerin belirli nörolojik süreçlerle birlikte ortaya çıkması da onların ontolojik değerini otomatik olarak geçersiz kılmaz. Bu nedenle mağara merkezli indirgemeci teoriler, çoğu zaman metafizik olanı çürütmekten çok, onu biyolojik dile tercüme etmektedir.

Nörolojik İndirgemecilik

Modern pozitivist düşüncenin önemli uzantılarından biri de nörolojik indirgemeciliktir. Bu yaklaşım, dinî ve mistik tecrübeleri metafizik veya ontolojik bir yönelim olarak değil, beynin belirli fiziksel süreçlerinin ürünü olarak açıklama eğilimindedir. Özellikle temporal lob epilepsisi, dopamin faaliyetleri, serotonin değişimleri, trans halleri, yoğun meditasyon durumları, uyku bozuklukları ve nörokimyasal süreçler üzerinden mistik deneyimlerin açıklanabileceği ileri sürülmüştür. Hatta bazı araştırmacılar vahiy deneyimlerini epileptik nöbetlerle ilişkilendirmeye çalışmış, peygamberî tecrübeleri nörolojik anomaliler çerçevesinde yorumlamıştır. Bu yaklaşımda kutsal deneyim, hakikate açılan bir imkan olmaktan çıkarılarak beynin olağandışı faaliyetlerinin ürettiği psikolojik bir durum hâline indirgenmektedir.

Ancak burada temel sorun, biyolojik eşlik ile ontolojik açıklamanın birbirine karıştırılmasıdır. Çünkü insanın bütün deneyimlerinin beyinsel karşılıkları vardır. Aşk, sanat, matematiksel düşünme veya ahlâkî sezgi de belirli nörolojik süreçlerle ilişkilidir. Buna rağmen hiç kimse matematik düşünmenin beyinde gerçekleşmesini matematiğin yanlışlığına kanıt saymaz. Dolayısıyla mistik tecrübelerin belirli nörolojik süreçlerle birlikte ortaya çıkması, onların zorunlu olarak yanılsama olduğu anlamına gelmez. Bu nedenle nörolojik indirgemecilik çoğu zaman metafizik olanı çürütmekten çok, onu biyolojik dile tercüme etmektedir.

Mağara ve Halüsinasyon Teorileri

Pozitivist antropolojinin dikkat çekici yorumlarından biri de mağara merkezli halüsinasyon teorileridir. Özellikle bazı modern araştırmalarda mağaralar; yalnızlık, karanlık, yankı, oksijen azalması, yer altı gazları ve kapalı alan etkileri sebebiyle insan zihninde sıra dışı deneyimler oluşturan mekânlar olarak değerlendirilmiştir. Bu çerçevede tarih öncesi mağara resimleri, şamanik trans deneyimleri ve mistik vizyonlar arasında ilişki kurulmuş; bazı yorumcular insanın “ruh”, “cin”, “melek” veya “tanrı” fikrine bu tür halüsinatif deneyimler sonucunda ulaştığını ileri sürmüştür. Böylece mağara, hakikate yönelişin sembolik mekânı olmaktan çıkarılarak biyolojik yanılsamaların üretildiği fiziksel bir ortam gibi okunmuştur.

Fakat bu yaklaşım, sembolik düşüncenin ve metafizik yönelimin derinliğini büyük ölçüde göz ardı etmektedir. Çünkü mağara birçok gelenekte yalnızca fiziksel bir mekân değil; inziva, içe dönüş, arınma ve hakikate yönelişin sembolüdür. Platon’un mağara alegorisinde mağara fiziksel karanlığı değil, epistemolojik kapalılığı temsil eder. Benzer şekilde peygamberî geleneklerde mağara, zihinsel bozulmanın değil, tefekkürün ve varoluşsal yoğunlaşmanın mekânıdır. Buna rağmen modern indirgemeci yaklaşım, sembolik ve ontolojik boyutu geri plana iterek meseleyi yalnızca fizyolojik şartlara indirgeme eğilimindedir. Böylece metafizik tecrübe, anlam taşıyan bir yönelim olmaktan çıkarılıp nörolojik ve çevresel koşulların ürettiği bir yanılsama biçiminde yorumlanmaktadır.

***

Modern düşüncenin en belirleyici eğilimlerinden biri, insanın metafizik ve manevî yönelimlerini aşkın bir hakikat arayışı olarak değil, açıklanması gereken antropolojik olgular olarak ele almasıdır. Özellikle pozitivist antropoloji geleneği içerisinde din, vahiy, kutsal, mistik tecrübe ve metafizik yönelim; çoğu zaman insan zihninin ilkel, korkuya dayalı veya biyolojik şartlanmalarla oluşmuş ürünleri şeklinde yorumlanmıştır. Böylece dinî tecrübe, ontolojik bir imkan olmaktan çıkarılarak psikolojik, sosyolojik veya nörolojik süreçlere indirgenmiştir.

Bu yaklaşımın temel problemi yalnızca dine eleştirel yaklaşması değildir. Asıl problem, metafizik olanın hakikat ihtimalini daha baştan metodolojik olarak dışlamasıdır. Pozitivist yaklaşım için soru artık “Tanrı gerçekten konuşmuş olabilir mi?” değildir; soru, “İnsan neden Tanrı’nın konuştuğunu düşündü?” sorusuna dönüşmüştür. Böylece din, kendisi hakkında konuşulan bir hakikat alanı olmaktan çıkarılmış; insan psikolojisinin, korkularının, toplumsal yapılarının veya biyolojik süreçlerinin bir semptomu gibi okunmaya başlanmıştır.

