Ateizm: Tanımı, Tarihi ve Gelişimi

Başlamak için en iyi yer bir tanımdır. Ateizm dilbilimsel olarak ‘teist olmayan’ anlamına gelir; başka bir deyişle, bir Tanrı’ya ya da tanrılara inanmayan kişi. A ön eki yok ya da değil anlamına gelir ve theos kelimesinden gelen teizm, ‘araya giren bir Tanrı ya da tanrıların varlığına olan inancı’ ifade eder. Her ikisi de Yunanca’dan gelmektedir, ancak kelime anlamına güvenmek terimin anlamını açıklamak için yeterli değildir. Peki bir Tanrı’ya ya da tanrılara inanmamak ne anlama gelir? Kendisini ateist olarak tanımlayan kişinin ateizm lehine olumlu argümanlara sahip olduğunu mu gösterir? Şu anda herhangi bir teistik argüman tarafından ikna edilmedikleri anlamına mı gelir? Yoksa sadece herhangi bir tanrıya inanmadıkları anlamına mı gelir?

Akademisyenler ateizmin tanımı konusunda bir fikir birliğine varmış değiller, ancak benim derdim felsefi tartışmalar değil. Benim odak noktam pratiktir.5 Ortaya attığım ilk soruyu ele alalım: Kendisini ateist olarak tanımlayan kişinin ateizm lehine olumlu argümanlara sahip olduğu anlamına mı gelir? Bu anlamda ateist, Tanrı’nın olmadığına dair bir bilgi iddiasında bulunan kişidir. Bununla birlikte, böyle bir iddia gerekçelendirme gerektirir. İddia pozitif bir iddiadır ve onu destekleyecek bir tür argüman gerektirir. Dolayısıyla, bu tür bir ateist kendi pozisyonu için kanıt sunmalıdır.

Bu da bizi ikinci soruya götürmektedir: Bu, ateistin şu anda herhangi bir teistik argüman tarafından ikna edilmediği anlamına mı gelmektedir? Bu, ateizmden çok uzak ve agnostisizm alanına giriyor gibi görünüyor. Böyle bir pozisyona sahip olmak, Tanrı’nın varlığı için iyi bir argüman sunulması halinde bunu kabul etmek zorunda kalacakları anlamına gelir.

Son olarak, bir sorumuz var: Bu, kişinin herhangi bir tanrıya inanmayan biri olduğu anlamına mı gelir? Eğer bir ateist herhangi bir rasyonel araştırmanın yokluğunda sadece seçimine dayanarak inanmıyorsa, bunun perilere ya da astrolojiye inanmak gibi diğer inançlardan ne farkı vardır?

Deneyimlerime göre, neden hiçbir tanrıya inanmıyorsunuz sorusu bir ateistle mükemmel bir sohbet başlatıcıdır . Aldığım yanıta bağlı olarak, onların agnostik mi, herhangi bir pozitif kanıt olmadan inanan ateistler mi yoksa Tanrı’ya karşı bir argüman mı bulduklarını açıkça anlıyorum. Eğer agnostik iseler, o zaman en iyi strateji Tanrı’nın var olduğuna neden inandığınıza dair iyi nedenler sunmaktır. Eğer samimilerse ve argüman geçerliyse, o zaman İlahi Olan’ın varlığını kabul etmelidirler. Kanıt olmadan hiçbir tanrıya inanmıyorlarsa, o zaman yararlı bulduğum şey inançlarını sorgulamalarını ve düşünmelerini sağlamaktır. Onlara şunu sorarım: Tanrı’nın varlığını reddetmek için elinizde ne gibi kanıtlar var? Ayrıca onlara herhangi bir muhakeme ya da entelektüel temel olmaksızın sadece seçime dayalı bir şeye inanmanın olumsuz sonuçlarını da gösterirdim. Tanrı’nın varlığına karşı kanıt bulduklarını iddia ederlerse, onlardan kanıt isterdim. Bu durumda, bir Müslüman olarak benim görevim, sundukları kanıtın nasıl yanlış olduğunu ya da yanlış anlaşıldığını göstermek ve aynı zamanda Tanrı’nın neden var olduğuna dair bir dava sunmak olacaktır.

İşte size pratikte ateist olmanın ne anlama geldiğinin bir özeti. İlk olarak, kişinin basitçe bir Tanrı’ya veya tanrılara inanmadığı şeklinde olumsuz bir iddia vardır. İkinci olarak, Tanrı’nın varlığına dair mevcut argümanların ikna edici olmadığı görüşü vardır ki bu da agnostisizm anlamına gelir. Son olarak, hiçbir tanrının olmadığına dair pozitif bir iddia vardır. Böyle bir iddia bir argüman gerektirir. Tecrübelerime göre, bu konudaki tartışmalar ne kadar saçma olursa olsun, pek çok ateist, İlahi Olan lehine hiçbir argüman tarafından ikna edilmedikleri için ateisttir. Bu da çoğu ateistin aslında ateist değil, gizli agnostik olduğu anlamına gelmektedir. Dolayısıyla umut vardır ve tek yapılması gereken teizm için iyi bir argüman sunmaktır. Burada önerdiğim pratik tanımların ikili olmadığına dikkat etmek önemlidir; her ateist türünün farklı dereceleri vardır. Ateistler bu tanımlardan birine veya bir kombinasyonuna sahip olarak da tanımlanabilir.

