“Vakıf kuruluşlarının siyasi açıklamalar yapmasını doğru bulmuyorum. Herkes işini en iyi şekilde yapacak ve üzerinde 5 vakit ezan okunan büyük ve güçlü Türkiye’yi ileri taşıyacak.”

— Hacı Yakışıklı (@haciykk), X paylaşımı, Ekim 2026

Sevgili, kıymetli, yüce ve aziz ruh Hacı abi;

Fermanınızı okuyalı yirmi iki saat, on dört dakika ve dokuz saniye oldu. Bu müddet zarfında siyasi beyanda bulunmadım; yalnızca fermanınızı paylaştım. Onu da siyaset saymadım, zira siyaseti yasaklayan söz siyaset olamaz. Siyasetin nerede başlayıp nerede bittiğini ilan etmenin, siyasetten münezzeh en yüksek makam olduğunu böylece öğrendim. O makama erişinizi ayrıca tebrik ederim.

Size bu satırları arzuhal diye yazıyorum. Bu topraklarda arzuhal, en garip köylünün bile derdini padişaha ulaştırabildiği yoldu; Divan-ı Hümayun’un şikâyet defterleri binlerce arzuhalle doludur. Benimki o defterlere sığmayacak bir arzuhal. Derdimi anlatmak için değil, derdimin kalmadığını beyan etmek için yazıyorum. Türün tarihinde bir ilk olsa gerek.

Ancak mürid dediğin yalnız susmakla yetinmez, susmayı kalıcı kılar. Ecdat bir hayrı kalıcı kılmak isteyince vakıf kurardı. Ben de sükûtu kalıcı kılmak için bir vakıf kurdum ve vakfiyesini eski usulle yazdım; usul siyaset değildir. Tasdikinize arz ederim.

Dîbâce (Giriş)

Hamd, insanı yaratıp ona beyanı öğreten Rahmân’adır. Beyan, bizim dilimizde açıklama demektir. Bu vakfiye o nimetin şükrü olarak, beyanın bir daha beyanda bulunmaması için tanzim olunmuştur. Bir nimetin şükrünün onu kullanmamak olduğunu da fermanınızdan öğrendik.

Yunus “Söz ola kese savaşı” demişti. Biz bir adım ileri gideceğiz: Sözü keseceğiz ve savaşın kendiliğinden biteceğini umacağız. Biterse sükûtun bereketidir; bitmezse, nedenini soran siyaset yapmış olur.

Vâkıf (Vakfeden)

Bu abd-i hakîr.[1] Lügate bakınca küçük bir müşküle düştüm: Vâkıf hem vakfı kuran hem de bir işten haberdar olan kimse demekmiş. Fermanınız gereği ikinci manadan feragat ettim; vakfederim ama vâkıf olmam. Vakf ise durdurmak demekmiş. Demek ki vakıflar adlarına ancak dillerini durdurduklarında layık olacaklar.

Mahallenin avârızını[2] ödemek için akçe vakfeden ecdadımız bu inceliği bilmezdi. Devletin talebiyle fakirin kesesi arasına girmenin siyaset sayılacağını ona söyleyen olmamıştı; çünkü o devirde bu hususta irşad edecek bir hesap henüz açılmamıştı.

Mevkûf (Vakfedilen Mal)

Vakfettiğim mal dilimdir. Hududu şöyledir: şarken sağ yanağım, garben sol yanağım, şimalen burnum, cenuben çenem.[3] Fıkıhta vakfedilen malın aslı baki kalır, menfaati halka dağıtılır. Benim vakfımda dilin aslı baki kalacak, menfaati kimseye dağıtılmayacak. Fıkıh kitaplarında böyle bir vakfa rastlamadım; ilk defa fermanınızla mümkün oldu.

Kalemimi vakfa katmadım. “Kaleme ve yazdıklarına andolsun” diye başlayan bir sureyi okuyan biri, o yemini vakfa bağlamaya cesaret edemez. Bu satırları yazabilmem de bu eksiklik sayesindedir; affınıza sığınırım.