Bu bağlamda özellikle 19. yüzyıl evrimci antropolojisi önemli bir kırılma noktasıdır. Auguste Comte, Edward Burnett Tylor ve James George Frazer gibi isimler insanlık tarihini çizgisel bir ilerleme modeli içerisinde yorumlamışlardır. Bu modele göre insanlık önce büyüsel düşünce döneminden geçmiş, ardından dinî döneme ulaşmış ve nihayet bilimsel aşamaya geçmiştir. Böylece modern bilimsel bilinç insanlığın en gelişmiş aşaması olarak kabul edilirken, geleneksel toplumlar “çocuk insanlık” veya “ilkel bilinç” düzeyinde değerlendirilmiştir.

Edward Tylor’ın animizm teorisi bu yaklaşımın tipik örneklerinden biridir. Tylor’a göre ilkel insan; rüya, ölüm, gölge ve nefes gibi deneyimlerden hareketle “ruh” fikrini üretmiştir. James Frazer ise büyüden dine, dinden bilime uzanan bir gelişim şeması kurmuştur. Bu yaklaşımda din, hakikate ilişkin bir yönelim değil; doğayı açıklama konusunda başarısız olmuş erken dönem insan zihninin geçici bir aşaması olarak değerlendirilmiştir.

Ancak burada dikkat edilmesi gereken nokta şudur: Bu teoriler çoğu zaman bilimsel olmaktan ziyade ideolojik bir çerçeve taşımaktadır. Çünkü modern insan modeli norm kabul edilmekte, geçmiş toplumlar ise eksik modernler gibi okunmaktadır. Oysa bugün antropoloji alanında birçok araştırmacı, geleneksel toplumların son derece karmaşık sembolik, ritüel ve metafizik sistemler geliştirdiğini kabul etmektedir. Bu nedenle “ilkel insan” kavramının kendisi bile artık ciddi biçimde problemli görülmektedir.

Pozitivist indirgemecilik yalnızca klasik antropolojiyle sınırlı kalmamış, daha sonra psikoloji ve nörobilim alanlarına da taşınmıştır. Freudcu yaklaşım dini bastırılmış korkuların, baba figürünün ve ölüm kaygısının ürünü olarak yorumlamıştır. Daha sonraki bazı nöro-psikolojik teoriler ise peygamberlik, vahiy veya mistik deneyimleri epilepsi, temporal lob faaliyetleri, trans halleri, mağara izolasyonu, oksijen azlığı veya halüsinasyonlarla açıklamaya çalışmıştır.

Özellikle bazı popüler yorumlarda mağaralar ile dinî tecrübe arasında doğrudan bağlantılar kurulmuştur. Tarih öncesi mağara resimleri, şamanik deneyimler veya kapalı alanlarda oluşabilecek fizyolojik etkiler üzerinden “insanların melek, ruh veya tanrı gördükleri” ileri sürülmüştür. Fakat burada ciddi bir metodolojik sorun bulunmaktadır. Çünkü bir deneyimin biyolojik eşlikçisini göstermek, o deneyimin hakikat değerini ortadan kaldırmaz. Dua eden insanın beyninde belirli bölgelerin aktif olması, duanın yanlış olduğunu kanıtlamadığı gibi; aşk yaşayan bir insanın biyokimyasal süreçler yaşaması da aşkın gerçekliğini ortadan kaldırmaz.

Dolayısıyla pozitivist yaklaşım çoğu zaman metafizik olanı çürütmemekte, yalnızca onu biyolojik dile tercüme etmektedir. Fakat biyolojik tercüme ile ontolojik açıklama aynı şey değildir. Çünkü bir düşüncenin beyindeki karşılığını göstermek, o düşüncenin yanlış olduğunu göstermez.

Bu mesele Platon’un mağara alegorisi üzerinden daha açık biçimde anlaşılabilir. Modern indirgemeci yorum bazen mağarayı fiziksel bir karanlık ortam olarak okuyup bunu halüsinasyon teorileriyle ilişkilendirmeye çalışmaktadır. Halbuki Platon’da mağara, fiziksel bir mekândan çok epistemolojik bir semboldür. Mağaradaki gölgeler duyusal dünyanın sınırlılığını temsil ederken, mağaradan çıkış hakikate yönelişi ifade etmektedir. Burada mesele biyolojik bir illüzyon değil, varlık ve bilgi problemidir. Dolayısıyla alegoriyi yalnızca fiziksel koşullara indirgemek, sembolik düşüncenin derinliğini kaybetmek anlamına gelir.

Sonuç olarak pozitivist antropolojinin temel eğilimlerinden biri, insanın aşkınlık yönelimini ontolojik bir imkan olarak değil, açıklanması gereken bir anomali olarak görmesidir. Oysa dinî ve metafizik gelenekler insanı yalnızca biyolojik bir varlık olarak değil, hakikate yönelen bir bilinç olarak değerlendirmektedir. Bu nedenle maneviyatı yalnızca psikolojik veya nörolojik süreçlere indirgemek, insan tecrübesinin en temel boyutlarından birini eksiltmek anlamına gelmektedir.