Keşke bu kadar kolay olsaydı. İnsanlar entelektüel robotlar değildir. Hangi dünya görüşünü benimseyeceğimizi bir dizi duygusal, sosyal, ruhsal ve psikolojik faktör belirler. Belirli kararlara veya inançlara yol açan çok sayıda değişkeni çözmek imkansızdır. Ancak benim deneyimlerime göre ateizm, akıl ve bilimden doğan katı bir entelektüel karar değildir. Aksine, ateizm derin bir şekilde psikolojiye dayanmaktadır (her ne kadar bunun tüm ateistler için değil bazıları için geçerli olduğunu takdir etsem de).

Yanlış Tanrıcılık: Tanrı Nefreti-Misoteizm

Her ne kadar ateizmin bir türü olarak görülmese de, İlahi Olan’ın reddinin bir başka türü üzerinde durmanın büyük ilgi çekeceğini düşündüm. Bu bakış açısı Tanrı’nın varlığını reddetmekten ziyade, Tanrı’dan nefret etmeyi ve O’nun var olmamasını dilemeyi içerir. Yunanca nefret anlamına gelen misos ve Tanrı anlamına gelen theos kelimelerinden gelen misoteizm olarak bilinen bu dini isyan karanlıkta gizlenmektedir. Bazılarının belirli ateizm türlerinin psikolojik temeli olduğunu iddia edebileceği Tanrı’ya yönelik bu suçlamaya ışık tutulmasının zamanı gelmiştir.

Doçent Bernard Schweizer konuyla ilgili bir kitap yazmıştır; Algernon Charles Swinburn, Zora Neale Hurston, Rebecca West, Elie Wiesel, Peter Shaffer ve Philip Pullman gibi önde gelen düşünür ve yazarların bir dizi edebi eserini inceledikten sonra, kötülük ve acılarla dolu bir dünyada şefkatli ve merhametli bir Tanrı fikriyle mücadele ettikleri sonucuna varmıştır. Tanrı’ya duydukları nefretin motivasyonunun “genellikle takdire şayan hümanist dürtüler tarafından motive edilmelerinden” kaynaklandığını belirtmektedir.6 Schweizer aynı zamanda yanlış tanrıcıların duygusal ve psikolojik olarak sorunlu olduklarını da belirtmektedir. “Psikolojik, duygusal ve fiziksel olarak yaralı olanların Tanrı’dan yüz çevirme ihtimalinin yüksek olduğu oldukça doğrudur “7 ve “daha etkili hizmet biçimlerinin yanlış tanrıcılığın ateşini söndürmeye veya ateizme giden yolu kapatmaya yardımcı olacağı hiçbir şekilde kesin değildir “8 demektedir. Bu düşünürler ve yazarlar farklı türden yanlış tanrıcıları temsil etseler de, hepsi de Tanrı’nın insanların acı çekmesindeki rolünü sorgulamaktadır:

“Tektanrıcı için durum farklıdır. Ona göre, yaygın kötülüğün iyiliksever bir Tanrı imajıyla uyumsuzluğu gerçek bir sorundur, yalnızca teolojik argümanların kılı kırk yarması değildir. Tanrıtanımazlar Tanrı’nın gerçek suçlayıcılarıdır ve rastgele kötülük ve hak edilmemiş acılardan Tanrı’yı sorumlu tutacaklardır. Dolayısıyla, ateistler ve yanlış tanrıcılar Tanrı’nın insanların acı çekmesindeki rolü sorusuna karşıt yönlerden yaklaşırlar: inançsız kişi yanlış tanrıcının kurguya dayalı geçersiz bir iddiada bulunduğunu söyleyecektir. Tanrıtanımazın kendisi için ise, tam da inançlı olduğu için, Tanrı bir günah keçisi değil, kötülüğün suç ortağı ya da kışkırtıcısıdır. “9

Schweizer’in çalışması oldukça inceliklidir. Yanlış tanrıcılığı agnostik yanlış tanrıcılar, mutlak yanlış tanrıcılar ve siyasi yanlış tanrıcılar olarak kategorize etmektedir. Profesörün ana fikrini özetlemek gerekirse, yanlış tanrıcı bir anahtar soruyla motive olur: İnsanlık Tanrı’yı ve O’nun gerçekleşmesine izin verdiği tüm kötülük ve acıları hak etmek için ne yapmıştır? Tecrübelerime dayanarak, ateistlerin pek çoğunun gizli tanrıtanımaz olduğunu iddia edebilirim. Bu sonuca genellikle tanıklık eden bir soru şudur: Eğer Tanrı var olsaydı, O’na tapar mıydınız? . Karşılaştığım pek çok ateistin yanıtı hayır olacaktır ve sıklıkla dünyadaki ‘gereksiz’ ve ‘karşılıksız’ kötülük ve acılardan söz etmektedirler. Duyarlı varlıklara çektirilen acılar karşısında duydukları endişe ve ıstırapla empati kursam da, ateistler ve yanlış tanrıcılar benzer şekilde örtülü bir tür benmerkezcilikten muzdariptir. Bu, dünyayı kendi gözlerinden başka bir perspektiften görmemek için özel bir çaba sarf ettikleri anlamına gelir. Ancak bunu yaparken bir tür duygusal ya da ruhani yanılgıya düşerler. Tanrı’yı antropomorfize eder ve O’nu sınırlı bir insana dönüştürürler. Tanrı’nın her şeyi bizim gördüğümüz gibi görmesi gerektiğini ve bu nedenle kötülüğü durdurması gerektiğini varsayarlar. Eğer devam etmesine izin verirse, sorgulanmalı ve reddedilmelidir.