Şart-ı Vâkıf (Vakfedenin Şartları)

Vakfım aç olana sofra kuracak, sofranın neden boş kaldığını sormayacak. Kışın kuşlara yem bırakacak, kışın neden bu kadar uzun sürdüğünü merak etmeyecek. Bir gence burs verecek, o gencin geleceği hakkında söz almayacak. Yardımın nasıl dağıtılacağına aklımız erecek; yardıma ihtiyacın neden bitmediğine ermesi ise işimizi aşacak.

Faaliyet raporunda kaç kişiye yardım edildiğinin yanına, kaç sorunun sorulmadığı da yazılacak. Böylece yardımın miktarıyla sükûtun kalitesi birlikte ölçülecek. Yardım alanlardan biri “Ben niçin hep yardım almak zorundayım?” diye sorarsa kendisine ikinci bir koli verilecek; belki ilkinde cevap eksik kalmıştır.

Vakıf kendi kasasının hesabını verecek, başka kasaların hesabını sormayacak. Hesap vermek ibadet, hesap sormak siyaset sayılacak. Geçenlerde bir vakıf, fon soruşturmaları için hesap verilmesini istemiş; cevabını da bir hesaptan almış. Hesap kelimesinin bu kadar çok manası olduğunu bilmezdim.

Bu arada bir şey daha okudum. Bazı hukuk tarihçileri, İngilizlerin trust (güven; emanet mülkiyeti) müessesesinin gelişiminde vakfın izini sürermiş. Yatırım fonlarının bir kısmına bugün hâlâ bu ad verilir. Demek ki fon meselesinde güvenden söz eden, güvenin dedesiymiş. Dedenin torununun hâlini sormasının ne zamandan beri siyaset sayıldığını size soramıyorum; o da soru olur.

Bir sözün siyasi olup olmadığı içeriğine bakılarak değil, söyleyenine bakılarak tayin edilecek. Bu usulü Nasreddin Hoca’dan aldım. Hoca, sofrada kendisine değil kürküne itibar edildiğini görünce yenini çorbaya batırıp “Ye kürküm ye” demişti. Bugün kürkün yerini mavi bir tik aldı. Söz onun yanında görünürse hayatın olağan akışı, başka yerde görünürse siyaset olur. Fikir ayrılığı da böylece kendiliğinden çözülür: Bir tarafta fikir bulunur, öbür tarafta o fikre ayrılık edenler.

Kanuna da baktım. Medeni Kanun’un 101. maddesi, vakfın hangi amaçlarla kurulamayacağını tek tek sayar; aralarında memleket hakkında konuşmak yoktur. Kanun koyucunun çeyrek asırlık bu eksiği, iki cümlelik bir paylaşımla tamamlanmış oldu. Fakihler de “Vakfedenin şartı, Şâri’in nassı gibidir” derler. Asırlık vakfiyelerin şartlarını bir paylaşımla değiştirebilen bir zat, benim vakfiyemi de değiştirebilir. Bu yüzden son şartı baştan yazdım: Bu vakfiyenin şartlarını yalnız siz değiştirebilirsiniz. Böylece bütün vakıfların vâkıfı olduğunuzu da tescil etmiş olduk.

Mütevelli (Yönetici)

Tevliyeti size tevdi ettim. Mütevelli vakfın gelirini şarta göre dağıtır; siz de sözü şarta göre dağıtacaksınız. Eflatun “herkes kendi işini yapsın” diyebilmek için koca bir Devlet yazmak zorunda kalmıştı; siz aynı hükmü iki cümleye sığdırdınız. Geriye küçük bir pürüz kalıyor: Herkesin işinin ne olduğuna kim karar verecek? Anlaşılan bu da sizin işiniz. Kendi vazifenizin sınırlarını başkalarının vazifelerini sınırlayacak kadar geniş tutabilmeniz ayrıca takdire şayandır.

