“Transandantal Dönüşün, Husserl’in Erken Metafizik Anlayışına ve Tanrı’nın Varlığına Yönelik Sıradışı Argümanına Etkisi”

II. Husserl’de Sınırlılık ve Sonsuzluk

Bu düşünce dizisinin ilk adımı, gerçek varlık kavramını transandantal fenomenoloji çerçevesinde yeniden tanımlamaktır. Transandantal dönüşten önce, örneğin Mantıksal İncelemelerde, Husserl için bir nesnenin gerçek varlığı, bilinçten dışarıda ve ondan bağımsız olan, niyetli eylemle (anlam eylemi başarıyla gerçekleştirildiğinde) ulaşılabilen ya da ondan kaçırılan (anlam eylemi başarısız olduğunda) bir dış varlık olarak tanımlanıyordu. Transandantal idealizm sorununa adanmış el yazmaları, gerçek ve dışsal varlık tanımını oldukça sıra dışı bir şekilde dönüştürdü. 1913 tarihli bir el yazmasında Husserl, başlangıçta oldukça garip görünen şu ifadeyi kullanır: “Gerçekten var olan bir şeyin fikri, gerçekten deneyimleyen bir bilincin varlığını gerektirir.” Bu ifadenin derin anlamı, Husserl’in varlık tanımındaki yenilikte ortaya çıkar. Husserl, zihinden bağımsız, dışsal varlığı iki şekilde tanımlar. Bir yandan, bilincin haklı çıkartması olarak, diğer yandan ise, Husserl için varlık, “Kantçı anlamda bir fikir”dir. Bu şekilde Husserl, gerçek varlık kavramını bilinç üzerine temellendirir ve bir kısmını diğerine bağımlı hale getirir. Maddi, dışsal varlığı – nihayetinde dünyanın varlığını – immanen ve mutlak bilincin varlığına göre göreceli olarak görür.

Yöntemsel bir bakış açısından, kendi bilincinin varlığı mutlak olsa da, nihayetinde sınırlı bir varlıktır ve gerçekten sonsuz olanı asla ulaşamaz; sadece onu işaret edebilir. Bireysel, sınırlı bilinç, çevresinde sonsuz olasılıkları açığa çıkarır. Husserl’e göre, bir tekil nesne hakkında bile tam, eksiksiz bilgiye sahip olamayız. Yani, her bir bireysel nesnenin fikri, onun sonsuz bilgi ufukları sunar. Ancak sınırlılık içinde, bu sonsuz olasılıkları ne tamamen ne de gerçekten tüketebiliriz. Husserl’in düşüncesindeki ikinci adım, görünen ampirik varlığa gerçek bir sonsuzluk karakteri atfetmektir. Husserl, görünen ampirik varlığın göreceli olabileceğini, yani esasen bilince bağlı olduğunu söylese de, yine de sonsuz ve gerçekten sonsuz olabileceğini belirtir. Bazı metinlerinde daha ileri giderek, görünen ampirik dünyanın yalnızca olasılık taşımakla kalmayıp, aynı zamanda gerçekten sonsuz olması gerektiğini savunur.

Husserl’in Saf Fenomenoloji ve Fenomenolojik Felsefeye Dair İdealar (1912) adlı eseri, sonsuzluk sorununa yapılan referanslarla doludur. Husserl’e göre, constituting bilincinin yapısının temel bir özelliği, şeyleri ve nihayetinde dünyayı sonsuz açık ufuklarla inşa etmesidir. Husserl, nesnelerin tüm görünüşlerinin, sonsuz bir görünüm ufkunu, içsel ve dışsal ufukların sonsuzluğunu içerdiğini belirtir.