İnsanı Tanrı ile karşılaştırmak, olayları bütünsel olarak anlama konusundaki yetersizliklerini ortaya koyar. Tanrıtanımazlar bu noktada muhtemelen bunun insanın Tanrı’dan daha fazla merhamet sahibi olduğu anlamına geldiğini haykıracaktır. Bu da onların olayları kendi bakış açılarının ötesinden göremediklerini vurgulamakta ve Tanrı’nın eylemlerinin ve iradesinin bizim erişemeyeceğimiz İlahi bir nedene uygun olduğunu kavrayamadıklarını ortaya koymaktadır. Tanrı kötülüğün ve acının meydana gelmesinden hoşnut değildir. Tanrı bizim göremediğimiz bir şeyi gördüğü için bunların olmasını engellemez, kötülüğün ve acının devam etmesinden hoşnut olduğu için değil. Tanrı resme sahiptir ve biz sadece bir piksele sahibiz. Bunu anlamak ruhsal ve entelektüel huzuru kolaylaştırır çünkü inanan kişi en nihayetinde dünyada meydana gelen her şeyin üstün İlahi iyiliğe dayanan üstün bir İlahi bilgelikle uyumlu olduğunu anlar. Bunu kabul etmeyi reddetmek, aslında yanlış tevhitçinin kibir, benmerkezcilik ve nihayetinde umutsuzluk bataklığına düştüğü yerdir. Sınavda başarısız olmuştur; Tanrı’ya duyduğu nefret ona Tanrı’nın kim olduğunu unutturur ve İlahi bilgelik, merhamet ve iyilik gerçeğini göz ardı ettirir .

Ateizm ve Felsefi Natüralizm

Ateizmin İslami tanımını tartışmadan önce, bu bölüm bu kitabın birçok bölümünde atıfta bulunulacak bir kavramı tanıtmak için iyi bir fırsattır. Ateizm gibi felsefi natüralizm de İlahi olanı ve doğaüstünü reddeder. Bu nedenle, çoğu ateistin felsefi natüralizmi bir dünya görüşü olarak benimsemesi şaşırtıcı değildir.

Felsefi natüralizm, evrendeki tüm olguların fiziksel süreçlerle açıklanabileceği görüşüdür. Bu fiziksel süreçler kördür ve rasyonel değildir. Bu da kasıtlı olarak bir amaca ya da hedefe yönelmedikleri ve nesneler ya da fikirler arasında mantıksal ilişkiler kuramadıkları anlamına gelir. Felsefi natüralistler tüm doğaüstü iddiaları reddeder ve bazıları evrenin ‘dışında’ bir şey varsa bile bunun evrene müdahale etmediğini savunur. Profesör Richard Dawkins’e göre ateistler felsefi natüralistlerdir. Dawkins’in de belirttiği gibi, bir ateist “doğal, fiziksel dünyanın ötesinde hiçbir şey olmadığına inanır”.10 Ancak, bazı ateist akademisyenler natüralist değildir. Bu ateistler İlahi Olan’ı inkar etseler de, fiziksel olmayan olguların varlığını onaylamaktadırlar. Bir teist için bu tür ateizmle entelektüel olarak ilişki kurmak -genel olarak konuşmak gerekirse- daha kolaydır çünkü bu ateistler fiziksel olmayan olguları reddetmezler. Bu açıdan teizm ile bazı ortak noktalar bulunmaktadır. Tanrı’nın varlığına karşı kanıt ileri süren ya da İlahi olana dair güçlü kanıtların bulunmadığını savunan çoğu ateistin örtük ya da açık bir şekilde felsefi natüralizmi benimsediğini belirtmek önemlidir. Yine de, bu kitapta sunulan argümanların çoğu felsefi natüralizmi benimseyen ya da benimsemeyen ateistlere karşı kullanılabilir.

İslami tanım

Ateizm için kullanılan geleneksel İslami terim ilhaad olup, kelime anlamı ‘sapma’ olup, en iyi ‘tanrıtanımazlık’ olarak tercüme edilebilir. İlhaad terimi Arapça lahad kelimesinden gelmektedir ve bir çukurun kazıldığı ve ölen kişi için bir yan cebin yapıldığı bir tür İslami mezarı tanımlamak için kullanılır. Bu anlamda lahad, kazılan ana çukurdan bir sapmadır. Dilbilimsel olarak bu, ateizmin doğal ve rasyonel olandan bir sapma olduğu anlamına gelir. Peygamber Muhammed صلى الله عليه وسلم tüm insanların doğuştan gelen bir doğa ya da ilksel bir durumla dünyaya geldiğini, bu doğanın esasen Tanrı’yı kabul ettiğini ve İlahi Olan’a ibadet etmeye yatkın olduğunu öğretmiştir (bkz. Bölüm 4).11 Bu Nebevi öğreti, ateizmin doğal olmadığı ve insan ruhunun bir sapması olduğu yönündeki İslami inanç için açık bir temel sağlamaktadır.

İslam teolojisine göre Tanrı’nın isimleri Yaratıcı (Al-Khaaliq), Sürdürücü (Al-Muqeet) ve Başlatıcı (Al-Mubdi)’dır. Ateistler evrenin bir yaratıcısı olduğu fikrini reddettikleri için bu isimleri de reddederler. İslam’ın tevhid olarak bilinen Allah’ın birliği doktrini, Allah’ın isim ve sıfatlarından herhangi birini inkâr etmeyi bir çeşit çoktanrıcılık olarak görür . Bu nedenle, İslami bakış açısından ateistler müşrik olarak kabul edilir. Kur’an’ın bir yaratıcıyı reddedenlerin “emin olmadıklarını “12 ve tektanrıcılığı reddedenleri “ahmaklar “13 olarak tanımladığını görmek şaşırtıcı değildir; bu da çoktanrıcıların ve dolayısıyla ateistlerin mantıksız, tedbirsiz ve akılsız olduklarını ima eder. Özetle, ateizmin İslami tanımı, onun belirsizlik ve mantıksızlığa dayalı doğal olmayan bir dünya görüşü olduğudur.