Bu iş bölümünde bize memleketin yükü, size memleketin yönü düşüyor. Biz taşıyacağız, siz tarif edeceksiniz; buna da hep birlikte siyasetten uzak durmak diyeceğiz. Yükü hafifletmek için de bir tedbir buldum. Ben naçizane, güçlü bir ülkenin kendisi hakkında söylenen sözü taşıyabileceğini sanırdım. Meğer taşıyanların kelimelerini azaltmak gerekiyormuş. Bu hesaba göre itiraz eden her vakıf fazladan ağırlık, susan her yurttaş kalkınmaya katkıdır. Hepimiz yeterince hafiflersek memleket kim bilir ne kadar hızlanır.

İbn Haldun, zulmün umranı harap ettiğini yazmıştı; sükûtun umranı nasıl mamur edeceğini yazmayı unutmuş. Vakfımız bu eksiği tamamlayacak bir eser neşredecek. Bütün sayfaları boş olacak; hiçbir sayfası siyasete girmesin diye.

Kitâbe (Yazıt)

Eskiden vakıf binalarının kapısına vakfiyenin özeti taşa kazınırdı. Ben de vakfımın kapısına fermanınızdan bir cümle kazıttım: “Herkes işini en iyi şekilde yapacak.” Taşçı işini yaparken aklıma Václav Havel’in meşhur manavı geldi. Havel’in anlattığı manav, soğanlarla havuçların arasına “Bütün ülkelerin proleterleri, birleşin!” levhası koyar. Manav bu cümleye inanmaz; levha başka bir şey söyler: “İtaat ediyorum, beni rahat bırakın.” Benim kitâbem de aynı dili konuşuyor. Kapıdan girenler “Herkes işini yapacak” yazısını okuyor, ama şunu anlıyor: Burada kimse kimsenin işine karışmaz; yalnız biri herkesin işine karışır.

Eski kitâbeler vakfın amacını taşa kazırdı. Benimki, amacın kalmadığını kazıyor. Taşın kalıcılığı bakımından bir fark görmedim.

Mülhakât (Bağlı Vakıflar)

Hukukumuzda mülhak vakıf, yönetimi vakfedenin soyundan gelenlere bırakılan vakıftır. Vakfımızın yönetimi sizde kalacağı için memleketin bütün meslek ve zümrelerini ona ilhak ettim. Herkesin işi şöyle tarif olunmuştur:

Hekim hastasını tedavi edecek, hastalığın neden yayıldığını sormayacak. Reçete yazmak tıp, salgının sebebini söylemek siyaset sayılacak.

Hukukçu dava takip edecek, kanunun kimin için yazıldığını sormayacak. Cüppesi ütülü olacak, adaletin kırışığına el sürmeyecek.

Akademisyen araştıracak, ölçecek, tablo çizecek; ama “Sonuç” başlığını kullanmayacak. Zira sonuç hüküm bildirir, hükmün kime ait olduğu da malumdur.

Gazeteci haber verecek, haberin ne anlama geldiğini yazmayacak. Tek istisna şudur: Kimin susması gerektiğini haber vermek, gazeteciliğin en yüksek mertebesi sayılacak. Bu mertebeye erişmiş birine yetkisini kimin verdiğini sormak da mümkün olmayacak; o soru da siyasi açıklama sayılır. Yetkinin belgesini ararken yetkiye aykırı davranmış oluruz.

Sanatçı sahnede ağlayacak, neden ağladığını söylemeyecek. Alkış serbesttir; alkışın yönü mütevelliye sorulur.

Sporcu topa vuracak, gol sevincinde formasının altından yazı çıkarmayacak. Bu kuralı futbolun uluslararası kuralları zaten koymuştur; vakfımız onu sahadan memlekete teşmil etmiştir.

Vaiz ahiretteki hesabı anlatacak, dünyadaki hesaba değinmeyecek. Mizanın kurulacağı gün bellidir; bugünün mizanı sorulmaz.

Esnaf etiketi her hafta değiştirecek, fiyatın neden arttığını etiketin arkasına bile yazmayacak.