III. Oluşturulan Dünyanın Normatif Düzeni

Dünya, bu sonsuz, yatay bir görünüm yapısına sahiptir. Ancak büyük soru, potansiyel sonsuzluk değildir; yani bilincin sürekli olarak yeni görünüm ufukları oluşturma kapasitesinin olup olmadığıdır. Elbette, bilinç bu kapasiteye sahiptir; bu, onun özüne veya eidetik yapısına aittir. Gerçek soru ise, zihinden bağımsız olarak var olan dünyanın, gerçekten sonsuz bir ampirik varlığa ve toplamlığa sahip olup olmadığıdır. Husserl’in yanıtı, dünyanın özü (eidos) olarak toplamlığın esasen sonsuz olmasını gerektirdiğidir. Dünya, yalnızca kendisi gerçekten sonsuzsa, potansiyel olarak sonsuz sayıda doğru deneyim eylemleri için bir temel oluşturabilir. Dünyanın özü, temel olarak sonsuz, sınırsız bir uzay ve zaman uzantısını ifade eder. Dolayısıyla Husserl için dünya, potansiyel olarak sonsuz sayıda doğru deneyimin bilişsel temeli ve ufku olan sonsuz öğelerden oluşur; sonsuz bir şekilde uzanır ve sonsuz bir karmaşıklığa sahiptir. Ancak böyle bir dünyanın birliği ve uyumlu, koheren toplamı, sınırlı bir zihin tarafından oluşturulamaz. Husserl’e göre, bu, ayrı, sınırlı öznelere sahip sonsuz sayıda varlıkla bile mümkün değildir. Birbirinden izole edilmiş bir sonsuz özne, ölçülemez toplamında koheren, yapısal olarak uyumlu bir sonsuz dünya oluşturamaz. İzole bireyler yalnızca parçalı bir sonsuz dünya oluşturabilir. Husserl’e göre, gerçekten sonsuz, koheren, uyumlu ve bir bütünlük arz eden bir dünyanın oluşturulması, gerçekten sonsuz bir zihnin varlığını gerektirir.

Bu durum, Tanrı için bir argüman olarak oldukça tamamlayıcı görünmektedir. Gerçek nesne fikri, gerçek deneyimleyen bir bilincin varlığını gerektirir. Nesnelerin iç ve dış ufuklarının sonsuzluğu, gerçekten sonsuz bir dünyayı ima eder. Tamlık ve karmaşıklık içinde gerçekten sonsuz bir dünya yalnızca gerçekten sonsuz bir zihin tarafından oluşturulabilir. Yani, gerçekten sonsuz bir dünyanın varlığı, gerçekten sonsuz, oluşturucu bir bilincin varlığını gerektirir. Ancak Husserl’in Tanrı’nın varlığına yönelik argümanı burada durmaz.

Husserl’e göre, nesnel varlık – şeylerin, zihinlerin ve Tanrı’nın varlığı – belirli nesnel normatif özelliklere sahiptir. Hem dünyevi hem de ilahi varlığın, genel olarak dünyanın ve bilincin her kesiminin, zorunlu ve temel olarak belirli normatif özellikler ve sonuçlara, normatif olasılıklara ve gerçeklere sahip olduğunu fenomenolojik olarak göstermek, onun için son derece önemlidir. Bu düşünce, nihayetinde 1906 civarında, onun transandantal dönüşü ile yakından bağlantılı olan yapı fikrinin dönüşümü sayesinde mümkün olmuştur.

Bu bağlamda, Husserl’in ilk büyük fenomenolojik eseri olan Mantıksal İncelemelerde, mantıksal ve teorik eylemlerin, değerlendirme ve pratik eylemler gibi diğer eylem türlerine göre mutlak bir önceliğe sahip olduğu özel bir öneme sahiptir. Bu düzen, 1906 sonrasında, Husserl’in yapı kavramının dönüşümüyle değişmiştir. Önceki yapı kavramına göre, en temel şekli, nesneyi nesneleştiren ve açığa çıkaran bir yapıdır. Mantıksal İncelemeler döneminde, değerlendirme ve pratik eylemlerin nesneleştirici olmadığını, ancak onlara dayandığını ve bir dereceye kadar nesneleştirici eylemler açısından türevsel olduğunu düşünüyordu. 1906 sonrasında, değerlendirici ve pratik eylemler, bu bağlamda değerlendirici ve pratik fenomenlerin yapısı, en azından mantıksal ve teorik akıl eylemleri ile aynı seviyede olmuştur.