Ateizmin bu tanımı tarafsız değildir. Pozitif olarak bir Tanrı’nın ya da bir yaratıcının varlığını varsayar. Kur’an ateizmi varsayılan pozisyon olarak kabul etmediği için bu alışılmadık bir durum değildir. İlahi kitap sürekli olarak doğa olaylarına atıfta bulunur. Bu ayetler, okuyucu veya dinleyicinin, Allah’ın evreni bilgelik, amaç, hassasiyet ve güzellikle yarattığı için ibadetimize layık olduğu sonucuna varması için bir öncül olarak kullanılır. Bu ayetler aynı zamanda Tanrı’nın görkemi, gücü, yüceliği, merhameti ve sevgisinin takdir edilmesini sağlar. Her ne kadar en az iki ayet doğrudan ateizmi ele alsa da (bkz. Bölüm 5), Kuran’ın deneysel dünyayla ilgili olan kısmı yalnızca entelektüel argümanlar için bir temel sağlamakla kalmaz, aynı zamanda evrenin ve içindeki her şeyin İlahi bir bilgelik, güç ve amaçla yaratıldığı sonucuna varmak için güçlü bir işaret olarak hizmet eder. Bu da kişinin zihnini ve ruhunu Allah’ın ibadet ve sevgimize layık olduğu sonucuna varmaya itmelidir . Bu Kur’an stratejisi, ateizmin ve bununla bağlantılı olan Tanrı var mıdır sorusunun başlangıç noktası olmadığının, aksine gerçekliği inkâr eden doğal olmayan bir konum olduğunun açık bir göstergesidir.

Ateizmin Kısa Tarihi

İslam tarihinde

Ateizm, 8. yüzyılda Dehriyye’nin ortaya çıkışına kadar büyük bir sosyal ve entelektüel tehdit oluşturmamıştır. Bu düşünürler, tüm bilginin yalnızca ampirik yöntemle elde edilebileceğine inanan deneycilerdi. Kozmosun ebedi olduğuna ve var olan her şeyden sorumlu olan dört nitelikten oluştuğuna inanıyorlardı. Her şeyin her zaman var olduğunu ve herhangi bir yaratıcıya ya da yapıcıya ihtiyaç duymadığını savunmuşlardır.14

Faraj al-Isfahani’nin Kitab al-Aghani’sine göre, ünlü hukukçu ve geleneksel düşünce ekollerinden birinin kurucusu olan Ebu Hanife, 8. yüzyılda bir Dahri ile tartışmıştır. Ebu Hanife’nin halka açık tartışmalarda Dahriyye’yi entelektüel olarak hırpaladığı bilinmektedir . Aralarında Gazali, İbnü’l Cevzi, Cahız, Muhammed b. Şebib, İbn Kuteybe ve Ebu İsa el-Verrak’ın da bulunduğu pek çok İslam alimi Dehriyye’nin iddialarına yanıt vermiştir.15 Gazali Kimiya’-yi sa’adat adlı kitabında Dehriyye’yi evren ve amacı hakkında bütüncül bir anlayışa sahip olmayan indirgemeciler olarak tanımlar. Onların bir kağıt parçası üzerindeki karıncalar gibi olduklarını, gözlerini önlerinde gördükleri mürekkepten ya da kalemden kaldıramadıklarını, dolayısıyla kimin yazdığını göremediklerini ileri sürer.16

Ateizmin İslami tarihi, yalnızca karşılıklı saygı ve hoşgörü ile kolaylaştırılabilecek bir entelektüel tartışma ve münazara ortamını açıkça göstermektedir. Kur’an, sayısız inanca sahip olmanın Allah’ın iradesinin bir parçası olduğunu ve karşılıklı saygı ve hoşgörü dışında hiçbir şekilde zorlama olmaması gerektiğini kesinlikle açık bir şekilde ortaya koymaktadır:

“Eğer Rabbin dileseydi, yeryüzündekilerin hepsi toptan iman ederlerdi. O halde sen, iman etsinler diye insanları zorlayacak mısın? “17

“Dinde zorlama yoktur. “18

İslam düşünürü ve akademisyen Dr. Jaafar Idris, İslam’ın diğer inançlar karşısındaki duruşunu veciz bir şekilde özetlemektedir:

“İslami olmayan inançlarla barış içinde yaşamak, birçok Kuran ayetinde açıkça ifade edilen ve Müslümanlar tarafından tarihleri boyunca uygulanan temel bir İslami ilkedir. Bu, Müslümanların dinlerine dayattıkları ya da istisnai dış koşullar nedeniyle başvurmak zorunda kaldıkları bir şey değildir. Dinin doğası gereği talep edilen bir gerekliliktir…. “19

İslam’ın entelektüel mirası, dinlerinin rasyonel temelleriyle yüzleşen çağdaş meydan okumalara maruz kalan Müslümanlara güven vermelidir. Ateist ve seküler düşünceden gelen sözde yeni itirazlara verilecek cevapların birçoğu İslam’ın klasik ilmi tarafından zaten ele alınmıştır. Bu açıdan bakıldığında Müslümanlar devlerin omuzları üzerinde durmaktadır. Tek kaygıları bu bilgi zenginliğine erişmek ve modern, ilgili ve uygulanabilir bir dil kullanarak onu nasıl çağdaşlaştıracaklarını öğrenmek olmalıdır.