İşçi çalışacak, ücretinin neden eridiğini ancak içinden soracak; o da maaş gününden sonra.

Öğrenci test çözecek, soru sormayacak. Sorular zaten çoktan seçmeli hazırlanmıştır.

Mülhakâtın tek istisnası şudur: Bu zümrelerden biri sizin kanaatinizi tekrar ederse, buna siyaset değil, “duyarlılık” denecek. Aynı cümle, kimin ağzından çıktığına göre bir yerde suç, bir yerde vazife olacak. Fıkıhta buna kıyas denmez; bizde adı hayatın olağan akışıdır.

Bu ilhak işine bizim başladığımızı da sanmayın. Bu topraklarda dergâhlara da kilit vuruldu. 1925’te tekkeler ve zaviyeler kapatılırken gerekçeler arasında, bir gün muhalefetin merkezi olabilecekleri endişesi de vardı. O kilidin anahtarı bugün başka ellerde; kilit aynı kilit.

Şuhûdü’l-hâl (Şahitler)

Vakfiye şahitsiz olmaz. Önce kendimi yazmayı düşündüm. Eskiden bir söz işitince “Doğru mu?” diye sorardım; şimdi “Bunu düşünmem uygun mu?” diye başlıyorum. Böylece hakikate varmadan usule takılıyor, pek çok zahmetten kurtuluyorum. Fakat muhakemesini emanete bırakmış birinin şahitliği makbul değildir. Kurmalı bir alkışın sesi olur, şahitliği olmaz.

Fermanınızda beş vakit ezan anıldığı için şahit olarak ezanı yazmak istedim; ezan kabul etmedi. O ses günde beş kez “Allâhu ekber” (Allah en büyüktür) diye başlar ve büyüklüğü hiçbir kula, hiçbir kanaate bırakmaz. “Hayye ale’l-felâh” (Haydin kurtuluşa) der; insanı susmaya değil, kurtuluşa çağırır. Üstelik bu topraklarda minareleri vakıflar dikti, müezzinin ücretini asırlarca vakıflar ödedi. Vakıfları susturmak için vakıfların yükselttiği sese başvurmak, benim gibi kalın kafalı bir mürid için fazla ince bir tasarruf.

Ezanın da bir hafızası var, Hacı abi. Bu topraklarda on sekiz yıl kendi diliyle okunamadı; 1932’den 1950’ye kadar Türkçe okutuldu. O yıllarda bile “felâh” kelimesi tercüme edilmeden kaldı. Kurtuluş, tercümeye gelmeyen bir kelimeymiş. Ezanı aslına döndüren de bir siyasi karardı; seçimden birkaç hafta sonra Meclis’ten çıktı. O sesi bugün susmanın gerekçesi yapanlar, onun minareye bir milletin sandıktaki sesiyle döndüğünü unutmamalı.

Bir şahit daha aradım ve Üsküdar’da buldum. Altı minareli caminin açılışında ilk hutbeyi okuyan zat orada bir dergâh kurmuştu. Sultanlara mektup yazıp nasihat eder, sultan da ona ibrikle abdest suyu dökermiş. Kendisinden keramet bekleyenlere, bundan büyük keramet olmadığını söylermiş. Peygamber “Din nasihattir” buyurduğunda kime diye sormuşlar; Allah’a, Kitabına, Resulüne, Müslümanların yöneticilerine ve bütün Müslümanlara diye cevap vermiş. Demek ki nasihat yalnız yukarıdan aşağı inmez, aşağıdan yukarı da çıkar. Dört asır sonra o dergâhın adını taşıyanlara “İşinize bakın” deniyor. Cihan padişahı o zatın eline su dökmeyi şeref saymıştı. Bugün kimin kimin eline su dökebileceğini, deyim yerindeyse, takdirinize bırakıyorum.

