Darwin-Marx Mektubu Efsanesi

Giriş ve Özet

Charles Darwin ve Karl Marx, yetişkin yaşamlarının büyük bir kısmını İngiltere’de, birbirlerine yalnızca birkaç mil uzaklıkta geçirmişlerdir. Her ikisi de farklı biçimlerde birbirlerinin varlığından ve fikirlerinden haberdar olmuştur. Ancak yıllar boyunca aralarındaki ilişkiyi inceleyen çalışmalar, Marx’ın Das Kapital‘in bir kısmını Darwin’e ithaf etmek istediği yönündeki yaygın efsane nedeniyle sıklıkla gölgelenmiştir.

Bu makalenin amacı; Darwin ve Marx arasındaki temasların tam tarihini, her ikisinin Edward Aveling ve Edwin Ray Lankester ile olan ilişkilerini ve nihayetinde Marx’ın Kapital‘i Darwin’e ithaf etmek istediği efsanesinin ortaya çıkış sürecini gözler önüne sermektir.

Darwin ve Marx Arasındaki Temaslar

Marx’ın Darwin’e Yaklaşımı: Marx, 1860’ların başında Darwin’in Türlerin Kökeni (The Origin of Species) eserini okumuş ve kendi politik-sosyal kavramları için doğa bilimsel bir temel aramıştır. Başlangıçta eseri doğa üstü unsurları dışladığı ve sınıf mücadelesine doğal bilimsel bir zemin sağladığı için coşkuyla karşılasa da, sonraları Darwinizmi kapitalist toplumun rekabetçi mücadelesini yansıtan burjuva bir ideoloji olarak görmeye başlamıştır.

Kitap Gönderimi (1873): 1873’ün baharında Marx, Darwin’e Das Kapital‘in kısa süre önce yayımlanan ikinci Almanca baskısını şu ithaf yazısıyla göndermiştir: “Sayın Charles Darwin’e / samimi hayranından [imza] Karl Marx / Londra 16 Haziran 1873”. Marx’ın bu hamledeki amacı, teorisinin duyulmasını sağlamak ve Darwin gibi saygın bir İngiliz bilim insanının kitabını okumasını temin etmekti.

Darwin’in Cevabı (Ekim 1873): Neredeyse dört aylık bir gecikmenin ardından Darwin, 1 Ekim 1873’te Marx’a kibar bir teşekkür mektubu yazmış, politika ekonomi konusunda derin bilgiye sahip olmadığını belirtmiş ancak bilgi yayılımının insanlığın mutluluğuna katkı sağlayacağına olan inancını dile getirmiştir.

Edward Aveling ve Darwin’in 1880 Tarihli Mektubu

Aveling’in İthaf Talebi (1880): Marx’ın kızı Eleanor Marx’ın hayat arkadaşı olan genç öğretmen ve yazar Edward Aveling, 12 Ekim 1880’de Darwin’e bir mektup yazarak hazırladığı bir Darwinizm çalışmasını (ve kurduğu The International Library of Science and Freethought serisini) Darwin’e ithaf etmek istediğini belirtmiş ve onayını istemiştir.

Darwin’in Reddi: Darwin, 13 Ekim 1880’de Aveling’e yazdığı yanıtta bu ithaf teklifini reddetmiştir. Darwin reddetme gerekçesi olarak; doğrudan dine karşı yürütülen argümanların kamuoyunda pek bir etki yaratmadığını, düşünce özgürlüğünün bilimin ilerlemesiyle kademeli olarak gelişeceğini savunmuş ve ailesindeki dindar üyeleri (özellikle eşi Emma’yı) üzmemek istemiştir.

Efsanenin Doğuşu ve Yayılması

1931 Sovyet Hatası: Marx’ın ölümünden dekontlarca sonra, 1931 yılının Şubat ayında Sovyet dergisi Marksizm Sancağı Altında (Under the Banner of Marxism) dergisinde Darwin’in Aveling’e yazdığı 13 Ekim 1880 tarihli mektup yayımlandı. Ancak bu mektup, yanlış bir şekilde “Darwin’in Karl Marx’a yazdığı ve Marx’ın Kapital‘in bazı bölümlerinin Darwin’e ithaf edilmesi talebini reddettiğini gösteren mektup” olarak sunuldu.

Efsanenin Kurumsallaşması: Moskova’daki Marksizm-Leninizm Enstitüsü’nün ağırlığı ve prestiji sayesinde bu yanlış yorum dünya çapında kabul gördü. Isaiah Berlin, Marcel Prenant, John Spargo ve daha pek çok biyografi yazarı, eserlerinde Marx’ın Kapital‘i Darwin’e ithaf etmek istediğini ve Darwin’in bunu kibarca reddettiğini gerçekmis gibi aktardı.

Gerçeğin Ortaya Çıkışı (1975–1978)

Arşiv Çalışmaları: 1970’lerin ortalarında araştırmacılar (özellikle Margaret A. Fay ve Lewis S. Feuer) arşivleri yeniden inceledi. Cambridge Üniversitesi Kütüphanesi’ndeki Robin Darwin Deposu‘nda P. Thomas Carroll ve Peter Gautrey tarafından Edward Aveling’in 12 Ekim 1880 tarihli orijinal mektubu bulundu.

Sonuç

Bulunan bu orijinal belge, Darwin’in 13 Ekim 1880 tarihli mektubunun Karl Marx’a değil, Edward Aveling’e yazıldığını kesin olarak kanıtladı. Böylece, Marx’ın Das Kapital‘i Darwin’e ithaf etmek istediği yönündeki iddiaların tamamen 1931 yılında yapılan tarihsel ve edebi bir yanlış tanımlamaya (efsaneye) dayandığı ortaya çıkmış oldu

Ralph Colp Jr.

(1924–2008), Amerikalı bir psikiyatrist, yazar ve tarihçidir. Mesleki uzmanlığını tarih merakıyla birleştirerek psikotarih (psychohistory) ve psikobiyografi alanında önemli eserler üretmiştir.