Batı’da

Ateizm antik çağda popüler bir hareket değildi ve önemli bir takipçisi de yoktu. Tarihçilere göre, bu dönemde elimizde olan tek şey “inançsızlıklarını dile getirmeye cesaret eden bireyler (istisnai durumlar) ya da tanrıların varoluşuna dair entelektüel teoriler öne süren, ancak normalde teorilerini uygulamaya koymayan ya da dini uygulamaları tamamen reddeden cesur filozoflardır. “20 Ateizm teriminin ilk kullanımı Yunan bilgin Sir John Cheke’nin Plutarkhos’un Batıl İnançlar Üzerine adlı eserinin çevirisine dayanmaktadır. Fransa’da 1600’lü yıllarda ateizm, dünya görüşüne karşı polemik yazılarına ve sosyo-politik önlemlere ilham kaynağı olmuştur.21 Ateizm, İngiltere’de 1700’lü yılların başlarında bile bir tehdit olarak algılanmıştır. Ünlü oyun yazarı ve denemeci Joseph Addison, ateizme karşı bir bölüm içeren Hıristiyan Dininin Kanıtları başlıklı bir kitap yazmıştır. Kitabın bu bölümünde ateistleri şu şekilde tanımlamaktadır:

“Bu tür Zealotlarda o kadar gülünç ve sapkın bir şey var ki, insan onları doğru renklerle nasıl göstereceğini bilemiyor. Hiçbir şey için oynamadıkları halde sürekli telaş içinde olan bir tür oyunbazdırlar. Sürekli olarak arkadaşlarını kendilerine gelmeleri için kışkırtırlar, ancak aynı zamanda bu pazarlıktan hiçbir şey elde edemeyeceklerini de kabul ederler. Kısacası, ateizmi yayma gayreti, mümkünse, ateizmin kendisinden daha saçmadır… Çelişki ve imkansızlıklarla dolu görüşlere bağlıdırlar ve aynı zamanda bir inanç maddesindeki en küçük zorluğu, onu reddetmek için yeterli bir neden olarak görürler… Bu bağnaz Kâfirlerden birine, dünyanın nedensel ya da ebedi oluşumu, düşünen maddenin ölümlülüğü, Ruhun ölümlülüğü, Bedenin tesadüfi organizasyonu, maddenin hareketleri ve çekimleri gibi Ateizmin tüm büyük noktalarını destekleyerek, en ünlü Ateistlerin görüşlerine göre bir araya getirilip bir tür İnanç haline getirilip getirilmediğini sormak isterdim; Diyorum ki, böyle bir İnancı desteklemek ve dünyadaki herhangi bir halka dayatmak, onların şiddetle karşı çıktıkları herhangi bir maddeden çok daha büyük bir inanç ölçüsü gerektirmez mi?

Bu nedenle, hem kendilerinin hem de kamunun iyiliği için bu kavgacı nesle, en azından kendileriyle tutarlı bir şekilde hareket etmelerini, Dinsizlik için Gayretle ve Anlamsızlık için Bağnazlıkla yanıp tutuşmamalarını tavsiye etmeme izin verin. “22

Addison’ın sözleri, her ne kadar renkli olsa da, 1700’lerde din üzerine ne tür tutkulu ve şiddetli söylemler olduğunu göstermektedir. Ateizm Britanya’da popüler bir hareket olmasa da, inançsızlığın tohumları çoktan atılmış ve bazı meyveleri büyümeye başlamıştı.

Addison’ın ateizm tasviri, kendi dönemindeki tartışmalara dair önyargılı bir sosyal yorum olsa da, 17. ve 18. yüzyıllar akademik bir şüphecilik türünün ve dogmatik olmayan bir ateizm biçiminin önünü açan önemli entelektüel başarılara sahne olmuştur. Bundan sorumlu olan pek çok filozof ve düşünür vardı. 1689 yılında Polonyalı düşünür Kazimierz Lyszczynski De non existential dei adlı eserinde Tanrı’nın varlığını reddetmiştir. Lyszczynski, Tanrı’nın insan eseri olduğunu ve insanların Tanrı kavramını diğerlerini ezmek için yarattığını savunmuştur. 1674 yılında, Avrupa’da geniş bir takipçi kitlesine sahip olan Matthias Knutzen, ateizmi destekleyen yazılar üretti. 1700’lerde David Hume ve Voltaire gibileri, ateizmin kök salması için gerekli entelektüel tohumları sağlayacak argümanlar ve fikirler sundu. Voltaire, tek bir yaratıcının var olduğunu ileri süren, ancak vahyin rolünü ve dini bilginin otoritesini reddeden felsefi ve teolojik bir pozisyon olan deizmi savundu. David Hume, Tanrı ve din konusunda bir külliyat yazmıştır. Tanrı fikrinin anlaşılmaz olduğunu savunmuştur. Ayrıca Tanrı’nın varlığının zorunlu olduğu fikrini savunmuş ve tasarım argümanının zayıflığını ve sınırlılıklarını ortaya koymaya çalışmıştır .