Son şahidi Kitap’tan istedim. Orada şöyle bir emir var: “İçinizden hayra çağıran, iyiliği emreden ve kötülükten alıkoyan bir topluluk bulunsun.” Vakıf dediğimiz şey, o topluluğun tapulu hâlidir. Hayra çağırmak serbesttir, iyiliği emretmek hoş görülür; kötülükten alıkoymaya gelince siyaset başlıyor. Ayetin üçte ikisiyle yetinip son üçte birini emanete bırakmanın adı, galiba “işini en iyi şekilde yapmak”tır.

Tebdîl Kaydı (Değiştirme Yasağı)

Vakfiyeler beddua ile mühürlenir; pek çoğu şu ayetle kapanır: “Kim onu işittikten sonra değiştirirse, günahı ancak onu değiştirenlerin üzerinedir.” Mührü basacakken elim titredi. O vakfiyelerin hiçbirinin şartında “hesap sorma” yazmıyordu. Mührü bassam, ayetin kimi kastettiğini tayin etmek bana düşecekti; bu da düpedüz siyasi açıklama olurdu. Vakfiyeyi mühürsüz bıraktım.

Tescil

Tescil için mahkemeye başvurdum. Hâkim, kanun gereği vakfın amacının senette yazılı olması gerektiğini hatırlattı. Amacı yazsam siyaset olacaktı; yazmasam vakıf olmayacaktı. Kafka’nın “Kanun Önünde” hikâyesindeki adam gibi kapıda bekliyorum. O hikâyede kapı yalnız o adam için açılmıştı ve adam ömrü boyunca içeri giremedi. Benim kapım da yalnız benim için açık: Girersem siyaset, girmezsem sükût. Dosya hâlâ masada. Vakıf kurulamadı ama sükût yerleşti; bunu da başarı sayıyorum.

Lügatçe (Küçük Sözlük)

İleride ihtilaf çıkmasın diye vakfiyeye küçük bir lügatçe ekledim:

Beyan: Başkalarında siyaset, bizde irşad.

Büyük ve güçlü: Hakkında söylenen her sözden incinecek kadar nazik.

Duyarlılık: Siyasetin onaylanmış hâli.

Hayır: Sonucu sorulmayan iyilik.

Hesap: 1. Sosyal medyada açılan. 2. Vakfın verdiği. 3. Kimsenin sormadığı.

İş: Başkasının tarif ettiği vazife.

Siyaset: Başkalarının memleket hakkında konuşması.

Sükût: Vakfımızın tek akarı (gelir getiren malı); işletildikçe çoğalır.

Tarafsızlık: Taraf tutma yetkisinin tek tarafa devri.

Vakıf: Dili durdurulmuş hayır.

Vâkıf: Kullanımdan kaldırılmış kelime.

Hâtime (Son Söz)

Bu arzuhali bitirirken bir itirafta bulunmalıyım, Hacı abi. Vakfiyenin her parçası, ben yazarken başka bir şey söyledi. Dîbâce beyanı hatırlattı, şart nassa döndü, kitâbe manavı çağırdı, şahitler susmadı, beddua mühürsüz kaldı, mahkeme amaç sordu. Anladım ki bu müessesenin dili, sükûtu taşıyacak kadar unutkan değil. Asırlardır amacını yazan, hesabını tutan, şahidini gösteren bir kurumdan susmasını beklemek, mührü kendi aleyhine basmasını beklemektir.

Sükûtun vakfı olmazmış. Vakıf, hayrın kamusal hâlidir; kamusal olan konuşur. Konuşmayan hayrın adı ise sadakadır ve o, zaten gizli verilir.

Bu arzuhalle sayacımın sıfırlandığını biliyorum, yeniden başlatıyorum. Ol bâbda emr ü fermân, hazret-i men lehü’l-emrindir.[4] Emrin asıl sahibini ise minareler günde beş vakit hatırlatıyor.

Kaynakça

Kur’ân ve Hadis

Kur’ân-ı Kerîm, Rahmân 55/1–4; Kalem 68/1; Âl-i İmrân 3/104; Bakara 2/181.

