Sapkından Kahramana: Viktorya Dönemi İngiltere’sinde Hz. Muhammed İmgesinin Dönüşümü

0
image_50c8689..

Batı düşüncesinin İslam ve Hz. Muhammed ile olan tarihsel karşılaşması, yüzyıllar boyunca teolojik polemiklerin ve kültürel önyargıların gölgesinde şekillenmiştir. Geç Orta Çağ ve erken modern dönem boyunca Hristiyan apolojistler tarafından “sapkın”, “yalancı peygamber” ve “dünyevi hırslara yenik düşmüş bir sahtekâr” olarak tasvir edilen Hz. Muhammed figürü, 19. yüzyıl İngiltere’sinde köklü bir yeniden yorumlama sürecine girmiştir.¹ Philip C. Almond, Heretic and Hero: Muhammad and the Victorians (1989) adlı çalışmasında, Viktorya dönemi entelektüellerinin bu yerleşik olumsuz algıyı nasıl kırdığını ve peygamber figürünü nasıl “samimi bir hakikat arayıcısı”, “soylu bir Arap” ve nihayetinde bir “kahraman” olarak konumlandırdığını kapsamlı bir biçimde analiz etmektedir.²

Bu zihniyet dönüşümünün arkasında iki temel tarihsel dinamik bulunmaktadır. İlk olarak, 19. yüzyılda şarkiyatçılık çalışmalarının kurumsallaşmasıyla birlikte Arapça kaynaklara, klasik siyer metinlerine ve Kur’an çevirilerine doğrudan erişim artmış; bu durum, Orta Çağ’dan devralınan kulaktan dolma efsanelerin yerini daha tarihsel ve filolojik bir zemine bırakmasını sağlamıştır.³ İkinci olarak, Viktorya dönemi İngiltere’sinin kendi içindeki entelektüel ve toplumsal krizler bu algıyı doğrudan beslemiştir. Endüstrileşmenin yarattığı materyalist ruh, yükselen bilimsel şüphecilik ve İngiltere’deki Katolik-Protestan gerilimleri, dönemin düşünürlerini “samimi dindarlık” ve “gerçek liderlik” arayışına itmiştir.⁴ Bu bağlamda İslam ve kurucusu, İngiliz entelektüelleri için kendi toplumlarını ve dini kurumlarını eleştirebilecekleri bir öz eleştiri aynasına dönüşmüştür.

Viktorya dönemindeki bu algı kırılmasının en belirgin ve sarsıcı temsilcisi İskoç düşünür Thomas Carlyle’dır. Carlyle, Mayıs 1840’ta verdiği ve ertesi yıl kitaplaştırdığı Kahramanlar ve Kahramanlara Tapınma konferansında Hz. Muhammed’i “Kahraman Peygamber” ilan ederek Batı’daki yüzyıllık “bilinçli sahtekârlık” tezini kesin bir dille reddetmiştir.⁵ Carlyle’ın bu yaklaşımı, döneminin katı Protestan ahlakçılığı ve mekanik materyalizmine karşı geliştirdiği “büyük adam” tarih felsefesinin doğrudan bir uzantısıdır. 

Emekli Profesör Tarihsel ve Felsefi Araştırma Okulu
Ona göre sahte bir adam tuğladan bir ev bile inşa edemezken, on iki yüzyıl boyunca yüz milyonlarca insanın kalbine ve zihnine hükmeden büyük bir dinin yalan ve hile üzerine kurulması eşyanın tabiatına aykırıdır.⁶ Carlyle, Kur’an’ı edebi üslup açısından dağınık ve Batılı okur için yorucu bulsa da metnin arkasındaki mutlak samimiyete ve evrenin ilahi gerçekliğine duyulan sarsılmaz inanca hayranlık beslemiştir.⁷ Onun gözünde Hz. Muhammed, sahte ritüellerin ve putperestliğin karanlığını yırtan, doğanın ve yaratıcının hakikatini doğrudan kavrayan “ateşten bir ruh”tur. Carlyle’ın açtığı bu romantik ve sempatik yoldan ilerleyen Washington Irving, dünyevi ihtiraslardan uzak, cömert ve asil bir lider portresi çizerken; R. Bosworth Smith ise İslam’ı Hristiyanlığa düşman bir sapkınlık yerine, onunla ortak köklere sahip büyük bir tektanrıcı din ve ahlaki reform hareketi olarak değerlendirmiştir.⁸
Bununla birlikte, Viktorya dönemi literatürü homojen bir övgü metni olmaktan ziyade, kendi içinde derin gerilimler barındıran ikili bir yapı sergiler. 