Bu, Husserl’in Tanrı anlayışı için neden bu kadar önemli? Çünkü değersel ve pratik aklın apodiktik karşılıkları – ve apodiktik olarak kavranan değer özellikleri ve ilişkileri – o zamana kadar varlığın nesnel özellikleri kadar teorik aklın başarıları ve anlayışlarıydı. Bu bağlamda önemli bir diğer unsur, transandantal dönüşümden sonra detaylı bir şekilde geliştirilen teleoloji kavramıdır. Husserl’e göre, oluşum temelde teleolojik bir belirlenime sahiptir; yani, bir şeye yöneliktir. Örneğin, bilişsel eylemler bir tamamlanma amacına, pratik eylemler ise bir hedefe ulaşma veya gerçekleştirme amacına yönelir.

Bu düşüncelerin Husserl için temel sonucu, dünyanın – nesnel olarak – değer potansiyelleri ve gerçeklikleriyle dolu olduğudur ve bunlar farklı derecelerde sıralanmıştır. Bu dereceler, daha düşük değer potansiyeli ve gerçekliğinin teleolojik olarak daha yüksek bir değere yöneldiği hiyerarşik bir düzende sıralanmıştır. Husserl’in görüşüne göre, bu hiyerarşik düzen sonsuzluğa uzanır ve sonsuz derecede yüksek değer potansiyellerine ve gerçekliklerine işaret eder. Ancak, nihai mükemmellik idealini teleolojik olarak gösteren bu potansiyeller ve gerçeklikler, sonlu zihinler tarafından gerçekleştirilemez; yalnızca sonsuz bir zihin tarafından gerçekleştirilebilir. Bu durum, Husserl’e göre, hem Tanrı’nın varlığının hem de dünyanın varlığının bazı temel özelliklerini anlamamıza yardımcı olur. Yani, tıpkı dünyanın nesnel normatif ve değer özelliklerine sahip olması gibi (dünyanın farklı yönlerden güzel ve iyi olduğunu söyleyebiliriz, ama aynı zamanda nesnel bir şekilde de), Tanrı da her türlü mükemmelliğin nihai ve en yüksek idealidir; sonuçta, dünyanın her mükemmellik ve değerinin nihai oluşturucu kaynağıdır.

Husserl için Tanrı, sonsuz dünyanın epistemik, ontik ve değer açısından en yüksek, uyumlu, tutarlı ve sistematik oluşturucu kaynağı ve temeli olarak görülür. Sonuçta, Tanrı, hem dünyanın hem de karşılıklı bilinçliliğin birliğini ve akılcılığını güvence altına alan Yaratıcıdır. Husserl ayrıca, Tanrı’nın her oluşum ve teleolojinin nihai temeli ve “motoru” olarak sistematik bir vizyona sahiptir; onun için Tanrı, her şeyin nihai epistemik ve ontolojik temelleridir. Husserl’e göre, Tanrı yalnızca kişisel olmayan bir kutup, Platonik bir idea gibi değildir. Aksine, Tanrı, son derece, hatta sonsuz derecede kişisel bir varlıktır; evrendeki her acı çeken, duygusal varlıkla empati kurar, sonlu varlıklar acı çektiğinde O da acı çeker ve bu sonlu yaratıklar mutlu olduğunda O da mutludur. Husserl, 1908 civarında yazdığı bir el yazmasında bunu şöyle ifade eder:

“Tabii ki bu evrensel ben’i – kendisinde her ben’i ve gerçeği kapsayan – deneysel bir ben olarak düşünmemeliyiz. O, sonsuz yaşam, sonsuz aşk ve sonsuz iradedir. Onun sonsuz yaşamı tek bir etkinliktir; ve çünkü O, sonsuz bir tamamlanmadır, aynı zamanda sonsuz bir mutluluktur. Tanrı kendisi de her acıyı, her talihsizliği, her hatayı deneyimler; ve yalnızca başkalarında yaşadığı ve başkalarıyla hissettiği için kendi sonluluğunu, var olmadığı halde sonsuz uyumda aşabilir; çünkü varlığının anlamı budur. Tanrı her yerdedir, Tanrı’nın yaşamı her yaşamda yaşar.”6

_____________________________