Müslim b. Haccâc, el-Câmiu’s-Sahîh, Kitâbü’l-Îmân, 95 (“Din nasihattir” hadisi).

Vakıf Hukuku ve Mevzuat

Bilmen, Ömer Nasuhi. Hukuk-ı İslâmiyye ve Istılâhât-ı Fıkhıyye Kamusu, c. IV, vakıf bahsi.

Gaudiosi, Monica M. “The Influence of the Islamic Law of Waqf on the Development of the Trust in England: The Case of Merton College” (İslam Vakıf Hukukunun İngiltere’de Trust Müessesesinin Gelişimine Etkisi: Merton Koleji Örneği). University of Pennsylvania Law Review 136, no. 4 (1988): 1231–1261.

4721 sayılı Türk Medenî Kanunu, m. 101 (vakfın tanımı ve kurulamayacağı amaçlar) ve m. 106 (vakıf senedinin zorunlu unsurları).

5737 sayılı Vakıflar Kanunu (mülhak vakıf tanımı).

677 sayılı Tekke ve Zaviyelerle Türbelerin Seddine ve Türbedarlıklar ile Birtakım Unvanların Men ve İlgasına Dair Kanun (1925).

5665 sayılı Türk Ceza Kanununun 526. Maddesinin Değiştirilmesi Hakkında Kanun (16 Haziran 1950).

The International Football Association Board (IFAB). Laws of the Game 2026/27 (Oyun Kuralları), Law 4: The Players’ Equipment (Oyuncuların Teçhizatı).

Tarih

İnalcık, Halil. “Şikâyet Hakkı: Arz-ı Hâl ve Arz-ı Mahzarlar.” Osmanlı Araştırmaları 7–8 (1988): 33–54.

Yılmaz, Hasan Kâmil. “Aziz Mahmud Hüdâyî.” TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 4. İstanbul: TDV, 1991.

Yılmaz, Hasan Kâmil. Aziz Mahmud Hüdâyî: Hayatı ve Menkıbeleri. İstanbul: Aziz Mahmud Hüdâyî Vakfı Yayınları, 2004.

Baskıcı, Gonca. A Life Between Piety and Politics: Azîz Mahmûd Hüdâyî (ca. 1543–1628) (Takva ile Siyaset Arasında Bir Hayat). Tez, Bilkent Üniversitesi, 2000.

Apaydın, Cem. “Belgeler Işığında Tekke, Zaviye ve Türbelerin Kapatılması Üzerine Bir Değerlendirme.” Yakın Dönem Türkiye Araştırmaları 16, sy. 32 (2017): 149–171.

Çoban, Ebru. “TBMM Tutanaklarına Göre Arapça Ezan Yasağının Kaldırılmasına Yönelik Bir Değerlendirme.” Turkish Studies – Social 16, sy. 6 (2021): 2189–2199.

Düşünce ve Edebiyat

Platon. Devlet, IV. Kitap, 433a.

İbn Haldun. Mukaddime, “Zulüm umranın harap olacağının habercisidir” bahsi.

Yunus Emre. Divan.

Ziya Paşa. Zafernâme (1867–1870).

Kafka, Franz. “Vor dem Gesetz” (Kanun Önünde), 1915.

Havel, Václav. “The Power of the Powerless” (Güçsüzlerin Gücü), 1978.

[1]Abd-i hakîr: değersiz kul. Osmanlı yazışmalarında yazanın kendisi için kullandığı tevazu ifadesi.

[2]Avârız: Osmanlı’da olağanüstü durumlarda halktan alınan vergi. Mahalle halkının bu yükünü karşılamak için kurulan vakıflara avârız vakfı denirdi.

[3]Vakfiye ve hüccetlerde mülkün sınırını dört yönden bildiren kalıp: doğuda, batıda, kuzeyde, güneyde.

[4]Arzuhallerin geleneksel kapanış kalıbı: “Bu hususta emir ve ferman, emrin sahibi olan zatındır.”