Almond’un da titizlikle vurguladığı üzere, bu ikiliğin en yetkin ve etkili örneği Hindistan’da uzun yıllar sömürge yöneticiliği yapmış olan İskoç şarkiyatçı William Muir’in The Life of Mahomet adlı dört ciltlik anıtsal eseridir.⁹ İlk elden Arapça kaynakları kullanarak Batı’da modern siyer yazıcılığının temellerini atan Muir, Hz. Muhammed’in hayatını Mekke ve Medine dönemleri olarak keskin ve ahlaki bir ayrıma tabi tutar.¹⁰ Muir’e göre Mekke dönemindeki Hz. Muhammed, putperestliğin yozlaşmışlığına karşı tek başına mücadele eden, zulme uğrayan, alçakgönüllü ve samimi bir hakikat arayıcısıdır; bu yönüyle Hristiyan okurun bile derin saygısını hak eder.¹¹ 
Ancak Muir’in anlatısında Medine’ye hicret, manevi bir kırılma ve yozlaşma noktası olarak kurgulanır. Dini vaiz kimliğinin yerini devlet başkanı, yasa koyucu ve askeri komutan kimliğine bırakması, Muir’in Evanjelik Hristiyan dünya görüşü ve Viktorya döneminin liberal değerleriyle çatışmıştır.¹² Muir, Medine dönemindeki siyasi hamleleri, savaşları ve evlilikleri, peygamberin başlangıçtaki saf ruhaniyetinden uzaklaşarak dünyevi güce yenik düşmesi şeklinde yorumlamıştır.¹³ Yine de geleneksel “İslam’ın kılıç zoruyla yayıldığı” tezi bu dönemde dahi ciddi biçimde sorgulanmış; birçok Viktorya yazarı Arap Yarımadası’ndaki kabile savaşlarının şiddet ortamında düzen ve savunma gerekliliğine vurgu yapmıştır.¹⁴
Viktorya dönemi yazarlarının İslam’ın temel kavramlarına yaklaşımı da bu rasyonelleştirme ve psikolojik açıklama ekseninde şekillenmiştir. Dönemin düşünürleri Kur’an’ın ilahi kökenini teolojik olarak kabul etmeseler bile, Hz. Muhammed’in vahiy aldığına dair kişisel inancında tamamen samimi olduğu konusunda uzlaşmışlardır.¹⁵ Vahiy deneyimi genellikle derin bir tefekkür, mistik bir vecd hali veya dönemin tıbbi literatürüne uygun olarak sinirsel bir hassasiyetle açıklanırken; Orta Çağ’da alay konusu edilen Miraç anlatısı, ruhani bir rüya ya da doğu edebiyatına özgü sembolik bir vizyon olarak yorumlanmıştır.¹⁶ Benzer şekilde, Viktorya döneminin katı aile ahlakı nedeniyle en çok tartışılan konulardan biri olan çok eşlilik meselesi de yeniden değerlendirilmiş; Hz. Hatice ile olan yirmi beş yıllık tek eşli ve sadık evliliği büyük takdir toplarken, sonraki evlilikleri dönemin siyasi ittifakları, dul kalan kadınları himaye etme arzusu ve Arap toplumunun sosyolojik şartları çerçevesinde anlamlandırılmaya çalışılmıştır.¹⁷
Sonuç olarak Philip C. Almond’un Heretic and Hero eseri, Batı’nın İslam ve Hz. Muhammed algısının tarihsel olarak sabit kalmadığını, aksine Batı toplumunun kendi iç dinamiklerine ve ideolojik ihtiyaçlarına göre sürekli yeniden inşa edildiğini ortaya koymaktadır.¹⁸ Viktorya dönemi İngiltere’sinde “sapkın” imgesinin yerini Carlyle’ın “kahraman” anlatısına veya Muir’in ikili tarihsel analizine bırakması, İslam’ın kendi tarihsel gerçeklerinin saf bir keşfinden ziyade, bu gerçeklerin Batı zihnindeki romantik, evanjelik ve ahlaki mitlerle harmanlanmasının bir ürünüdür.¹⁹ İngiliz entelektüelleri, Hz. Muhammed’i yeniden kurgularken aslında kendi çağlarının manevi boşluğuna, samimiyet arayışına ve liderlik krizlerine bir yanıt üretmişlerdir.