Hume, dünyada kötülüğün ve acının varlığının entelektüel açıdan zorlayıcı olduğunu savunmuştur. Antik filozofları yankılayan argümanı Tanrı’yı inkâr etmiyordu; ancak kötülüğün derecesini ve bunu insani bir bakış açısıyla gerekçelendirmedeki yetersizliğimizi sorguluyordu (bkz. 11. Bölüm). Hume’un dini mucize fikrine saldırısının önemli bir etkisi olmuştur. Hume, mucizelere inanmanın ancak görgü tanıklarının yanılma olasılığının mucizelerin gerçekleşme olasılığından daha az olması durumunda rasyonel olacağını savunmuştur. Bu, popüler kültürde ve akademik söylemde ateizmin güçlenmesine yardımcı olan düşünürlerin, yazarların ve filozofların kapsamlı bir anlatımı olmasa da, o dönemde Batı’da İlahi Olanı reddetmenin tarihine dair bir fikir vermektedir.

yüzyılda ateizmi kabul edilebilir kılma mücadelesinin önemli figürlerinden biri Charles Bradlaugh idi. İngiliz parlamentosunun bir üyesi olan Bradlaugh, ateizmi toplumda kabul edilebilir kılmak için uzun bir mücadele vermiştir. Hedeflerine ulaşamamış olsa da, 19. yüzyılın sonunda başkalarının da kabul edilebilirlik ve saygı için mücadeleye devam etmesinin yolunu açmıştır.23 Bradlaugh, aralarında İnsanlığın İnançsızlıktan Kazancı, Ateizm İçin Bir Savunma ve Diyalogda Şüpheler’in de bulunduğu pek çok deneme yazmıştır.24 Şüpheciliğin ve ateizmin savunucusu olan Bradlaugh, yazılarını “yalnızca Ateist görüşlerin gerçek sahiplerine karşı değil, aynı zamanda haksız yere Ateizmden şüphelenenlere karşı da yaygın olan birçok önyargıyı” ortadan kaldırmak için kullandı.25 Bradlaugh’un aktivizmi yalnızca İngiliz toplumunu ateizmi kabul etmeye ikna etmeye odaklanmadı; aynı zamanda ateizmin insanlığı daha mutlu kıldığını ve insanın refahını artırdığını göstermeye de adanmıştı. İnsanlığın İnançsızlıktan Kazancı adlı makalesinde şöyle yazmıştır: “Bir inançsız olarak, insanlığın kuşkuculuktan gerçek bir kazanç sağladığını ve Hıristiyanlığın giderek artan bir şekilde reddedilmesinin, kendisinden önceki inançların reddedilmesi gibi, aslında insanın mutluluğuna ve refahına katkıda bulunduğunu ve bulunacağını savunmak için izin istiyorum. “26

1920’ler mantıksal pozitivistlerin ortaya çıkışına tanıklık etti. Bilimdeki başarılardan esinlenen bu radikal felsefi hareket, ifadelerin ancak deneysel olarak doğrulanabildikleri takdirde anlamlı olabileceğini savunmuştur. Eğer bir kişi duyuların ulaşamayacağı bir şeye atıfta bulunan bir ifade kullanırsa, bunun saçma olduğunu savunuyorlardı. Mantıksal pozitivistler, fiziksel dünyayı aşan hiçbir şey olmadığını savunmuşlardır. İfadeler ya analitik ya da sentetiktir. Analitik ifadeler tanım gereği doğru olan ifadelerdir. Örneğin, ‘top küreseldir’ ifadesi doğrudur çünkü ‘küresel’ terimi ‘top’ teriminin anlamı içinde yer alır. Sentetik ifadeler deneyim yoluyla doğru olan ifadelerdir. Örneğin, ‘top zıplıyor’ ifadesi zıplayan topa bakılarak doğrulanabilir. Bunun ışığında, mantıksal pozitivistler anlamın ampirik bir ölçütünü oluşturmuşlardır. Bu ölçüt esasen herhangi bir ifadenin anlamlı olabilmesi için fiziksel deneyimle doğrulanması gerektiğini savunur. Bu nedenle Tanrı, metafizik, ahlak ve tarihle ilgili pek çok soru anlamsız kabul edildi. Dolayısıyla, Tanrı fiziksel deneyim yoluyla doğrulanamayacağı için ateizm varsayılan pozisyondu.

1960’lar sonrası mantıksal pozitivizmin ölümüne tanıklık etti. Ölümünün en önemli nedenlerinden biri, kendi kendini yenilgiye uğratmasıydı. Mantıksal pozitivistlerin anlam kriteri, herhangi bir ifadenin fiziksel deneyim tarafından doğrulanması gerektiğiydi; ancak kriterin kendisi fiziksel deneyim tarafından doğrulanamıyordu. Sonuç olarak, kriterin kendisi anlamsızdı.

Mantıksal pozitivizmin çöküşünden sonra akademik dünya teizmin entelektüel dirilişine tanık oldu. Time dergisi 1980 yılında entelektüel teizmin yükselişini yorumladı: “Sadece yirmi yıl önce neredeyse hiç kimsenin öngöremeyeceği sessiz bir düşünce ve tartışma devriminde Tanrı geri dönüş yapıyor. En ilginci de bunun ilahiyatçılar ya da sıradan inananlar arasında değil, uzun süredir Tanrı’yı verimli söylemlerden dışlayan akademik felsefecilerin keskin entelektüel çevrelerinde gerçekleşiyor olması. “27

Teizmin entelektüel canlanmasının bir nedeni de 20. yüzyılın ortalarında ortaya çıkan ilgi çekici bilimsel keşiflerdir. Bunlar arasında evrenin kozmik bir başlangıcı olduğunu öne süren ‘Büyük Patlama’ da bulunmaktadır. Bu, evrenin durağan ve ebedi olduğunu ve bir yaratıcıya ihtiyaç duymadığını varsayan geleneksel düşünceden bir sapmaydı. 1970’lerde kozmologlar, evrenin yasalarının ve düzeninin, insanoğlu gibi karmaşık bilinçli yaşamın var olabilmesi için tasarlanmış ve ince ayarlanmış göründüğünü açıkça ortaya koyan ilginç ince ayar olgusunu keşfettiler . Yirminci yüzyılın başlarında, biyolojinin temelleri ve cıvataları konusunda son derece yetersiz bir anlayışa sahiptik. Organizmaların yapı taşları olan hücrelerin sadece homojen protoplazma parçaları olduğunu düşünüyorduk. Ancak 1953 yılında James Watson ve Francis Crick, hücrenin bilgi depolama aygıtı olan DNA’nın çift sarmal yapısını ortaya koydu. Bu keşfin ardından moleküler biyolojik devrim devam etti ve mikroskobik düzeyde giderek daha büyüleyici, sofistike özellikler ortaya çıkarıldı. Crick (kendisi de bir ateistti) genetik kodun evrenselliğinden o kadar etkilendi ki, bunun tesadüfen gerçekleşmiş olamayacağına ikna oldu ve bir tür dünya dışı müdahalenin söz konusu olduğunu savundu.28 Bilimdeki bu keşifler ve ilerlemeler ile bunların felsefi sonuçları, teizmi giderek entelektüel ve akademik tartışma masasına geri getirdi. Bugün teizm son derece saygın bir konumdadır.

Bugüne kadar çok sayıda akademik yayın Tanrı sorusunu yanıtlamaya çalışmıştır. Bu durum, konu hakkında birçok kitabın yazıldığı popüler düzeye de yansımıştır. Sosyal medyada konuyla ilgili milyonlarca paylaşım bulunmaktadır.

Ateizmin büyümesi

Bu faktörlere rağmen, ateizm şu anda en hızlı büyüyen sosyal ve entelektüel hareketlerden biridir. Son yirmi yılda kendilerini ateist ya da dindar olmayan kişiler olarak tanımlayanların sayısında bir artış yaşanmıştır. Yeni ateizm olarak da bilinen bu hareket, ateizm ve sekülerizm (genellikle ateizmin siyasi tezahürü olarak kabul edilir) için bir dava ortaya koymaya başlamıştır. Richard Dawkins, Sam Harris, Christopher Hitchens ve Dan Dennet gibi modern ateist yazarlar ve akademisyenler bu hareketi kapsamlı bir şekilde desteklemiştir. Kitapları en çok satanlar arasına girmiş ve binlerce kişi halka açık konferanslarını izlemiştir. Bununla birlikte, bazıları söylemlerinin çirkin, döngüsel ve oldukça anlamsız olduğunu iddia etmektedir.

Merhum Christopher Hitchens “dinin her şeyi zehirlediğini “29, Sam Harris “dini kimliklerimizin günlerinin açıkça sayılı olduğunu “30 ve Richard Dawkins Tanrı’nın “hayal” olduğunu savunmaktadır.31 Bu benzerliklere rağmen, ateistler homojen bir grup oluşturmamaktadır. Bazı ateist akademisyenler aslında yeni ateist söyleme katılmamaktadır. Örneğin, filozof Tim Crane şöyle yazmaktadır:

“Bana öyle geliyor ki yeni ateistlerin iddialarının birçoğu doğru değil ve dinin dünya meselelerindeki rolüne ilişkin görüşleri birçok açıdan hatalı… din hakkında bu şekilde konuşmak dünyanın sorunlarıyla başa çıkmak için pek de mantıklı bir yaklaşım değil… insanların inançlarını değiştirmek… şaşırtıcı derecede zor. Ancak burada açık olması gereken bir şey varsa, o da bunu yapmanın yolunun (genellikle) onlara aptal, mantıksız veya umutsuzca cahil olduklarını söylememek olduğudur. “32

Önde gelen ateist filozof Michael Ruse, “Bence Dawkins felsefe ve teolojinin hemen her yönünden bihaber ve bu da belli oluyor” diye haykırmıştır. Ruse, yeni ateistlerin akıllı tasarım ve Hıristiyanlığı ele alma stratejilerinin başarısını değerlendirmekten de geri durmuyor ve bunları şöyle tanımlıyor

“…akıllı tasarıma karşı mücadelede tam bir felaket – bu savaşı kaybediyoruz… ihtiyacımız olan şey anlık ateizm değil, sorunlarla ciddi bir şekilde boğuşmak – ikiniz de Hıristiyanlığı ciddi bir şekilde incelemeye ve fikirlerle ilgilenmeye istekli değilsiniz – Richard’ın iddia ettiği gibi Hıristiyanlığın sadece kötülük için bir güç olduğunu iddia etmek aptalca ve acayip derecede ahlaksızca – bundan da öte, bir mücadelenin içindeyiz ve bu mücadelede müttefikler edinmemiz gerekiyor, iyi niyetli herkesi basitçe yabancılaştırmamız değil. “33

Yeni ateist hareket, ‘kendi içindeki’ mücadeleye rağmen fikirlerini ve dünya görüşünü yayma konusunda oldukça başarılı olmuştur. İngiltere ve Galler’de insanların %25,1’i kendilerini dinsiz olarak tanımlamaktadır ve bu oran Birleşik Krallık kampüslerinde önemli bir artış göstermektedir.34 Avrupa’da insanların %46’sı geleneksel Tanrı kavramına inanmamakta, %20’si ise bir ruh, Tanrı ya da yaşam gücü olduğuna inanmadıklarını belirtmektedir.35 Çinlilerin yarısı kendilerini ateist olarak görmektedir.36 Sosyoloji Profesörü Phil Zuckerman birçok toplumda ateizmin artmakta olduğunu savunmaktadır.37 Ayrıca ateistlerin ana dünya dinlerinden sonra dördüncü sırada geldiğini iddia etmektedir: “…son olarak, bir grup olarak Tanrı’ya inanmayanlar, yaygın olarak tutulan inanç sistemlerinin küresel sıralamasında Hıristiyanlık (2 Milyar), İslam (1,2 Milyar) ve Hinduizm’den (900 Milyon) sonra dördüncü sırada yer almaktadır. “38