Dipnotlar
    1. Norman Daniel, Islam and the West: The Making of an Image (Edinburgh: Edinburgh University Press, 1960), 79-108.
    2. Philip C. Almond, Heretic and Hero: Muhammad and the Victorians (Wiesbaden: Otto Harrassowitz, 1989), 1-5.
    3. Almond, Heretic and Hero, 11-18.
    4. Albert Hourani, Islam in European Thought (Cambridge: Cambridge University Press, 1991), 17-23.
    5. Thomas Carlyle, On Heroes, Hero-Worship, and the Heroic in History (London: James Fraser, 1841), 69-72.
    6. Carlyle, On Heroes, 73-75.
    7. Almond, Heretic and Hero, 54-58; Carlyle, On Heroes, 101-104.
    8. Washington Irving, Mahomet and His Successors, Cilt 1 (New York: George P. Putnam, 1850), 192-198; R. Bosworth Smith, Mohammed and Mohammedanism (London: Smith, Elder & Co., 1874), 210-218.
    9. William Muir, The Life of Mahomet, 4 Cilt (London: Smith, Elder & Co., 1858–1861).
    10. Almond, Heretic and Hero, 32-38.
    11. Muir, The Life of Mahomet, Cilt 2, 240-255.
    12. Avril A. Powell, Muslims and Missionaries in Pre-Mutiny India (Richmond: Curzon Press, 1993), 226-235.
    13. Muir, The Life of Mahomet, Cilt 4, 305-320; Almond, Heretic and Hero, 41-45.
    14. Almond, Heretic and Hero, 78-84.
    15. Almond, Heretic and Hero, 21-29.
    16. Almond, Heretic and Hero, 46-51.
    17. Almond, Heretic and Hero, 87-94.
    18. Edward W. Said, Orientalism (New York: Pantheon Books, 1978), 150-153; Almond, Heretic and Hero, 98-102.
    19. Almond, Heretic and Hero, 102-105.

Kaynakça

Almond, Philip C. Heretic and Hero: Muhammad and the Victorians. Studies in Oriental Religions, Cilt 18. Wiesbaden: Otto Harrassowitz, 1989.

Carlyle, Thomas. On Heroes, Hero-Worship, and the Heroic in History. London: James Fraser, 1841.

Daniel, Norman. Islam and the West: The Making of an Image. Edinburgh: Edinburgh University Press, 1960.

Hourani, Albert. Islam in European Thought. Cambridge: Cambridge University Press, 1991.

Irving, Washington. Mahomet and His Successors. 2 Cilt. New York: George P. Putnam, 1850.

Muir, William. The Life of Mahomet. 4 Cilt. London: Smith, Elder & Co., 1858–1861.

Powell, Avril A. Muslims and Missionaries in Pre-Mutiny India. Richmond: Curzon Press, 1993.

Said, Edward W. Orientalism. New York: Pantheon Books, 1978.

Smith, R. Bosworth. Mohammed and Mohammedanism. London: Smith, Elder & Co., 1874.

About The Author

Bir yanıt yazın