Müslüman dünyası da bu büyüyen toplumsal hareketten muaf değildir. Win-Gallup International’a göre, Suudilerin %5’i kendilerini ikna olmuş ateistler olarak görürken, %19’undan fazlası kendilerini dindar olarak görmemektedir.39 Arap dünyasında ateizmle ilgili kitapların Arapçaya çevrilmesiyle birlikte ateizmde bir artış yaşanmıştır. Batı’daki Müslümanlar da benzer sorunlarla karşı karşıyadır. Mürtedlerin kendilerini ateist olarak ilan etmeleriyle birlikte dinden dönmelerde bir artış söz konusudur. Bu sorun Müslüman toplumunun farklı seviyelerinde kendini gösteriyor, ancak üniversite kampüslerinde büyük bir değişim yaşanıyor. Ateist yayınların ve sosyal medyanın yaygınlaşması, agresif ve hararetli aktivizmle birleşerek entelektüel bir meydan okuma ve akran baskısı ortamı yaratmıştır. Kampüste yaşayan ve bu zorluklarla başa çıkmak için yeterli manevi, entelektüel ve teolojik araçlarla donatılmamış bir Müslüman, İlahi Olan’ı inkar etme gibi mantıksız bir yola sapabilir.

_____________________________________________________________________________

5 Bullivant, S. (2015). Defining ‘Atheism’. In: The Oxford Handbook of Atheism. Oxford: Oxford University Press, pp. 11-21.
6 Schweizer, B. (2010). Hating God: The Untold Story of Misotheism. New York: Oxford University Press, p. 28.
7 Ibid, p. 216.
8 Ibid, pp. 217-218.
9 Ibid, pp. 217-218.
10 Dawkins, R. (2006). The God Delusion. London: Bantam Press, p. 14.
11 Narrated by Muslim.
12 The Qur’an, Chapter 52, Verse 36. Throughout this book I have used various Qur’anic translations. The translations I have used most frequently are the translation by Professor Abdel Haleem [See Abdel Haleem, M. A. S. (2005 & Reissue Edition, 2008) The Qur’an: A New Translation. New York: Oxford University Press] and the translation by Sahih International [available at: www.quran.com].
13 “Who but a fool would forsake the religion of Abraham?” The Qur’an, Chapter 2, Verse 130.
14 Crone, P. Atheism (pre-modern). In: Encyclopaedia of Islam, THREE, Edited by: Kate Fleet, Gudrun Krämer, Denis Matringe, John Nawas, Everett Rowson. Available at: http://dx.doi.org/10.1163/1573-3912_ei3_COM_23358 [Accessed 1st October 2016].
15 Ibid.
16 Al-Ghazali. (2007). Kimiya-e Saadat: The Alchemy of Happiness. Translated by Claude Field. Kuala Lumpur: Islamic Book Trust, p. 22. The translator refers to physicists; however, in the original context it refers to those who reject God’s providence.
17 The Qur’an, Chapter 10, Verse 99.
18 The Qur’an, Chapter 2, Verse 256.
19 Idris, J. (2012). An Islamic View of Peaceful Coexistence. Available at: www.jaafaridris.com/an-islamic-view-of-peaceful-coexistence [Accessed 1st October 2016].
20 Bremmer, J. N. (2007). Atheism in Antiquity. In: M. Martin, ed., The Cambridge Companion to Atheism, 1st Edition. New York: Cambridge University Press, p. 11.
21 Hyman, G. (2007). Atheism in Modern History. In: M. Martin, ed., The Cambridge Companion to Atheism, p. 29.
22 Addison, J. (1753). The Evidence of the Christian Religion. London, pp. 224-223.
23 Hyman, G. (2007). Atheism in Modern History, p. 31.
24 Bradlaugh, C. (1929). Humanity’s Gain from Unbelief and Other Selections from the Works of Charles Bradlaugh. London: Watts & Co. The Thinkers Library, No. 4.
25 Ibid, p. 23.
26 Ibid, p. 1.
27 Modernizing the Case for God. Time Magazine, 7 April 1980, pp. 65-66. Available at: http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,921990,00.html [Accessed 2nd October 2016].
28 Crick, F. (1982). Life Itself: Its Origin and Nature. London: Futura Publications, pp. 117-129.
29 Hitchens, C. (2007). God Is Not Great: The Case Against Religion. New York: Atlantic Books, p. 13.
30 Harris, S. (2006). The End of Faith: Religion, Terror and the Future of Reason. London: The Free Press, p. 227.
31 Dawkins, R. (2006). The God Delusion, p. 20.
32 Cited in William, P. S. (2009). A Sceptic’s Guide to Atheism. Milton Keynes: Paternoster, p. 41.
33 Ibid p. 44.
34 Office for National Statistics. (2011). Religion in England Wales 2011.[online] Available at: http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-for-local-authorities-in-england-and-wales/rpt-religion.html#tab-Changing-picture-of-religious-affiliation-over-last-decade. [Accessed 1st October 2016].
35 Biotechnology Report. Fieldwork January 2010 – February 2010. Bruxelles: TNS Opinion & Social, p. 203. Available at: http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_341_en.pdf [Accessed 1st October 2016].
36 The history of atheism in China has its own complexities and cannot be equated with Western atheism. Chinese atheism is not due to Darwinism or a Dawkins type of new atheism. Atheism in China is based on a unique set of cultural, political, and intellectual factors. It has to be studied on its own.
37 Zuckerman, P. (2007). Atheism: Contemporary Numbers and Patterns. In: M. Martin, ed, The Cambridge Companion to Atheism, p. 61.
38 Ibid, p. 55.